«جاتقاندا وتان جەرى وتقا جانىپ»

وسى جول باعزى زاماننان ادامزاتتىڭ ابى­رويلى اسقاق ارمانى بولدى. بولا­شاق­تىڭ دا باقىتى وسىدان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى. وتانىن قورعاۋ تەك ەرلەردىڭ عانا ءىسى ەمەس, بارشانىڭ ايالاعان بورىشى. وتان – وتتان ىستىق مەكەن. ۇل-قىزعا ورتاق قا­زى­نا. سوندىقتان دا ونى قورعاۋ – ۇلى ابى­روي.

سەمسەرىن امانگەلدى قولىما ۇستاپ,

سالامىن سوعىس بولسا جاۋعا قىسپاق

نەمەسە,

ساياڭدى جىرعا قوسىپ سان ماقتانام,

سەن مەنى ادام ەتكەن, ارداقتاعان, – دەپ ءوزىنىڭ قارشاداي كەزىنەن-اق ەلىم دە­گەن­دە ەت جۇرەگى ەزىلىپ, ءوز كەسىمىن اي­تىپ-اق قالعان ەدى. بۇل 1940 جىلى جا­­زىلعان «سەرت» دەگەن ولەڭى بولاتىن. اقىن وسى ولەڭىنەن كەيىن-اق كەڭەستىڭ ميل­ليونداعان جاۋىنگەرىمەن بىرگە فاشيست باسقىنشىلارىنا قارسى بىتىسپەس كۇرەسكە شىقتى.

باتىستا باستالعان وسى سوعىس الەمنىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل شارلادى. وعان انگ­ليا, جاپونيا, يتاليا, فرانتسيا, اقش, كەڭەس وداعى ت.ب. كوپتەگەن ەلدەر قاتىستى. ءسويتىپ ميليونداعان جاندى قۇربان ەتكەن الەمدەگى قانقۇيلى سوعىس باستالعان ەدى. وسىندا جاۋىنگەرلەردى ەرلىككە ۇندەۋ, جەڭىسكە سەندىرۋ, وتاننىڭ قادىر-قا­سيەتى تۋرالى ۇنەمى جاڭعىرتىپ وتىرۋ ماي­دان­گەر-جۋرناليستەردىڭ تۇپكى ماقساتى بولا­تىن. وسى ىستە جۇبان سياقتى الداعى ماق­سا­تى ايقىن, جۇرەگىندە وتى بار جاندار بىردەن بەل شەشە كىرىستى. ەلىنە دەگەن زور قام­قورلىق, ولشەۋسىز ماحاببات جاۋعا دەگەن بىتىسپەس كۇرەسكە ۇلاستى. ءوزىنىڭ 1942 جىلى جازعان ء«بىر باسساڭ دا العا باس!» دە­گەن ولەڭىندە:

تايىنبا جولداس جاۋىنگەر,

ەل تاعدىرى قولىڭدا!

تايىنباساڭ وق پەن وت,

بوگەت بولماس جولىڭا!

قاسقيا شاپ قارسى بار,

ءومىردىڭ نۇرلى تاڭى ءۇشىن!

ءبىر باسساڭ دا العا باس,

ميلليونداردىڭ باعى ءۇشىن!, – دەپ, تازا جەڭىسكە شاقىرعان, جىگەرلى ۇگىت پەن قاي­راققا سالىپ قايراۋعا تولى قاسيەتتى بو­رىش, ءسويتىپ جاۋعا دەگەن اقىن جۇرە­گى­مەن جالىندى جىرعا اينالعان. بارشا جا­ۋىنگەرلەردىڭ باستى ماقساتى دا جاۋدى جەڭۋ. ايتپەسە جەڭىلىس تاپساڭ, وندا ەلىڭ كۇيرەيدى. وشاعىڭ مەن وتانىڭ وتقا تۇسەدى.

جاتقاندا وتان جەرى وتقا جانىپ,

تۇرعاندا تۋىسقاندار جاۋدا قالىپ.

جەڭبەسەك, جويقىن قايرات

شىعارماساق

جىگىتتىڭ نەگە ءجۇرمىز اتىن الىپ,

– دەۋى ەرلىكتىڭ باستاۋى, جىگىتكە جىگەر قو­سۋى, ەرگە لايىق باتىلدىق-باتىرلىقتى تا­لاپ ەتۋى ەدى. بۇل تاپتاۋرىندى جولى ەمەس, تاپقىرلىقتىڭ ءىزى بولاتىن.

