«يشان بازار» مەشىتى

كەزىندە وسى جەردە يشان بازار دەگەن ۇلكەن ساۋدا ورىنى بولىپتى. « ۇلى جىبەك جولى» بويىمەن وتكەندەر وسى بازارعا سوعىپ وتەدى ەكەن. بازاردىڭ ماڭىندا باقسادان سالىنعان مەشىت بولعان. 1903-1904 جىلدار شاماسىندا اققويلى رۋىنان تاراعان ماعزىم اۋلەتىنەن شىققان مادىقارا بۇقار قالاسىنداعى وقۋىن ءبىتىرىپ, ەلگە ورالعاندا ەسكى مەشىتتىڭ ورىنىنا جاڭاسىن سالۋعا نيەتتەنگەن ەكەن. سونىمەن مادىقارا ىرگەلەس جاتقان اۋىلداردىڭ بي-بولىستارىن, بايلارىن جيناپ, مەشىت سالۋ جونىندەگى ويىن جەتكىزەدى. جينالعاندار­دىڭ باتاسىن العان سوڭ بۇقارا قالا­سىنان ۇستالار الدىرتادى. قوسالقى جۇمىستارعا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان 300-گە جۋىق ادام تارتىلادى. وسى مەشىتتىڭ ءدال ىرگەسىندە قىش كۇيدىرەتىن پەشتىڭ ورىنى ءالى جاتىر. بارىپ كوردىك. سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. بالتابەك اۋەسوۆ اقساقال كەزىندە وسى پەشتىڭ استىنا 2 وتار قويدىڭ سىيىپ كەتەتىنىن ايتقاندا قايران قالدىق. ول كەزدە پەش ورنىنىڭ ۇزىندىعى 15 مەترگە جەتكەن. كەيىن وسى ماڭعا جول تۇسكەندە پەشتىڭ جارتىسى قيراپ قالعان. سول كەزدەگى ۇستالاردىڭ شەبەرلىگىنە وسى پەشكە قاراپ تۇرىپ-اق قايران قالاسىز. ولار پەشتى ساز بالشىقتان جاساپتى. سازدىڭ قاتىپ قالعانى سونشالىق, ارادا قانشا جىل وتسە دە قاز قالپىندا تۇر. اۋىل ادامدارى «پەشتىڭ وسى قالپىن دا ساقتاپ قالساق يگى ەدى» دەپ وتىر. سول ءۇشىن پەشتىڭ ۇستىنە باستىرما سالۋ كەرەك. قار, جاۋىن سۋى پەشتى ءمۇجي بەرسە ەرتەڭ ودان جۇرناق تا قالمايدى. وسى پەشتى ءجۇنىس جانە وسپان نارىمبەتوۆ دەگەن اعايىندى كىسىلەر سالعان. قىش جوعارى تەمپەراتۋرادا ءۇش ءتۇرلى قالىپتا كۇيدىرىلگەن. دەمەك, ءۇش ءتۇرلى پەشتىڭ بولعانى عوي. سولاردىڭ بىرەۋى عانا وسى كەزەڭگە جەتىپ وتىر.

مەشىت عيماراتى 14 كۇمبەزدەن تۇرادى. قابىرعاسىنىڭ قالىڭ­دىعى 1 مەتر, 40 سانتيمەتر. باس كۇمبەزدىڭ ديامەترى 95 مەتر. كۇمبەز 60 سانتيمەتر قالىڭدىقتا ورىلگەن. قۇرىلىس جۇمىستارىنا اق قۇم مەن قيىرشاق تاس پايدا­لانىلعان. مەشىتتىڭ ىشكى قابىر­عالارىنىڭ ارحيتەكتۋرالىق ساۋ­لەتى تاڭىرقاتادى. دۋالدارداعى قۇران اياتتارى مەن مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارىمىزدىڭ حاديستەرى اراب تىلىندە جازۋلى تۇر. مەشىت بىرنەشە بولمەدەن تۇرادى. ناماز وقيتىن, كىتاپحانا, مەشىت قىزمەتكەرلەرى وتىراتىن بولمەلەر بولعان. يساق اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, اجەسى نەسىبەلدى وسى مەشىت قۇرىلىسىنا قاتىسقان. نەسىبەلدى اجەسى ەكى ۇستاعا سونشاما جۇرتتىڭ قىش اپەرىپ ۇلگەرە الماي جاتاتىنىن ايتقان ەكەن. سونىمەن قاتار وسىنداعى قازاننىڭ دا ءوز تاريحى بار. وسى قازانعا تاڭەر­تەڭ قۇرباقالار تۇسەتىن كورىنەدى. اسپازدار قازانعا قانشا قۇر­باقا تۇسسە, سونشاما مالدى قۇر­باندىققا شالىپ وتىرعان.

