پرەزيدەنتتىك بيلىك – بارلىق جەتىستىكتىڭ نەگىزى

پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ قالىپ­­تاسۋى مەن جۇمىس ىستەۋىن تالقىلاۋ, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تاريحي ءرو­لىن تال­داۋدى ماقسات ەتكەن كونفە­رەن­تسيا تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – ەلبا­سى قورى, كونس­تي­تۋ­تسيالىق كەڭەس, سوربون­نا-قازاقستان ينس­تيتۋ­تى, اباي اتىن­داعى قازۇپۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مي­نيسترلىگى مەم­لەكەت تاريحى ينستي­تۋتىنىڭ ۇيىمداس­تىرۋىمەن ءوتتى.

عىلىمي-پراكتيكالىق كون­فە­رەنتسياعا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەل­باسى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى ماحمۇت قاسىم­بەكوۆ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەس توراعاسى قايرات ءمامي, ادىلەت ءمينيسترى مارات بەكەتاەۆ, فران­­تسيا رەس­پۋبليكاسىنىڭ قازاق­­ستانداعى تو­تەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى فيليپپ مار­تينە, ەقىۇ باعدارلامالىق كەڭ­سە­سىنىڭ باسشىسى دەرد سابو, ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميسسياسىنىڭ پرەزديەنتى دجانني بۋكيككيو, رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ جا­نىن­داعى زاڭگەرلىك جانە سالىس­تىرمالى قۇقىقتانۋ ينستي­تۋ­تى­نىڭ ديرەكتورى, رف رعا پرەزي­دەنتى, رف رعا ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنە­تسيا كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى تا­ليا حابريەۆا قاتىستى. سونىمەن قا­تار ونلاين كونفەرەنتسيا تىڭ­داۋ­شى­لا­رىنىڭ قاتارىندا قازاقستان جانە شەتەلدىك عالىمدار, تاريحشىلار, ساياساتتانۋشىلار, قۇقىق­تانۋشىلار, جوو مەن كوللەدج باسشىلارى, ماگيسترانتتار, دوكتورانتتار, مەكتەپ مۇعالىمدەرى, باق وكىلدەرى دە
بولدى. 

ەلباسى قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى قانات جۇماباەۆ ءوزىنىڭ قۇت­تىق­تاۋ سوزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ­­تىڭ قازاقستاننىڭ دامۋىن­داعى باستى ءرولىن اتاپ ءوتتى. «قازاق­­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى رە­فور­م­ا­­لارىنىڭ نەگىزگى وزەگى قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇدە­مەلى دا­مۋىن­داعى جان-جاقتى ويلاستى­رىلعان سترا­تەگياعا ءارى كورەگەن ساياساتقا نەگىز­دەلگەن. ونى ءساتتى جۇ­زەگە اسىرۋ حا­لىق­ارالىق قو­عام­داس­تىقتا ءوزىنىڭ لايىقتى ور­نى بار ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان تاۋەلسىز, دەربەس, ەگەمەندى مەملەكەت قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ول.

كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قا­زاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنىڭ قالىپتاسۋى جانە دامۋ جىلدارىندا مەملە­كەت­تەگى دەمو­كراتيانىڭ تابىستى قۇ­رى­لۋىن, ەلدە جاڭا ساياسي جۇيە­نىڭ قابىل­دانۋىن, مەملەكەتتىك ينستي­تۋت­تار­دىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن, تۇراق­تىلى­عى مەن تيىم­دىلىگىن كۇشەيتۋدى قامتا­ماسىز ەتۋدەگى ەرەن ەڭبەگىن ءسوز ەتتى.

كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ تور­اعاسى قايرات ءمامي: «قازىرگى قولدا­نىستاعى كونستيتۋتسياعا سايكەس, تەجەمەلەر مەن تەڭەستىرمەلەر جۇيەسiن پايدالانا وتىرىپ, زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى تار­ماقتارىنا ءبولۋ قاعيداسى بار بيلىكتىڭ بىرتۇتاستىعىنا نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى جاڭا پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى قۇرىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ تەتىگى قۋاتتى ءارى تۇراقتى بولا ءتۇستى», دەدى ءوز سوزىندە.