ۇلتىن ءسۇيۋ ۇلىلىقتىڭ بەلگىسى. بۇل دا جۇبان جىرىندا. تۋعان جەردىڭ ءتۇپ قىزىعى دا جۇبان جىرىندا. كىندىك قانى تامعان جەرىن جىرعا قوسۋ قاي-قاي اقىننىڭ دا ار الدىنداعى ازاماتتىق بورىشى بولار. بۇل بورىشتى كىم قالاي تۇسىنەدى؟ كىم قالاي باعالايدى؟ ونىڭ ۇستىنە ەل شەتىنە جاۋ كىرىپ جاتقاندا, جاتىپ كور. اقىننىڭ جىر جيناعىنا ءۇڭىلىپ قاراساق, 22 جاسىندا جازعان «تۋعان ەلگە» دەگەن مونولوگىندا مىناداي جولدار بار:

سەن ەسىمە تۇسكەندە,

قۇشاعىن انام اشقانداي.

جاۋىما قارسى وشپەندە,

شابامىن جاۋدان جاسقانباي, – دەگەن تىركەستەر بۇگىنگى ولشەممەن جالاڭ ۇيقاس بولعانمەن جاداعاي ءسوز ەمەس. تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش سازى ەلىتەدى. جۇرەگىنەن سا­عىنىش ساۋلەسى توگىلىپ, جانارىنان قۇ­يىل­عان جاس جاۋعا قارسى وق بولىپ شا­شى­رايدى. تاعى دا اقىننىڭ جىر شۋ­ماق­تارىنا ماڭدايىمدى تىرەپ كورەيىن. شىپ-شىپ ەتەر شىندىقتى اقىننىڭ ءوز جىرىنان وقيىق:

تۋادى سول كۇن بىزدەرگە,

دۇشپاندى جەڭىپ كەلەمىز.

ك ۇلىمدەپ قاراپ جۇزىڭە,

باۋىرىڭا ەركىن ەنەمىز, – دەگەندى بالا دا تۇسىنسە كەرەك-ءتى. تۋعان جەر تىلسىم ولكە. ونىڭ قىسى دا, جازى دا جادىڭدا جاڭ­عىرىپ جاتاتىنى جاڭالىق بولماسى انىق. دەمەك, جۇباننىڭ دا تۋعان جەرگە قايتا-قايتا مويىن بۇرا بەرۋى ادام ومىرىندەگى قاسيەتتى بورىشقا ادالدىق دەپ مويىنداعانىمىز دۇرىس. بورىشقا ادال بولۋدى جاداعاي جالاۋلاتپايدى, جان-تانىڭە ەمىرەنە ەندىرە بىلگەن. ال تۇپتەپ كەلگەندە, تۋعان جەردىڭ توسىندە قازاق حالقىڭ, ءوز تۋعان وتانىڭ, ولەڭ توسەگىڭ جاتسا كەرەك.

ماسكەۋ تۇبىندە شايقاسقان 28 پانفي­لوۆ­شى­لاردىڭ ىشىندە قازاقتار از بول­ما­عان. رەيحستاگقا تۋ تىككەن راحىمجان قوش­قار­باەۆ كىم ەدى؟! ءسويتىپ جەكە-جەكە ساناي بەرسەك تالاي جۇرەك جۇتقان باتىرلاردىڭ قاتارى قالانارى انىق.

بولدى-اۋ دەپ ۋاقىت از-اق تىم,

وكىنىپ كەيىن اتتاندىم.

مەن دە ءبىرى قازاقتىڭ,

بولعانىما ماقتاندىم, – دەۋى نامىسشىل, ەر كەۋدەلى, وتانشىل قازاقتاردىڭ از ەمەستىگىن دالەلدەسە كەرەك. ءوز ۇلتىن ءسۇيۋ ونىڭ باتىرىن «باتىر» دەپ ايتۋ, جاسىعىن جانە جاسىرماۋ ءور اقىننىڭ الدىنا قويعان ماقساتىن ايقىنداي تۇسەدى. ءسويتىپ ول ولەڭدەرىندە باتىر حالىق قازاقتى جىر ەتۋدەن جاسقانىپ كورگەن ەمەس. قاشاندا ەلىنەن ەرلىككە لايىق جانداردى كورۋ, اقىننىڭ جانىن جالاۋلاتا تۇسەدى.

