بۇگىندە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق كەلىسىمگە قول جەتكىزۋدىڭ جالپىعا تانىلعان بىرەگەي ينستيتۋتى, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ وزەگىنە اينالدى. وتكەن جىلدار ىشىندە ول وزىنە جۇكتەلگەن ميسسيانى لايىقتى ورىنداپ, ءوزىنىڭ قوعامداعى ساياسي جانە ەتنوستىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىز قالاۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندەگى ماڭىزدى ءرولىن تانىتۋى ەلىمىزگە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي قايتا قۇرۋلاردىڭ وراسان زور باعدارلاماسىن – تاۋەلسىز قازاقستاندى بايىپپەن, دايەكتىلىكپەن جانە ەڭ باستىسى, تابىسپەن قۇرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
«سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, ء«بىز بەرىك بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ءوز تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاعداي جاسادىق. بۇل ۋاقىت جاسامپازدىق پەن پروگرەسس, بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم كەزەڭى بولدى. ءبىزدىڭ دامۋ جولىمىز بۇكىل الەمدە قازاقستاندىق مودەل نەمەسە نازارباەۆ مودەلى رەتىندە مويىندالدى».
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسىن قارسى الا وتىرىپ, ءبىز قازاقستاندىق مودەل جەتىستىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي كوشباسشىلىعى مەن ەرىك-جىگەرى بولعانىن ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ارينە مەملەكەت پەن قوعامدى دامىتۋدىڭ بىردە-ءبىر ستراتەگيالىق ماسەلەسى سەسسيادا تالقىلانباي وتكەن ەمەس. «قازاقستان – 2030» دامۋ ستراتەگياسى, «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى, ۇلتتىق بىرلىك دوكتريناسى, «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى – بۇل اسسامبلەيا سەسسيالارى الاڭىندا بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋدان وتكەن ماسەلەلەردىڭ قىسقاشا جانە تولىق ەمەس ءتىزىمى.
اسسامبلەيانى قۇرۋ يدەياسىن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ 1992 جىلعى 14 جەلتوقساندا قازاقستان حالىقتارىنىڭ فورۋمىندا ايتقان بولاتىن. ءححى عاسىردىڭ تاجىريبەسى بيىگىنەن ەتنوسارالىق قاتىناستاردى رەتتەۋدىڭ باستى تەتىگىن قۇرۋ يدەياسىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قانشالىقتى كورەگەندىكپەن ۇسىنعانىن سەنىمدى تۇردە ايتۋعا بولادى – ء«بىز جاڭا قوعامدىق ينستيتۋت – قازاقستان حالىقتارىنىڭ كەلىسىمى مەن بىرلىگى اسسامبلەياسىن قۇرا الار ەدىك. بۇل قازاقستانداعى ۇلتارالىق كەلىسىمدى بۇكىلحالىقتىق نىعايتۋ مىندەتىن شەشەتىن ساياسي ەمەس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم بولار ەدى... جانە مۇنداي اسسامبلەيا قازاقستان حالىقتارىنىڭ بارلىق ارمان, مۇراتتارى مەن مۇددەلەرىنىڭ بارلىق سپەكترىن كورسەتەتىن ساياسي ەمەس ورگان بولار ەدى».
1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا ول ءوزىنىڭ جارلىعىمەن كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان رەتىندە قازاقستان حالىقتارى اسسامبلەياسىن (سول كەزدە ول وسىلاي اتالاتىن) قۇردى. ال 1995 جىلدىڭ 24 ناۋرىزىندا وتكەن اسسامبلەيانىڭ ءى سەسسياسىندا ونىڭ ميسسياسى ايقىندالىپ, ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ الدىندا تۇرعان ماقساتتار مەن اۋقىمدى مىندەتتەرى جاريا ەتىلدى.