ەۋروپا كەڭەسىنىڭ ۆەنەتسيا كوميس­سياسىنىڭ توراعاسى دجانني بۋكيككيو تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستاندا بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ ناقتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىز­دى­لىعىن اتاپ ءوتتى. «قازاقستان جۇيەسى پرە­زيدەنتتىك, اتقارۋشى جانە زاڭ شىعا­رۋشى بيلىك دەگەن تارماقتارعا نەگىز­دەلدى. دەموكراتيانى كوكسەگەن كەز كەلگەن ەل ءۇشىن بيلىك ءبولىنىسىن جۇرگىزۋ وڭاي ەمەس. ال قازاقستان بۇل ەڭبەكتىڭ ءساتتى مىسالى بولا الادى. ۆەنەتسيا كوميسسياسى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن قازاقستانمەن جۇمىس ىستەۋگە دايىن», دەپ تۇيىندەدى دج. بۋكيككيو.

امەريكالىق ساياساتتانۋشى ءارى جۋرناليست, قاۋىپسىزدىك پەن ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى حالىقارالىق قاتىناستار مامانى اريەل كوەن «قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك بيلىك – ەلدەگى بارلىق جەتىستىكتىڭ نەگىزى» دەگەن تۇجىرىم جاسادى. «قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ ورناۋى – ەلدىڭ قارىشتاپ دامۋ جو­لىنداعى ماڭىزدى قادام. بۇعان مەملە­كەتتىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مەملە­كەتتىك جاڭعىرۋداعى جەتىستىكتەرى دالەل. پرەزيدەنتتىك بيلىكتى جۇزەگە اسىرۋ, ەلباسىنىڭ مەملەكەتتىڭ ساياسي باعىتىن پايىمداۋ – بارلىق جەتىستىكتىڭ, ونىڭ ىشىندە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ مەن ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى», دەدى ول.

بايانداماشىلار تۇڭعىش پرەزي­دەنت­تىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋى ءۇشىن قۇقىقتىق بازا مەن جاعداي جاساۋعا, شەتەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا باعىتتالعان قىزمەتىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىك ور­ناعان مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن اتاپ ءوتتى. كونفەرەنتسيا سپيكەرلەرى پرەزي­دەنتتىك ينستيتۋتتى جۇزەگە اسىرۋ – رەسپۋبليكاداعى قازىرگى جا­نە بولا­شاقتاعى الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كالىق وزگە­رىستەر ءۇشىن بەرىك ىرگەتاس بولدى دەگەن ورتاق پىكىرگە كەلدى.

 * * *

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «ەۋرازيا­لىق ينتەگراتسيا – نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ تاريحي باستاماسى» تاقىرىبىندا تەلەكوپىر ءوتتى.

ونلاين رەجىمدەگى تەلەكوپىرگە قازاق­ستان مەن رەسەيدىڭ عالىمدارى, زەرتتەۋ­شىلەرى جانە ساراپشىلار قاۋىمى قاتىستى. جيىندى ەۇۋ رەكتورى, اكادەميك ەرلان سىدىقوۆ اشىپ, كەلەر ۇرپاق ن.نازارباەۆتىڭ ءرولىن تەرەڭ ۇعىنىپ, زەردەلەيتىنىنە توقتالدى.

«ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى ال­عاش رەت وسىدان 26 جىل بۇرىن كوتە­رىل­گەنى بەلگىلى. سول ۋاقىتتان بەرى ول وزەك­تىلىگىن جويعان ەمەس. ءتىپتى ونىڭ تۇپكى ما­نىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلە جاتىر. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بارلىق جە­تىس­تىكتەرى مەملەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرە­زي­دەن­تىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن­دىگى ءسوزسىز», دەدى ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى.

ە.سىدىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بارلىق جاھان­دىق جانە وڭىرلىك داعدارىسقا قاراماستان ەلبا­سى بۇگىندە ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ءساتتى ورىنداپ, قازاقستاننىڭ بىرلىگىن, تۇراق­تى­لىعىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىر.

«كەلەر ۇرپاققا نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ ەلباسى رەتىندەگى ءرولىن زەردەلەپ, ۇعىنا تۇسۋگە تۋرا كەلەدى. ەلباسى­نىڭ رەفورماتورلىق قىزمەتىن تاريحي تۇرعىدا باعالاۋ قاجەت», دەدى ە.سىدىقوۆ.