مەشىتتىڭ ۇلكەن زالىنىڭ ورتاسىنان باستالاتىن جەر استى ۇڭگىرى بولعانىن دا اۋىل اقساقالدارى ايتىپ وتىر. حالىق اراسىنداعى اڭىز اڭگىمەلەردە وسى جەر­استى ۇڭگىرى تۇركىستانعا جالعايدى. بىراق بۇل ۇڭگىردىڭ مەشىتتىڭ باس قۇرىلىسى كەزىندە جوسپارلانعانى ايتىلادى. باعزى بابالار بارلىق عيماراتتاردا ەدەن استى ۇڭگىرلەر جاساعان. ونى تابيعي جىلىتۋ جۇيەسى رەتىندە پايدالانعان. بۇل بىلاي. ۇڭگىر كۇننىڭ شىعىسىنا قاراي قازىلادى. كىرە بەرىسى ادام بويىنداي, ودان ءارى كىسى ەڭبەكتەپ سىرتقا شىعاتىنداي قۋىس بولادى. كۇننىڭ شىعىسىنان سوققان سامال جەل جەراستى جولىمەن ءوتىپ, قىستىڭ كۇنىندە دە ىشكە جىلى اۋا بولىپ قۇيىلادى. ءار كۇمبەزدىڭ ۇستىندە كىشكەنە ساڭىلاۋ تەسىكتەر بار. سول تەسىكتەردەن جىلى اۋا سىرتقا شىعادى. وسىلايشا عيمارات ىشىندە تابيعي اينالىم جاسالادى. بۇرىنعى بابالار ۇلكەن عيماراتتاردى وسىنداي ادىسپەن جىلىتقان. قازىرگىدەي جىلۋ جۇيەلەرى جوق زامانداردا بۇل ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگى ءوزىن ءوزى اقتاعان. ماسەلەن, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىن الىڭىز. الىپ عيمارات پەش, وشاقسىز-اق بىرقالىپتى تەمپەراتۋرانى ساقتاپ تۇر ەمەس پە؟

كونەكوز قارتتاردىڭ ايتۋىنشا, مەشىتتىڭ باتىس جاعىندا جەراستى قۇبىرى بولعان. وسى قۇبىرمەن مەشىتكە سۋ كەلىپ تۇر­عان. باس كۇمبەزدىڭ باسىنا كۇ­مىستەن قۇيىلعان يسلام ءدىنى­نىڭ سيمۆوليكالىق ايشىعى ور­ناتىلعان ەكەن. ونىڭ كۇنمەن شاعىلىسقان ساۋلەسى توڭىرەكتىڭ ەداۋىر جەرىنە ءتۇسىپ تۇرعان. 1920-1922 جىلدارى ارىس اۋدان ورتالىعى بولىپ, وسى جەرگە بالالار ءۇيى سالىنادى. قۇرىلىسقا قىش كەرەك ەدى. بيلىكتەگىلەر مەشىتتىڭ قىشىن الۋعا رۇقسات بەرەدى. كولحوز باسشىسىنا ورىس ۇلتىنىڭ كىسىلەرى كەلىپ باس كۇمبەزدىڭ باسىنداعى كۇمىس ايشىقتى «لەنينگرادتاعى ەرميتاجعا قويامىز» دەپ سۇرايدى. سونىمەن ادامدار ايشىققا ارقان بايلاپ تارتادى. سول كەزدە ارقان ءۇزىلىپ كەتىپ, ەكپىنمەن قۇلاعان ءبىر ادام قايتىس بولادى. ولار بۇل قازاعا اسا كوپ ءمان بەرمەيدى. ار­تىنشا تراكتور اكەلىپ, ايشىق­تى سونىڭ كۇشىمەن ج ۇلىپ الادى. وكىلدەر ايشىقتى الىپ كەتەدى. بىراق سودان كەيىن كۇمبەز زاقىمدانىپ, جارىلىپ, سىزاتتانادى. كۇزدىڭ جاۋىنى, قىستىڭ قارى جارىلعان تۇستى ودان سايىن ۇڭگىپ, كۇمبەزدىڭ وپىرىلىپ قۇلاۋىنا سەبەپشى بولادى. 1943 جىلى كۇمبەز وپىرىلىپ قۇلاعان. 1950 جىلى مەشىتتى كولحوز باسشىلارى قويماعا اينالدىرادى. مەشىتتىڭ سولتۇستىك جاعىنداعى بولمەسى تولىق قيرايدى دا, وڭتۇستىك جاعى­ن­داعىسى امان قالادى. وسى بول­مەگە يسلام جولىنداعى ءدىن ادامدارى 1960 جىلدارى قايتا جينالىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق جاساي باستايدى.

