امانداسۋدىڭ ءمانى نەدە؟

ماسەلەن, جاپوندار «كون­نيتيۆا», ياعني «جاڭا كۇن تۋدى» دەسە, قىتاي­لار «ني حاو» – جاع­داي سۇرا­سۋ­دىڭ القيسساسىن «بۇگىن تاماقتاندىڭ با؟» دەۋ­دەن باستايدى. ال ەۆرەي­لەر «شالوم» دەيدى. ماعىنا­سى ءيسى مۇسىلمانعا ورتاق «سالەم» – «جاقسىلىق بولسىن» ۇعى­مىمەن توقايلاساتىن بۇل ءسوزدىڭ ءمانى ءار مۇسىلمان ءۇشىن ەرەكشە ىستىق. يراندىق­تاردىڭ دا امانداسۋى ەرەكشە. ولار كورىسكەندە «كوڭىل­دى بول!» دەيدى. «گامارد­جوبا» دەپ جاعداي سۇراساتىن گرۋ­زين­دەردىڭ تىلەگى نەگىزىنەن «جەڭىم­پاز بول!» دەگەن ما­عى­ناعا سايادى. ال پامير­لىكتەر «شار­شا­ما!» دەپ تىلەك تىلەيدى. ۇندىلەر بولسا الا­قانىن ءبىر-بىرىنە بەتتەس­تىرىپ امانداسسا, ارابتار قولىن كەۋدەسىنە قويىپ ەسەن-ساۋلىق سۇراسادى.

وزىندىك مىنەز ەرەكشەلىك­تەرىنە ساي ەۋروپالىقتاردىڭ دا امانداسۋى ايرىقشا.

ماسەلەن, يتاليالىقتار: «Come sta?» – «قالاي تۇر­سىڭ؟», نەمىستەر كەرىسىنشە: «Wie geht's?» – «قالاي ءجۇر­سىڭ؟» دەپ ەسەندەسسە, فرانتسۋز­دار «Comment ca va?» – «قالاي كەلەدى؟» دەپ امانداسادى. ال اعىلشىندار بولسا كەزدەسكەندە: «How do you do?» – «نە ىستەپ ءجۇرسىڭ؟» دەپ سۇرايدى. امەريكالىقتار «Hello!» نەمەسە «Hi! How are you?» – «سالەم! قالايسىڭ؟», «جۇ­مىسىڭ قالاي؟» دەپ اڭگىمە باستايدى. سونىڭ ىشىن­دە بارىنەن دە قىزىعى – تيبەت­تىكتەردىڭ امانداسۋى. ولار كەزدەسكەندە ءبىر-بىرىنە ءتىلىن كورسەتسە, ساموا حالقى ءبىرىن-ءبىرى يىسكەپ امانداسادى.

ەگەر شىنداپ ۇڭىلسەك, وندا امانداسۋدىڭ قانداي دا ءبىر قاتىپ قالعان قاعيداسى مەن ءتارتىبى جوق ەكەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. ءتىپتى قالاي سالەمدەسىپ جاتقانىمىزعا دا ەسەپ بەرمەيدى ەكەنبىز. بارلىعى اۆتوماتتى تۇردە امانداساتىن ادامعا دەگەن نيەت-پەيى­لى­مىزگە ساي جۇزەگە اسادى. ما­سەلەن, تۋعاندارىمىزبەن ءسۇيى­سىپ امانداسساق, دوستارمەن قۇشاقتاسامىز. كوڭىل جاراسپايتىن ادامدارمەن سىپايىلىق ءۇشىن عانا باس يزەسسەك, جۇمىس ورنىندا قىز­مەتتىك ەتيكەت ساقتاپ, رەسمي سالەمدەسەمىز. قىسقاسى, ءبىزدىڭ قالاي امانداساتىندىعىمىز كوپ رەتتە سول اداممەن ورتادا ورناعان جاعدايعا بايلانىستى جۇزەگە اسادى.

قازاقتا «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى» دەگەن جاقسى ءبىر ءسوز بار. سول سەكىلدى «سالەمدە زور­لىق جوق» دەيدى جانە حال­قى­مىز. «الىستان سالەم بەرەدى, ادەپتى ەلدىڭ بالاسى» دەگەن ءسوزدىڭ استارىندا دا ۇلكەن ءمان جاتىر. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس. ويتكەنى سالەم­دەسۋ ار­قىلى سەن ادامعا دەن­ساۋ­لىق, ساتتىلىك جانە اماندىق تىلەيسىڭ. «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەپ سەنگەن قازاق ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت جوق.