سوندا, I سەسسيادا سويلەگەن سوزىندە ن.ءا.نازارباەۆ: «ۋاقىت سىنىنان وتە بىلگەن قازاق حالقىنىڭ باي دا كۇردەلى تاريحى بار. قازىر ول قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق حالىقتارعا ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىن جاقسىراق تۇسىنۋىنە كومەكتەسىپ, كەز كەلگەن تاريحي كىنا ارتۋلارعا جول بەرمەۋگە ءتيىس. ويتكەنى وتكەنگە كوز سالا وتىرىپ بولاشاقتى كورە بىلگەن ءجون» دەگەن بولاتىن.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ناق وسى سوزىندە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق ساياساتىنىڭ ۇستانىمدارىن تولىق ايقىندادى.
سول تاريحي سەسسياعا قاتىسۋشىلار پرەزيدەنتتىڭ جينالعاندارعا, ال ولار ارقىلى حالىققا, ارقايسىنىڭ جانە بارلىعىنىڭ ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنۋعا شاقىرعان ۇندەۋىن ەسكە الادى: «جاۋاپكەرشىلىك دەگەن وتكەندى ەستە ساقتاي وتىرىپ, بولاشاققا كوز جۇگىرتۋدى, باسقا حالىقتارمەن تاتۋ جانە جاراستى ءومىر ءسۇرۋدى, ولاردىڭ مادەنيەتىن, داستۇرلەرىن, سالتتارىن كۇرمەتتەۋدى بىلدىرەدى. قازاقتار «بەرەكە باسى – بىرلىكتە» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك.
جانە بۇگىندە ءبىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە ەل باسشىلىعىندا بولعان 30 جىل ىشىندە كەز كەلگەن وزگەرىستەرگە, گەوساياسي جاعدايلارعا جانە ەتنوسارالىق ماسەلەنى ساياسي كارتا رەتىندە پايدالانۋ مۇمكىندىگىنە قاراماستان, بۇل ماسەلەدە ءوزىنىڭ قاعيداتتارىنان اينىماعان ساياسي ەرىك-جىگەرى ءۇشىن زور قۇرمەت كورسەتۋگە ءتيىسپىز.
25 جىلدىق سياقتى اتاۋلى كۇندەردە ادەتتە قورىتىندى شىعارىلىپ, قازىرگى جاعدايعا تالداۋ جاسالادى جانە بولاشاققا جوسپار قۇرىلادى. وتكەن 25 جىل بويى قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ساياسات ينكليۋزيۆتى سيپاتقا يە بولعانىن جانە قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعانىن ءتۇسىنۋىمىز قاجەت.
سوندىقتان دا قازاقستاندىق شىنايى ءومىردىڭ ءاربىر الەۋمەتتىك بولىنىسىنەن ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىنان, قىزمەتتەر كورسەتۋ مەن مەديتسينا سالاسىنان باستاپ حالىقارالىق قاتىناستار مەن جاھاندىق ساياساتقا دەيىنگى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ ناتيجەلەرىن تابامىز.
ءبىزدىڭ ەتنوستارىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس حالقى بولىپ تابىستى بىرىگۋى ءبىرىنشى جانە داۋسىز ناتيجە بولىپ تابىلادى.
ەتنوسارالىق ينتەگراتسيانىڭ قازاقستاندىق مودەلى اۋەل باستان ازاماتتىق قاعيداتتاردا قۇرىلدى. 1996 جىلى «قوعامدىق كەلىسىم – قازاقستاننىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن اسسامبلەيانىڭ III سەسسياسىندا ن.ءا.نازارباەۆ وسى قاعيداتتار تۋرالى: ء«بىزدىڭ جاعدايدا ەتنوسارالىق ىقپالداسۋدىڭ بازاسى جالپىازاماتتىق تيىستىلىك, قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىك تاعدىرى بار ادامداردىڭ ءوزىن ءوزى ساياسي تۇرعىدان ايقىنداۋى بولۋى ءتيىس» دەدى.