جۇبان مولداعاليەۆتىڭ سوعىس جىلدارىندا جازعان ولەڭدەرىنىڭ ىشىندە «قازاق» ولەڭىنە ايرىقشا توقتالۋدىڭ وزىندىك ءمانى بار. 1943 جىلى جازىلعان بۇل ولەڭ العاش رەت قازاق حالقىن ۇلت رەتىندە دارالاپ قاراۋدىڭ ۇلگىسىن تانىتتى. ول بارلىق مايداندىق گازەتتەردە باسىلدى. بۇعان دەيىن كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە «سوۆەت حالقى» دەيتىن ايبارلى تۋ استىندا اتالاتىن شاعىن عانا ۇلت ەندى يساتاي مەن ماحامبەتتەي ۇكىلى نايزا ۇستاعان, جۇرەك جۇتقان باتىرلارى بار, باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋللين, تولەۋ ابدىبەكوۆ, تولەگەن توقتاروۆ, تەمىر ماسين, ميحايل ابدولوۆ سياقتى ەرلەرى اتويلاعان, شىعىستىڭ شىراقتارى اتانعان ءاليا مەن مانشۇك, جاۋدى كوكتەن كوكپار قىلعان, نامىسىن شوققا قارىعان نۇركەن ءابدىروۆ سىندى باتىرلارى بار ەلدىڭ ۇرپاقتارى سىن ساعاتتا ۇلى ەرلىكتەر جاسادى. ونى وسى سوعىسقا قاتىسىپ, كوزىمەن كورگەن تالاي وزگە ۇلت وكىلدەرى دە ايتىپ كەتتى, ايتىلا بەرمەك. تاريحتىڭ ءوزى دە قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى بەينەسىن جوعارى ۇستاپ كەلەدى. سونداي-اق وسى سوعىستا تالاي قازاق ۇرپاعىنىڭ وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەن جانقيارلىق ەرلىگى ەلەنبەي قالعاندىعىن ەلەسەك, قانى سورعالاعان شىندىقتىڭ سانى ەسەلەنە تۇسەرى انىق.

وجەت ەرى وتاننىڭ,

قاھارلى, قايسار قاھارمان.

مومىش ۇلى باۋىرجان,

ول دا قازاق بالاسى, –

نەمەسە,

وتكەندى, دوستىم, بىلمەسەڭ,

بىلەرسىڭ بالكي, جاڭانى.

قازاقتى جاقسى تانيدى,

جاۋدىڭ دا ەندى ادامى, – دەگەن جولدار اينىماي-اق سوعىس شىندىعىن الدىڭا اكەلىپ جايادى. جوعارىداعى مەن مىسالعا كەلتىرگەن ولەڭ كەيىننەن جازىلعان «مەن قازاقپىن» پوەماسىنا نەگىز بولعانى ايدان انىق اقيقات. پوەما ءوز كەزەگىندە بار حالىقتان ءتيىستى باعاسىن الدى. اقىن ايداي الەمگە «قازاق» اتىن اشەكەيلەدى.

ادام بالاسى قايدا جۇرسە دە تۋعان جەرىن جەر كيەسىنە سانايدى. ونىڭ قارى دا, جاڭبىرى دا جانىڭا جايلى ءتيىپ, كەۋدەڭە كەرۋەن كوش قوندىرعانداي. جايىق بويىن جاعالاي قونعان ەل, جاعالاي ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭ. كەش تۇسە وزەن جاعاسىنان سوعاتىن ساۋمال سامال تۇپ-تۇنىق, تاپ-تازا. بەتەگەلى بەل, ءشوبى شۇيگىندى ءوڭىر ءوندىر رەڭ تانىتىپ, تۇنىعىنا تارتقانداي. كوكتەمدەگى ايدىندى جايىقتىڭ ايبىندى ەكپىنى دە ادامدى قىزىقتىرادى. مىنە وسىنداي ولكە مايدانداعى ساربازدىڭ بىردەن-ءبىر ساعىنىشى دا, جۇبانىشى دا.

ساعىندىم سەنى, جايىق الما باقتى,

وتكىزگەم ءوز بويىڭدا

جاستىق شاقتى.