سونىمەن قاتار بۇگىندە بارشا الەم جاھاندىق اۋقىمداعى پروبلەمالارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. «ىنتىماقتاستىقتىڭ بىرلەسكەن قادامى عانا جاھاندىق اپاتتارعا قارسى تۇرۋدىڭ, جوعارى دامىعان زياتكەرلىك قو­عامعا جەتۋدىڭ جولى ەكەندىگىن ءومىردىڭ ءوزى دالەلدەپ وتىر», دەدى ول.

بۇدان كەيىن ءسوز العان م.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ قازاقستان فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى الەكساندر سيدوروۆيچ ەۋرا­زيا­لىق ىنتىماقتاستىق ەلباسىنىڭ ومىرلىك يدەياسى ەكەنىن جەتكىزدى.

«نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءۇشىن ەۋرا­زيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى – ومىرلىك ىشكى يدەياسى. ەلباسىنىڭ ەۋرازيا ۋنيۆەر­سيتەتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ سەزىندە سويلەگەن سوزىنە كۋا بولدىق. ءدال سول وقيعا بارىسىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى 10 مينۋت بويى زالدا تىك تۇرىپ, ەۋرازيالىق بىرلىككە قاتىستى ەڭ قازىنالى ويلارىمەن بولىسكەن ەدى. زالدا دوستاستىقتىڭ بارلىق ەلىنەن كەلگەن 100 رەكتور وتىردى», دەپ ەسكە الدى ا.سيدوروۆيچ.

اتالعان جيىننىڭ ماڭىزىنا توق­تالعان ا.سيدوروۆيچ سول كەزدەسۋ بەل­­­گى­لەنگەن ۋاقىتتان دا ۇزاققا سوزىل­عا­نىن, قاتىسۋشىلار ەلباسىنىڭ يدەيا­سىن ىس­تىق ىقىلاسپەن قابىلداعانىن جەتكىزدى.

«سۇراقتار تالقىلانعان ساتتە بۇل كەزدەسۋ 30 مينۋتتىڭ ىشىندە اياقتالادى دەپ بولجانعان ەدى. الايدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاعى دا جارتى ساعات سويلەپ, بۇل ىنتىماقتاستىقتىڭ داميتىنىنا نىق سەنىمدى ەكەنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەردى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ىنتىماقتاستىق يدەياسىنا جان-تانىمەن بەرىلگەن. بۇل يدەيانىڭ ارتىندا اۋقىمى ۇلكەن پروتسەستەر, اۋقىم­دى ويلار مەن جاڭا دۇنيەتانىم جاتىر», دەدى ول.

سونداي-اق تەلەكوپىر بارىسىندا ەۇۋ قحا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى اناتو­لي باشماكوۆ, رەسەي ساياساتكەرلەرى ۇيىمى­نىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى يگور كۋزنە­تسوۆ, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرت­­تەۋلەر ور­تا­لىعى­نىڭ باس عىلى­مي مامانى ۆياچەسلاۆ دودونوۆ, ەۋرا­زيالىق ينتەگراتسيا ينستيتۋ­تى­نىڭ كوممۋنيكاتيۆتى ءىس-شارالار ورتالى­عى­نىڭ باسشىسى ارمان ەشمۇراتوۆ, وسى ينستيتۋتتىڭ عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى قازىبەك مايگەلدينوۆ جانە باسقا دا ساراپشىلار ءسوز سويلەدى.

ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن م.لو­مو­نوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملە­كەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ قازاقستانداعى في­ليالى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان تەلە­كوپىر بارىسىندا ەۋراز­يالىق ينتە­گرا­تسيانىڭ تۇجىرىمدامالىق ماسە­لەلەرى, وداق مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىلىمى مەن ەكو­نوميكالىق ءوسىمى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس, عىلىم مەن زاماناۋي ين­نو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتۋ, ەۋرازيالىق ەكونوميكا جانە مادەني ىنتىماقتاستىق ۆەكتورلارى تالقىلاندى.

سۆەتلانا عالىمجانقىزى,

اباي اسانكەلدى ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»