قازاقستان ەتنوستىق شىعۋ تەگى ءارتۇرلى جانە ءتۇرلى ءدىني نانىمداعى ادامداردىڭ ازاماتتىق ىقپالداسۋى جولىمەن سەنىمدى تۇردە ءجۇرىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبىر دالەلى – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءبىر دە ءبىر ەتنوسى وقشاۋلانۋ ستراتەگياسىن تاڭداماعانى, ءوزىنىڭ ەرەكشە ەتنوستىق مارتەبەسى تۋرالى ماسەلە قويماعانى.
كەرىسىنشە, ەتنوستىق شىعۋ تەگى ءارتۇرلى ادامدار قازاقستان ازاماتتارىنا تيەسىلىلىگىن ماقتان تۇتادى, ونىڭ دامۋىنا وزدەرىنىڭ ەلەۋلى ۇلەستەرىن قوسىپ كەلەدى.
بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ 25 جىلدىعىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجەسى حالىق بىرلىگىنە قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ءبىز بۇل سوزدە قانداي تەرەڭ پراكتيكالىق جانە ساياسي ماعىنا جاتقانىن كوپ جاعدايدا تۇسىنە بەرمەيمىز! ال 2001 جىلى, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى ونجىلدىعىن اتاپ ءوتۋ بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى اسسامبلەيا سەسسياسىندا: «رۋحاني بىرەگەيلىك ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ ازاماتتىق جانە ساياسي بىرلىگىن تولىقتىرىپ, XXI عاسىردا مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدىڭ جانە قوعامدى بىرىكتىرۋدىڭ تاعى ءبىر ىرگەتاسى بولىپ تابىلادى... ءبىزدىڭ ماقساتتارىمىز ءبىر جانە ورتاق ءۇيىمىزدى جايلاستىرۋعا, قازاقستاندى قولايلى جانە گۇلدەنگەن مەملەكەت رەتىندە كورۋگە ۇمتىلىس-جىگەرىمىز بىردەي» دەپ اتاپ ءوتتى.
وسىنداي ءتاسىلدىڭ ارقاسىندا ءبىز قۇندىلىقتاردىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى, قازاقستاندىق ازاماتتىق بىرەگەيلىك, رۋحاني مادەنيەت ورتاقتىعى نەگىزىندە قالىپتاسقان قوعامىمىزدىڭ ەتنوالەۋمەتتىك تۇتاستىق رەتىندەگى بىرلىگىنە قول جەتكىزدىك. مۇنداي بىرلىك دارەجەسى قازاقستاندىق قوعامعا ساياسي, مادەني تۇتاستىقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ ءۇشىنشى داۋسىز ناتيجەسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ەل ەتنوستارى اراسىنداعى ەتنوسارالىق قاتىناستاردى ۇيلەستىرۋدەگى تابىسى جانە ەتنوستاردىڭ قازاق حالقىنىڭ اينالاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ءبىرتۇتاس حالقىنا كىرىگۋى مىندەتتەرىن تابىستى شەشۋ بولدى. قازاقستاننىڭ نەگىزگى زاڭىنىڭ كىرىسپەسىندە «ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ» دەپ جازىلعانداي.
2007 جىلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە اسسامبلەيا ءوزىنىڭ اتاۋىن وزگەرتەدى, «حالىقتار» ءسوزى قازاقستان «حالقى» دەگەن سوزبەن الماستىرىلادى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ۇلت قۇرۋ ۇدەرىسىندەگى, قوعامدىق كەلىسىم مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جالپىۇلتتىق بىرلىگى قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ ەۆوليۋتسياسىنداعى تۇبەگەيلى ىلگەرىلەۋلەردى كورسەتەدى.
شارتتى تۇردە ونى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ 4 نەگىزگى كەزەڭىن ءبولىپ كورسەتۋگە بولادى.
ءبىرىنشى كەزەڭ (1989 جىلدان 1995 جىلعا دەيىن). ەتنومادەني بىرلەستىكتەر قۇرۋ باستالعاننان باستاپ 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ جانە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ ناتيجەسىندە قازاقستاندىق مودەلدى زاڭنامالىق جانە ينستيتۋتتىق رەسىمدەۋ باستالعانعا دەيىن سيپاتتالادى.