ءسۇيۋشى ەم توڭكەرىلگەن تولقىنىڭدى,

سىلقىلداپ سوعىپ جاتقان

جارقاباقتى, –

دەۋى تاپ ساعىنىشتىڭ سارعايعان شاعى دەپ تۇسىنەيىك. وسى ءبىر ءسات اقىننىڭ تۋعان ەلگە دەگەن اڭسار شاعىن ايالاي تۇسەدى. ءبارىن تاستاپ تۋعان ەلگە بەت بۇرعىسى كەلەدى. بىراق ەل شەتىنەن كىرگەن جاۋدى جەرىنە جەتكىزە جەڭبەي تۋعان جەرگە ورالۋ جوق. تۋعان جەردىڭ سالەمى دە سالماقتى, كۇتەر جاۋابى دا ولقى ەمەس. و باستاعى اۋىزدان شىققان «سەرتىڭ سەرت» دەگەندەي بايلاۋلى ۋادە بار.

اسىنىپ اتتاناردا قارۋ-جاراق,

سەرت ەتكەن ۇلاندارىڭ ساعان قاراپ.

تولقىنىڭ ءتىل قاتقانداي بولدى بىزگە,

«جاعامدا جۇرمەسىن, – دەپ,

– جاۋ انتالاپ»,

– دەيدى اقىن. ءسويتىپ تۋعان جەردىڭ ءوتىنىشى دە وتكىر, تارقاتار سىرى دا تەرەڭ.

جۇبان اقىننىڭ پوەمالار شوعىرىندا تاتار حالقىنىڭ ۇلى اقىنى مۇسا جالەلدىڭ (1906-1944) ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى فاشيست تۇتقىنىندا وتىرىپ جازعان «موابيت داپتەرى» تۋرالى «جىر تۋرالى جىر» پوەماسى سوعىستىڭ سۇراپىل شاعىن تاعى ءبىر ەسكە تۇسىرەدى. وسى سوعىستاعى باسى ايقىن نارسەلەردىڭ ءبىرى – حالىقتار اراسىنداعى سىيلاستىق بولماسا, ەكى ۇلتتىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى قالىپتاسپاسا, ول سوعىستىڭ پايداسى ءبىز ءۇشىن وڭتايلى شەشىلەر مە ەدى, قايتەر ەدى. تۇتاس ءبىر ەلدىڭ جاۋىنگەرلەرى ءبىر انانىڭ بالالارىنداي قيمىلداپ, باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان فاشيستەردى ءوز اپانىندا كۇيرەتتى. مۇنى ءبىر دەڭىز. ەكىنشىدەن, مۇسا جالەل 1956 جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن, 1957 جىلى «موابيت داپتەرى» ءۇشىن لەنيندىك سىيلىقتى يە­لەن­دى. ال مۇنداي جوعارعى داڭقتار ءوز كەزە­گىن­دە ۇلگى ەتەر ۇلى ىستەردىڭ ءبىرى بولاتىن. ۇشىنشىدەن, جۇبان اقىن جاراتىلىسىنان كوپشىل, وزگەنى دە وزىندەي كورىپ دارا پەيىل, دارحان كوڭىل تانىتا بىلەتىن جان. وزگەنىڭ قۇرمەتىنە دە ءوزى العانداي قۋاناتىن جان. مىنە, وسى سەبەپتەر اقىننىڭ وجەت باتىر جايلى جازبالارىنا نەگىز قالادى. ءسويتىپ, «جىر تۋرالى جىر» ومىرگە كەلدى.

سۇم سوعىستا كەساپات قايدان بولدى دەرىڭ بار ما. بىردە مۇسا جالەل قۇلاعان مۇنارانىڭ استىندا قالىپ, ەسىنەن ايرىلادى. قانسىراپ جاتقان ونى فاشيس­تەر سۇيرەپ الىپ شىعىپ, ەمدەپ قاتارعا قوسادى. ونداعى ويلارى مۇسىلماندار لەگيونىنا تاتار حالقىنىڭ اقىنى مۇسا جالەلدىڭ قىزمەت ەتەتىنىن ماداقتاي وتىرىپ, وزگەلەرگە ۇلگى ەتۋدى, ءسويتىپ وزدەرىنىڭ ارام ويىن جۇزەگە اسىرۋدى ماقسات ەتكەن ەدى.

تىرىلتتىك, جازدىق جاراڭدى,

ءتىرىلتتى نەمىس دارۋى.

قۇتقارماق قاتىن-بالاڭدى,

جەڭىمپاز فيۋرەر قارۋى.

شىعادى تاتار گازەتى,

جازا بەر سوعان جىرىڭدى.