سالەم – ءسوزدىڭ باسى, ۇلت­تىق مادەني ءداستۇرىمىزدىڭ اجى­را­ماس ءبىر بولشەگى. شىن­داپ كەلگەندە تىرشىلىكتىڭ با­سى دۇرىس سالەمدەسۋدەن باس­تالا­دى. ءالى ەسىمدە, بالا كۇنىم­دە اۋىلداعى ۇلكەندەر ماعان: «سالەم بەر!» دەپ ۇنەمى اي­تىپ وتىراتىن. سول ءسوز قۇل­ا­عى­­ما ءسىڭىپ قالسا كەرەك, اۋىل اراسىندا قاريا كىسىگە جو­لى­عا قالسام, جۇگىرىپ بارىپ قولىمدى بەرىپ امانداسا­تىنمىن. ريزا بولعان اقساقال اتىمدى, اتا-انامدى, شىققان تەگىم مەن رۋىمدى مىندەتتى تۇردە سۇرايتىن. سولاي جاي عانا اماندىق سۇراسۋىمىز ۇلكەن اڭگىمەگە اينالىپ كەتەتىن. شىنىمدى ايتسام, مەن مۇنى كوپ تۇسىنە بەر­مەيتىنمىن. بالالىققا سالىپ: «قايتا-قايتا نەگە سۇراي بەرەدى؟» دەپ ىشتەي اشۋلاناتىنمىن دا.

بىراق ۋاقىت وتە, اقىل توق­تاتا كەلە ءتۇسىندىم. دۇرىس سالەمدەسۋگە ۇيرەتۋ ارقىلى مەنى ۇلكەن ومىرگە دايىنداعان ەكەن. سول ارقىلى مەن ءوزىمدى, شىق­قان تەگىمدى, جالپى بار­لىق بولمىسىمدى تانىپ وسكەن ەكەنمىن. بۇعان ءوزىم­نىڭ «قاراشاڭىراق» دەگەن كىتا­بىمدا دا ايرىقشا توق­تالىپ ءوتتىم. ياعني ءاربىر ۇلت­تىق ءداستۇر مەن داعدىنىڭ اس­تارىندا تەرەڭ ماعىنا جاتىر. ەگەر جەكەلەي توقتالىپ, تەرەڭنەن تالدايتىن بولسا, سالەمدەسۋ – ۇلكەن عىلىم. ماسەلەن, كوشپەلى حالىق كورىسكەندە: «مال-جان امان با؟» دەپ اماندىق سۇراسادى. ارينە جاننان قىمبات بول­ما­عانىمەن, مالدىڭ دا ادام ومىرىندە ءوز ورنى بار. بىراق قازاق ءۇشىن قاشاندا ار, نامىس, ۇيات دەگەن ۇعىمدار ۇل­كەن مانگە يە. سودان بولسا كەرەك, قازاق ءبىر-ءبىرىن كور­گەن­دە «ارمىسىڭ!» دەپ تە امان­داسقان. ياعني «ارمىسىز؟» دەپ ەسەندەسۋ ارقىلى ء«ومىرىڭ­دى ادال ءسۇرىپ جاتىرسىڭ با؟ حالقىڭنىڭ الدىندا ءجۇزىڭ جارىق پا؟» دەگەن ۇلكەن ساۋال قويعان. بۇعان سالەم الۋشى تاراپ: «بارمىسىڭ!» دەپ قارسى ساۋال تاستاعان. ياعني ء«بىز ارلىمىز, ءوزىڭ شە؟ ادالدىقتىڭ اق جولىنان اينىعان جوقسىڭ با؟» دەپ قايىرعان. مىنە, قىسقا عانا اماندىقتىڭ استارىنا حالقىمىز وسىنداي كەڭ ماعىنا سىيدىرعان. بۇدان نە تۇيەمىز؟ قازاقتىڭ اماندىعى نەگىزىنەن ونىڭ ار, نامىس, ۇياتىمەن ولشەنگەن. دەمەك بۇدان حالقىمىزدىڭ ەرتەدەن-اق اماندىقتىڭ استارىنا قانداي جاعدايدا دا ەڭ اۋەلى ادام بولىپ قالۋ مۇرا­تىن سىيدىرعانىن كورەمىز.

كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءسوز قولدانىسىمىزعا ادامنىڭ جاسى مەن جىنىسىنا, جاقىن­دىعى مەن الىستىعىنا باي­لا­نىستى امانداسۋدىڭ ءتۇر­لى فورماسى ەنىپ ۇلگەردى. سو­نىڭ بىرقاتارى مىنا­­لار: «امانسىز با؟», «امان-ەسەن بە؟», «ەسەنسiزدەر مە؟», «سالەمەتسiزدەر مە؟» جانە تاعىسىن تاعى بولىپ جالعا­سىپ كەتە بەرەدى. بۇدان بو­لەك «قايىرلى تاڭ», «قايىرلى كۇن», «كەش جا­رىق», «قايىرلى كەش» سوز­دەرى دە تىلدىك قولدانى­سى­مىز­عا جاتىرقاماي ەندى. بۇلاي سالەمدەسۋ دە امان­دىق باعىتتالار ادامى­نا دەگەن سالەم جولداۋشى­نىڭ ءىلتيپاتىن بىلدىرەتىن ەسەن­دەسۋدىڭ ەرەكشە تاسىلدەرى­نىڭ ءبىرى. ۇلى دالا مادەنيەتىنە يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى قازاقتىڭ بايىرعى امانداسۋ داستۇرىنە: «اسسالاۋماعالەيكۇم!» دەگەن ءسوزدى الىپ كەلدى. تارقا­تىپ ايتار بولساق, «اسسالام الەي­­كۋم ۋا راحماتۋللاحي ۋا با­راكاتۋح» – «اللا جانە ونىڭ ەلشىسىنىڭ راقىمى مەن مەيى­رىمى جاۋسىن» دەگەن ىزگى نيەتتى سىيدىرعان بۇل امان­داسۋدىڭ قازاق ءۇشىن ءمانى زور.

جوعارىدا اتالعان امانداسۋدان بولەك, سونىمەن قاتار «قال قالاي؟» دەگەن جانە ءبىر ەسەندەسۋ ءتۇرى بار. مۇن­دا «قال» ءسوزى «حال» دەپ قول­دانىلادى. ياعني حال – ادامنىڭ ىشكى كۇيىن, قۋاتىن, جالپى جاعدايىنان حابار بەرەدى. سول سەكىلدى قازاقتا ايەل زاتىنىڭ امانداسۋى دا ەر ادامداردىڭ امانداسۋىنان ەرەكشەلەنگەن. ماسەلەن, ەرتەدەن-اق ايەلدەر قارسى كەلە جاتقان ادامدى كورسە توقتاپ, جانارىن تومەن سالىپ بارىپ, سىپايى تۇردە: «سالەمەتسىز بە؟», «ەسەنسىز بە؟» دەپ جاعداي سۇراسقان. نازىك جاندىلار ەشقاشان قول الىسىپ امانداسپاعان. سول سەكىلدى مالدىڭ جايىن سۇراۋ دا ولاردىڭ امانداسۋ تارتىبىنە ەنبەگەن. ءتورت ت ۇلىكتىڭ كۇيىن ءبىلۋدى ەر-ازاماتتىڭ قۇزىرىنا قالدىرعان.

جالپى, قازاقتا نەگىزىنەن جاسى كىشى ادام ءبىرىنشى بولىپ جاسى ۇلكەن كىسىنىڭ جاعدايىن سۇراپ امانداسقان. تەك ءبىر جاعدايدا عانا – بالا الىس­تان ۇزاق ساپارلاپ كەلسە, قارت ادام ءوزى بارىپ حال-جاعدايىن بىلگەن. «الىستان التى جاسار بالا كەلسە, الپىستاعى قاريا سالەم بەرەدى» دەگەن دانالىق سودان قالعان.

حال-جاعداي سۇراعان ادام­عا مىندەتتى تۇردە ىلتيپات­پەن جاۋاپ قايتارۋ – ادەپتىلىك­تىڭ بەلگىسى. «سالەمدى الماۋ» دەگەن قازاق ءۇشىن تاربيەسىزدىك بەلگىسى سانالعان. سوندىقتان دا ادامداردىڭ كورىسكەن سا­يىن ءبىر-بىرىنە ك ۇلىمسىرەي قاراپ, جىلىۇشىراپ امانداسۋى ءلازىم.

ال ەندى ءبىزدىڭ اماندىق سۇراسۋىمىز بەن وزگە الەم حالىقتارىنىڭ ەسەندەسۋىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشى­لىق­قا توقتالساق, وندا مىناداي قورىتىندىعا كەلەمىز: باتىس حالقى كورىسكەن سايىن ۇنەمى ءبىر-بىرىمەن امانداسىپ جۇرەدى. ليفتىگە كىرسەڭ دە, قىدى­رۋ­عا شىقساڭ دا, كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالساڭ دا ك ۇلىمسىرەي قاراپ, ءىلتيپات ءبىلدىرۋ – ەۋروپا حالقىنا ورتاق قاعيدا. ولار تانىسىن, تانىماسىن, كەزدەسكەن سا­يىن مىندەتتى تۇردە سالەمىن ايامايدى. بۇل – كارى قۇرلىق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن تاماشا قاسيەتتەردىڭ ءبىرى.