مەشىتتىڭ ىرگەسىندە يشان اتالاتىن بازار بولعانىن جوعارىدا ايتتىق. سوعان بايلانىستى بۇل ءدىن ورداسى «يشان مەشىت» اتالعان. مۇنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى بار. مەشىتتە ءدىني دارەجەسى جوعارى قاري, يشان, مولدا شاكىرتتەرگە ءدارىس وقىعان. قاري اتاعى قۇرانداعى 114-سۇرەنى جاتقا ايتاتىن مۇسىلمانعا, يشان دارەجەسى ءدىني جانە شاريعات جايلى ءىلىمى جوعارى عۇلاماعا بەرىلگەن. مادىقارا وسى مەشىتتە يمام جانە ۇستاز بولىپ بالا وقىتقان. ول وتىزعا جۋىق بالا تاربيەلەپ, ونىڭ تورتەۋىن قاري ەتىپ شىعارادى. تۋعان اعاسى سادىق قايتىس بولىپ, وسى اعاسىنىڭ ۇلكەن ۇلى ءىلياستى قولىنا الادى. ءىلياس قاري, دوسماحانبەت قاري, زياۋدين قاري, ءمۇساپىر قاري مادىقارانىڭ تاربيەسىن العاندار. مەشىتتىڭ تەرەزەسىنەن سىعالاپ جۇرگەن بالانى مادىقارا شاقىرىپ الىپ, وقىتقان ەكەن. ءمۇساپىر قاري وسى. بۇل مەشىتتە ەسىمى ەلگە بەلگىلى اقىن نۇرالى نىسانباي ۇلى دا وقىعان. ول وسى مەشىتتە شىعىستىڭ كلاسسيكالىق پوەزياسىمەن سۋسىندايدى.

1985-1988 جىلدار ارالىعىندا قازاق كسر مادەنيەت ءمينيسترى وزبەكالى جانىبەكوۆ بولاتىن. قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتىنا اۋىل اقساقالدارى جينالىپ بارىپ, كونە مەشىتتى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا تىزىمگە الدىرىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى سۇرايدى. ءو.جانىبەكوۆتىڭ پارمەنىمەن مەشىت تىزىمگە الىنعانىمەن قاتار, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىنا 1 ميلليون 272 مىڭ سوم بولىنەدى. «قازرەستاۆراتسيا» مەكەمەسى 1989 جىلى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن باستايدى. دەگەنمەن, بولىنگەن قارجى جەتپەي قالىپ, جوندەۋ جۇمىستارى 1994 جىلى توقتاپ قالادى. شىمكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى, جەكە كاسىپكەر ش.مۇساەۆ حورەزمنەن قىش الدىرىپ, باس كۇمبەزدى قالپىنا كەلتىرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن 2006 جىل – مادەني جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جىلى دەپ جاريالانعانى بەلگىلى. سول جىلى مەملەكەت تاراپىنان 16 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قايتا جالعاستى. بۇگىندە قاجىمۇقان اتىنداعى وبلىستىق سپورت مۇراجايىنىڭ اقمەشىت-يشان بازار سەكتورى رەسپۋبليكالىق تاريحي-ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشى اتالاتىن بۇل عيمارات سونادايدان مەنمۇندالاپ وزىنە شاقىرادى. جۋىردا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى پاۆەل پەتروۆ اققويلى اۋىلىنا ارنايى كەلىپ, مەشىت ماڭىنان تابىلىپ جاتقان جادىگەرلەردى زەرتتەپ قايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, تابىلىپ جاتقان كونە بۇيىمدار, تيىندار, جەبە ۇشتارى, قىلىش قاراحانيد, حورەزم, ءامىر تەمىر داۋىرلەرىنە ءتان. سونداي-اق كونە قىتاي تيىندارى تابىلۋى بۇل جەردە ساۋدا-ساتتىقتىڭ قاتتى دامىعانىن ايعاقتايدى. ءحىىى عاسىرعا ءتان قولا اينا مەشىت مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر.

اۋىل ادامدارى ءبىزدى كونە قالانىڭ ورىنىنا باستاپ باردى. قۇمىرالار مەن قىلىشتار وسى جەردەن تابىلعان. قازىر جۋسانساي مەكتەبىنىڭ مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. ۇلكەن توبەگە اينالعان جەردە باعزى بابالارىمىزدىڭ باسپانالارى, پەشتەرى تابىلعان. بۇگىندە ەرىنبەگەننىڭ بارلىعى وسى ماڭعا كەلىپ, ءار-ءار جەردى قازىپ, تاپ­قاندارىن جاسىرىن الىپ كەتىپ ءجۇر. جەر استىندا ءالى تالاي قۇندىلىقتار جاتىر. «وسى بايلىقتار كىم كورىنگەننىڭ قولىن­دا كەتپەسە ەكەن» دەپ امانات ايتقان اقجا­رىل­قاپ ادامدار بىزبەن قيماي قوشتاستى.

سابىربەك ولجاباي