سول عانا بىزگە قاجەتى,

كوميسسار اقىن بۇرىنعى! – دەگەن فاشيستەردىڭ بۇل سوزىنە اقىن ەش كەلىسكىسى جوق. ول وتانىن ساتپايدى. ءسويتىپ اقىن­نان وزدەرىنە بەرىلمەيتىن سەس تانىپ, ونى موابيت كونتسلاگەرىنە اپارىپ قاماپ, نەشە ءتۇرلى قيناۋدىڭ زوبالاڭىن كورسەتىپ, قان-جوسا قىلادى. سول جايلاردى پوەزيا تىلىمەن سويلەتكەن اقىنعا ءسوز بەرەلىك.

موابيت. ساسىق ءبىر قۋىس,

تابىتتاي تاستان قالانعان.

تۇتقىننىڭ كۇنى ءبىر ۋىس,

قابىرعا, ەدەن قارا قان, – دەي كەلە فاشيست لاگەرلەرىنىڭ سۇرقيا ءتۇرى ادام شو­شىرلىق ەكەنىن ءدال بەرەدى. وسىندا تاراعان ءتۇرلى جۇقپالى اۋرۋلار, ادامعا جاسالار نەشە ءتۇرلى قيناۋلار مەن تاجىري­بە­لەردىڭ بارشاسىن كوزىمەن كوردى, كەيبىرىن باسىنان كەشتى.

جۋسا دا ءتانىن قىزىل قان,

جاتار ما اقىن قۇر قاراپ.

«بەرمەي-اق قويسىن ءۇزىم نان,

بەرسەشى قاعاز ءبىر پاراق!..», – دەپ ازاپتى ومىردەن قورىقپايدى. تەك ءبىر پاراق قاعاز قۇنى ءوزى ءۇشىن ارتىق ەكەنىن بىرنەشە رەت قايتالاپ ءجۇردى. ولەڭ ىشتە پايدا بولعان اقىن بالاسى, ال ونى ولتىرمەۋ كەرەك. ول ءۇشىن جازار قاعاز كەرەك.

جوعارىداعى پوەمادان الىنعان جەكە-جەكە شۋماقتار 8 بۋىننان تۇراتىن شالىس ۇيقاستى ارقاۋ ەتكەن. وقۋعا جەڭىل كەلەدى. تۇسىنۋگە دە وڭاي. ۇيقاستارى وتكىر, ءبىر-بىرىنە كىرىككەن. ء«بىر قۋىس, ءبىر ۋىس», «قالانعان, قارا قان» ت.س.س پوەمانىڭ سىرتقى كەلبەتىنە ىشكى ولەڭ ولشەمى دە بەتتەسىپ كەلەدى. ونى جاس بالادان باستاپ, ەرەسەك تۇلعاعا دەيىن سۇيسىنە وقيتىنىنا كوزىڭ جەتەدى. كوڭىلگە قونىمدى, ويى ورتاق قازىنا.

بەيحابار وتكەن جىل مۇندا

وتكەن جوق سەنسىز,

سەن, ەلىم!

سەن سەنسەڭ تۇتقىن ۇلىڭا,

مەن ساعان شەكسىز سەنەمىن, – دەۋىنەن, تۋعان ەلىنىڭ الدىندا باسىن يگەن تۇتقىن بالانى كورەسىڭ. ادالىن اڭعارىپ قول سوعاسىڭ. قۇپتايسىڭ. ءسويتىپ ەر مەن ەزدى ايىرا بىلەتىن حالىق مۇسا جالەلگە, ارينە, شەكسىز ريزا. قات-قابات لاگەردە سونشاما اۋىر كۇن كەشىپ, قان جۇتىپ جۇرسە دە تۋعان ەلگە دەگەن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, جۇرەگىن ەلگە دەگەن ماحابباتقا وراپ وپات بولدى.

كەيىننەن لاگەردە كورگەن قورلىعىن رەتىن تاۋىپ جازىپ قالدىرعان اقىن پوەماسى سوعىس باسىلعان سوڭ قالىڭ وقىرمانىن تابادى. اشتىقتىڭ, قيناۋدىڭ نەشە ءتۇرىن كورسە دە فاشيستەرگە بەرىلمەگەن جان اسقان ەرلىك پەن باتىلدىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. بارشاعا ۇلگى بولدى. پوەما لايىقتى باعاسىن الدى. وعان «موابيت داپتەرى» ءۇشىن 1957 جىلى لەنيندىك سىيلىق بەرىلدى.

تىلەس جازىقباي,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

باتىس قازاقستان وبلىسى,

اقجايىق اۋدانى