كەيدە امانداسۋ قىسقا ديا­لوگكە دا ۇلاسىپ كەتۋى مۇم­كىن. سوندىقتان مۇنى دا ما­دەنيەتتىڭ ءبىر بولشەگى رەتىن­دە قاراستىرعان ءجون. ياعني قاراپايىم ادامدار ارا­سىن­داعى مادەني ەتيكەت. جال­پى, امەريكالىقتار دا, ەۋرو­پا­لىقتار دا ءدال قازاقتار سياقتى امانداسۋدىڭ ءمانى مەن استارىنا كوپ كوڭىل اۋدارا بەرمەيدى. ولار ءۇشىن سالەمدەسۋ كۇن­دە­لىكتى قولدا­نىسقا ەنگەن قالىپ­تى يشارات قانا.

ال قازاق ءۇشىن اماندىقتىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان دا «سالەم – ءسوزدىڭ اناسى» دەپ امانداسۋعا ايرىقشا ءمان بەرگەن. ۇلتىمىز ەۋروپا جۇرت­شىلىعى سياقتى كەزدەسكەن ادامنىڭ بارلىعىنا بىردەي سالەمىن ارناي بەر­مەيدى. بۇل قازاقتىڭ مادە­نيەت­سىزدىگى ەمەس, كەرىسىنشە امانداسۋعا ەرەكشە ءمان بەرگەن نيەت-پەيىلىندە جانە ونى سولاي قابىلداۋ كەرەك.

راس, بىزدە كەيبىر اتا-انا­لار ءتىپتى بالاسىنا: «تانى­ماي­تىن اداممەن تىلدەسپە», دەپ ۇيرەتەدى. بۇل تاربيە كوپ جاعدايدا بالانىڭ ساناسى­نا تۇبەگەيلى اسەر ەتىپ جاتادى. ايت­پەسە اماندىق سۇراسۋ­دا تۇرعان نە بار؟ ءبىر ادام ال­دىڭ­نان ك ۇلىپ شىعىپ, سالە­مىن ارنادى ما, سەن دە جادىراي قابىل الىپ, قولىڭدى بۇلعا! اماندىق الماسقان ەكى ادامنىڭ ەكەۋىنە دە سوندا ءومىر ءسال دە بولسىن كوڭىلدى بولا تۇسەدى. ويتكەنى الەمدى مەيى­رىم قۇتقارادى عوي.

سوڭعى جىلدارى پسيحوانا­لي­تيك ماماندار الەمدە اگرەس­سيانىڭ بەلەڭ العاندىعىن ايتىپ دابىل قاعۋدا. ءتۇرلى سەبەپكە بايلانىستى ادامدار تىم اشۋشاڭ بولىپ بارا جاتىر ەكەن. مۇنى عالىم­دار قوعام ەۆوليۋتسياسى­نىڭ ءبىر قۇبىلىسى دەپ باعا­لاپ وتىر. مۇمكىن. بىراق ار­قاي­سىمىزدىڭ اينا­لا­مىزداعى ادامدارعا ك ۇلىم­سىرەي قاراپ, دوستىق كوڭىلىمىزدى ءبىلدىرۋى­مىز كوپ نارسەنى وزگەرتەتى­نىن بىلەسىز بە؟ قيىن ەمەس. الاي­دا تۇتاس قوعامدى وز­گەر­­تۋگە, ادامدار­دىڭ جۇرە­گىنە جى­لى­لىق قۇيۋعا ابدەن قاۋ­قار­­لى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە مە­نىڭ ومىرلىك قاعي­دام – وسى. بار­لىعىمەن سىپايى امانداسىپ, جىلى سويلەسەمىن. پىكىر, كوز­قا­راسىڭ جاراسىپ كەتۋى مىن­دەت ەمەس, باستىسى – ىش­كى ما­دە­نيەتىڭ. ويتكەنى دۇ­رىس سالەم­دەسۋ – سىپايىلىق بەلگىسى.

كەزىندە كەڭەس اقىنى بۋلات وكۋدجاۆا ادامداردى ءبىرى-بىرىنە جىلى ءسوز ارناپ, ماقتاپ جۇرۋگە ۇندەگەن ەكەن. ال مەن ءومىردى كۇلكىدەن باستاۋعا ۇندەيمىن!

ەرمەك تۇرسىنوۆ,

كينورەجيسسەر