ەكىنشى كەزەڭ (1995 جىلدان 2002 جىلعا دەيىن). قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ سالت-داستۇرلەرىن, تىلدەرى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋ قۇندىلىقتارى مەن ازاماتتىق قاعيداتىن ۇيلەسىمدى ۇشتاستىرۋ نەگىزىندە قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى ايقىندالدى.
قازاقستاندىق قوعامنىڭ ەگەمەندىكتى, مەملەكەتتىلىكتى, بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىنىڭ اينالاسىندا جانە ەل تاعدىرى ءۇشىن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتە شوعىرلانۋى قامتاماسىز ەتىلدى.
ءۇشىنشى كەزەڭ (2002 جىلدان 2007 جىلعا دەيىن). ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى نىسانالى ساياساتتى قامتيدى.
بىرقاتار باعدارلامالىق قۇجاتتار ازىرلەنىپ, قابىلداندى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 2011 جىلعا دەيىنگى ستراتەگياسى, تىلدەردى دامىتۋ مەن قولدانۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى, 2006-2008 جىلدار ارالىعىندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن جەتىلدىرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلدى.
ءتورتىنشى كەزەڭ 2007 جىلى باستالدى. بۇل كەزەڭدە ەلدىڭ ەتنوستىق بەدەرىندە بولعان تۇبەگەيلى وزگەرىستەردى بەينەلەۋ ءۇشىن اسسامبلەيانىڭ اتاۋى وزگەرتىلدى. بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ 2008 جىلعى 23 قازانداعى اسسامبلەيانىڭ XIV سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا اتاپ ءوتىپ, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ نەگىزگى بەس قاعيداتىن تۇجىرىمدادى.
ءبىرىنشى قاعيدات. ەتنوستىق, كونفەسسيالىق, مادەني, تىلدىك ارالۋاندىق ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز بولىپ تابىلادى. ول ءبىزدىڭ قوعامنىڭ يدەولوگيالىق, ادامگەرشىلىك, رۋحاني نەگىزىن قۇرايدى, قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋى ءۇشىن تىڭ قۋات بەرەدى.
ەكىنشى قاعيدات. مەملەكەت قازاقستاندىق ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلدەرىن دامىتۋ ءۇشىن نىسانالى تۇردە بارلىق جاعداي جاسايدى.
ءۇشىنشى قاعيدات. تولەرانتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ۇلتىمىزدىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارىنا اينالدى.
ءتورتىنشى قاعيدات – قازاق حالقىنىڭ شوعىرلاندىرۋشى ءرولى. قازاق حالقى ارقاشان ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. ول بولاشاقتا دا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى بىرىكتىرۋشى بولىپ قالۋى ءتيىس. بۇل قازاق حالقىنا ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى.
بەسىنشى قاعيدات – قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ اتاۋىندا كورسەتىلگەن. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىز ء«بىز, ورتاق تاريحي تاعدىر بىرىكتىرگەن قازاقستان حالقىمىز» دەگەن سوزدەرمەن باستالادى.
بۇل قاعيداتتارعا 2013 جىلعى ساۋىردە «قازاقستان – 2050» ستراتەگياسى: ءبىر حالىق – ءبىر ەل – ءبىر تاعدىر» تاقىرىبىمەن وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XX سەسسياسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سويلەگەن سوزىندە «اسسامبلەيا – تۇتاستاي قازاقستان حالقى! بارلىق ون جەتى ميلليون!», ال اسسامبلەيا تاريحى – ەل تاريحى, حالىق تاريحى» دەپ ايرىقشا ساياسي ءمان بەرىلدى. سونىمەن قاتار تۇڭعىش پرەزيدەنت جاڭا جاعدايدا اسسامبلەيانىڭ ءححى عاسىرداعى ميسسياسى تارىلىپ ەمەس, كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن, ول شىن مانىندە جالپىازاماتتىق, ساياساتتان تىس جانە جالپىحالىقتىق ينستيتۋتقا اينالۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
اسسامبلەيا بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى نىعايتۋ, حالىقتى ءبىرتۇتاس ساياسي ۇلتقا بىرىكتىرۋ مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەدى جانە ەلباسى قويعان نەگىزگى مىندەتتەردى ورىندايدى. اسسامبلەيا قوعامدىق كەلىسىم ماسەلەلەرىن ماڭىزدى قۇندىلىق دەپ سانايتىن بارلىق ادامداردى بىرىكتىرەدى. ولاردىڭ قاتارىندا مىڭنان استام ەتنومادەني ۇيىمدار, وڭىرلەردەگى «قازاق ءتىلى» قوعامدارى, جاستار قوزعالىستارى, سونداي-اق, رەسپۋبليكا بويىنشا 2753 قوعامدىق كەلىسىم كەڭەسى مەن 1801 انالار كەڭەسى بار. قازىرگى كەزەڭدە, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان وسى قۇرىلىمدار, ءبىرىنشى كەزەكتە جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار دەڭگەيىندە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» تۇجىرىمداماسىن جەتكىزەدى جانە «كەرى بايلانىس» تەتىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
جالپى العاندا, اسسامبلەيانىڭ جۇمىسىنا ەلىمىزدىڭ 400 مىڭنان استام ازاماتى تۇراقتى تۇردە تارتىلعان. ۆولونتەرلەر جىلىندا 22 مىڭنان استام ادامدى قامتيتىن قحا «جاڭعىرۋ جولى» رەسپۋبليكالىق جاستار قوزعالىسىنا بىرىكتىرىلگەن 138 جاستار ۇيىمىنا ۇلكەن مىندەت جۇكتەلىپ وتىر.
2015 جىلى قابىلدانعان قازاقستاننىڭ «قايىرىمدىلىق تۋرالى» جاڭا زاڭىنىڭ نەگىزىندە ەلدەگى تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتى نىعايتۋ باعىتىنداعى قحا-نىڭ الەۋمەتتىك فۋنكتسياسى رەتىندە بارلىق قايىرىمدىلىق قىزمەتتى دامىتۋعا جاردەمدەسۋ بەلگىلەنگەن. وسى باعىتتا 2019 جىلى 11,4 مىڭعا جۋىق ءىس-شارا وتكىزىلدى, 667 مىڭ ادامعا كومەك كورسەتىلدى, كورسەتىلگەن كومەك سوماسى 4 ملرد تەڭگەدەن استى.
اسسامبلەيا مۇشەلەرىنىڭ ارىس قالاسىندا زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ بارىسىنداعى جۇمىسى رەسپۋبليكالىق اۋقىمداعى گۋمانيتارلىق وپەراتسيا بولدى.
ەڭ اۋىر العاشقى كۇندەر مەن اپتالاردا قحا مۇشەلەرى ارىس قالاسىنا 156 ملن 297 مىڭ تەڭگە, سونداي-اق 200 تونناعا جۋىق ازىق-ت ۇلىك پەن ءبىرىنشى كەزەكتەگى قاجەتتى زاتتاردى, قۇرىلىس ماتەريالدارىن جىبەردى.
«مەكتەپكە جول» اكتسياسى اياسىندا اسسامبلەيا 46 مىڭ وقۋشىعا 514 ملن تەڭگەگە كومەك كورسەتتى, بۇل اكتسيا اۋداندار مەن اۋىلدىق وكرۋگتەر دەڭگەيىندە وتكىزىلدى.
ء«بىز بىرگەمىز!» قايىرىمدىلىق اكتسياسىنا ەتنومادەني بىرلەستىكتەر, قوعامدىق كەلىسىم كەڭەستەرى, قحا كاسىپكەرلەر قاۋىمداستىعى, «جاڭعىرۋ جولى» جاستار قوزعالىسى, اسسامبلەيانىڭ ۆولونتەرلىك قوزعالىسى ورتالىقتارى قاتىستى. 300 مىڭعا جۋىق ادامعا 276 ملن تەڭگەدەن استام سوماعا كومەك كورسەتىلدى.
دامۋدىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسسامبلەيا مەدياتسيانى پايدالانا وتىرىپ, داۋ-جانجالداردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى, 2019 جىلى مەدياتسيا ينستيتۋتىن دامىتۋ جونىندەگى جول كارتاسى ىسكە اسىرىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «اسسامبلەيا العاش رەت ازاماتتىق وكىلدىكتىڭ قوعامدىق قىزمەتى, جاڭا الەۋمەتتىك ليفت جانە قايىرىمدىلىق قاۋىمداستىعى رەتىندە جۇمىس ىستەي باستادى. الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق نەگىزدەگى قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قحا مەدياتسياسىنىڭ ينكليۋزيۆتى جەلىسى قۇرىلدى». «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 11-تارماقشاسىنا سايكەس اسسامبلەيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەر مەن داۋلاردى رەتتەۋ, قاقتىعىستى جاعدايلاردى بولدىرماۋ جونىندە ۇسىنىمدار ازىرلەۋ جانە پراكتيكالىق شارالاردى ىسكە اسىرۋ جانە ولاردى شەشۋگە قاتىسۋ بولىپ تابىلادى.
Nur Otan پارتياسىمەن بىرلەسە نۇر-سۇلتان, تالدىقورعان, قىزىلوردا قالالارىندا «تاتۋلاسۋ ورتالىقتارى» بىرلەسكەن قاناتقاقتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 47 تاتۋلاسۋ ورتالىعى, 1016 تاتۋلاسۋ كابينەتى اشىلدى, ونىڭ ىشىندە 308-ءى سوتتاردىڭ عيماراتتارىندا ورنالاسقان.
قحا مەدياتيۆتىك جەلىسىنىڭ قۇرامىندا 1 رەسپۋبليكالىق, 28 وڭىرلىك مەدياتسيا كەڭەسى, 503 مەدياتسيا كابينەتى بار. قحا اياسىندا 926 مەدياتور جۇمىس ىستەيدى, ولار 2019 جىلى 23,5 مىڭنان استام داۋدى شەشۋگە قاتىستى, ونىڭ ىشىندە 8 مىڭى كەڭەستەر بەرۋ دەڭگەيىندە شەشىلدى.
ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ ماڭىزدى جانە بىرەگەي ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – پارلامەنتتەگى قحا-دان سايلاناتىن قازاقستاننىڭ پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ 9 دەپۋتاتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەپىلدى وكىلدىگى بولىپ تابىلادى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلعاننان بەرگى شيرەك عاسىر ىشىندە ول حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ قازاقستاندى وڭ باعالاۋىنا ىقپال ەتەتىن حالىقارالىق مويىنداۋعا يە بولعان ينستيتۋتقا اينالدى. بۇۇ باس حاتشىلارى كوفي اننان جانە پان گي مۋن ەلىمىزگە ساپارلارى بارىسىندا اسسامبلەيا جۇمىسىن جوعارى باعالاپ, ونى «بۇۇ-نىڭ مينياتيۋراسى» دەپ اتادى, ساراپشىلار كەلىسىم ارقىلى جانە بىرىكتىرۋشى باستامالاردى نىعايتۋ جولىمەن بارلىق ۇلتتىق توپتاردىڭ دامۋىنا نەگىزدەلگەن ۇستانىمنىڭ دۇرىس ەكەنىن جازادى.
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەردى قايشىلىقسىز ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ تاجىريبەسىنىڭ قانشالىقتى دارەجەدە باعالاناتىندىعىن 2010 جىلى ءبىزدىڭ استانامىزدا وتكەن ەقىۇ ءسامميتىنىڭ كۇن تارتىبىندە قاراستىرىلعانىنا قاراپ پايىمداۋعا بولادى, وندا تولەرانتتىلىق تۋرالى جانە ديسكريميناتسياعا جول بەرمەۋگە قاتىستى ەرەكشە ماسەلە قامتىلعان. ال 2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ەقىۇ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى لامبەرتو زانەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى ساياساتقا جوعارى باعا بەرىلدى.
* * *
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ 1995 جىلعى 18 قازانداعى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسىنىڭ 25 جىلدىعىن اتاپ وتە وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جانە جارلىعى نەگىزىندە 2016 جىلدان باستاپ جىل سايىن 1 ناۋرىزدا مەرەكەلەنەتىن العىس ايتۋ كۇنىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل مەرەكە بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە جانە XX عاسىردىڭ 30-40 جىلدارى قازاقستانعا جاپپاي جەر اۋدارۋ كەزەڭىندە ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىنە مەيىرىمدىلىك كورسەتكەن جانە قابىلداعان قازاقتارعا العىسىن بىلدىرەدى.
العىس ايتۋ كۇنى – قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ وتىرعان تاتۋلىق پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ سيمۆولى. وندا «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق يدەياسىنىڭ توڭىرەگىنە بىرىگۋدى نىعايتۋدىڭ ۇلى گۋمانيستىك نەگىزى قالانعان.
* * *
بۇگىنگى تاڭدا قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى, ءومىر وتەدى, كۇن ءتارتىبى وزگەرەدى, الايدا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق كەزەڭىندە قوعامنىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ ماسەلەسى باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى.
2019 جىلى پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن تاپسىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىنىڭ جالپىۇلتتىق كەپىلى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىزدىڭ بارشامىزعا ەلباسىنىڭ مول تاجىريبەسى كورسەتىپ وتىرعانداي, ەتنوستىق, ءدىني, وڭىرلىك جانە الەۋمەتتىك بەدەرى كۇردەلى, كوپ قۇرامدى مەملەكەتتەردە ەلدىڭ بىرلىگى ماسەلەسى ارقاشان كۇن تارتىبىندە تۇرادى. سوندىقتان الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – ءبىزدىڭ ارالۋاندىعىمىز «وقشاۋلاۋ سىزىعىنا» اينالماۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا بۇل جۇمىستىڭ باعىتىن ناقتى تۇردە ايرىقشا اتاپ ءوتتى: «قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولىن ەسكەرە وتىرىپ, ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋدى جالعاستىرۋ قاجەت».
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ مىندەتىن بەلگىلەي وتىرىپ, بۇل – بۇكىل قوعامنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسى دەپ ەسەپتەيدى. قازاق حالقى مەملەكەت قۇرۋشى رولگە يە بولادى, سونىڭ نەگىزىندە ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ جالعاستىرىلادى. بۇل رەتتە, «ەل بىرلىگى – ونىڭ ارالۋاندىعىندا» قاعيداتى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستى ۇستانىمى بولىپ قالا بەرەدى, ول ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى جالعاستىراتىن بولادى.
بۇل, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى – سىندارلى قوعامدىق ديالوگ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلەتىن تەرەڭ پراگماتيكالىق ۇستانىم. مەملەكەت باسشىسى: «ەلباسىنىڭ «حالىقتىڭ بىرلىگى – ءبىزدىڭ ەڭ قۇندى يگىلىگىمىز» دەگەن قاناتتى سوزدەرى ءبىزدىڭ تۇراقتى ۇستانىمىمىز بولىپ قالا بەرەدى. كەلىسىم مەن بىرلىك, دانالىق پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ءبىزدىڭ العا جىلجۋىمىزعا ىقپال ەتەدى», دەپ ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
سوندىقتان ەلباسىنىڭ مىقتى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادامداردىڭ ءبىرتۇتاس ۇلتىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ستراتەگيالىق باعىتى قازاقستاننىڭ كيەلى جەرىندە حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعىن, تاتۋلىق پەن تىنىشتىقتى نىعايتۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىندە جالعاساتىن بولادى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
