جۇسىپبەك قورعاسبەك, «Egemen Qazaqstan»
اقىرى شىدامدارى تاۋسىلعان اعايىندى ەكەۋ, الگى جىگىتتىڭ ارتىنان بارۋعا تاۋەكەل ەتكەن ەكەن. ارادا اي وتپەي, ولاردىڭ دا بارعان جەرىنەن ءجۇز مىڭداپ, ەكى ءجۇز مىڭداپ اقشا كەلە باستاپتى. سويتسە ولار العاشقى كەتكەن جىگىتتى حاتتا كورسەتىلگەن مەكەنجايدان تابا الماپتى. بىراق سول ىزبەن ءجۇرىپ وتىرىپ, كەزدويسوق ءبىر سىلقىم كەلىنشەككە تاپ بولىپتى. سىلقىم كەلىنشەك ولاردى بايىنىڭ اتقوراسىنا جۇمىسقا الدىرىپتى. ودان ءارى جۇمىسى جوق, جاعدايى تومەن, بالا-شاعاسى شۇپىرلەپ اۋزىنا قاراعان ادام نەنى ارمانداسا, سونىڭ ءبارى رەت-رەتىمەن ورىندالا باستاپتى.
قوجايىن كوتتەدجدەن شىقپايتىن, شىقسا دجيپتەن تۇسپەيتىن بىرەۋ ەكەن.
بىراق وبالى نە كەرەك, سىلقىم كەلىنشەگى ەكەۋى بۇلاردى ەشتەڭەدەن تارىقتىرماپتى دەيدى. الاتىن اقشالارى اي سايىن كوبەيەدى, سونداعى بار ىستەيتىن جۇمىستارى اتقورانى تازالاۋ, جىلقىلارعا جەم-ءشوپ بەرۋ, جال-قۇيرىعىن تاراۋ, ساۋىرىنان سىلاپ-سيپاۋ. سول وزدەرى باۋىر باسقان اتتارعا قوجايىنمەن بىرگە وزدەرى مىنەتىندەرى, قورجىنعا قاتقان ەت پەن نان سالىپ الىپ ۇزاق جولعا شىعاتىندارى, ەڭ سوڭىندا قىزىلقۇمنان جىلاننىڭ ۋىن الۋعا باراتىندارى وتە قۇپيا ۇستالادى.
ءسويتىپ جۇرگەندە اعايىندى ەكەۋدىڭ ۇلكەنىنە بايدىڭ سىلقىم كەلىنشەگى عاشىق بولىپ قالادى. جىلاننىڭ ءبىر تامشى ۋى سۇمدىق قىمبات تۇراتىنىن سودان ءبىلىپ الادى. ولاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى باي بىلسە دە بىلمەگەن سىڭاي تانىتادى. ال انا ۋدى مىنا جالعان دۇنيەدەن باز كەشكەن شەتەلدىك بايلار مەن ساياساتكەرلەر كوپ اقشا بەرىپ ارەڭ قولعا تۇسىرەتىن كورىنەدى. ءبىر تامشى ۋدى تاتىپ, بايلىق تا, باسقا دا وپا بەرمەگەن مىنا دۇنيەمەن قوش ايتىسىپ كەتە بارادى-مىس.
وسىنىڭ ءبارى «مىڭ ءبىر ءتۇننىڭ» عاجايىپ حيكايالارىنداي توگىلتە اڭگىمەلەنەدى. سونشاما عاجايىپتاردان كەيىن نە بولاتىنىنا ىنتىعا تۇسەسىڭ. ودان ءارى وقىساڭ, كۇننىڭ ىستىعىندا قۇم ىشىندە التىن كوشكەندەي جارقىراپ كوشكەن كوشتى كورەسىڭ. ول كوش شىجىعان ىستىقتان قاشىپ, قۇمداعى كونە قۇدىققا قۇيىلادى. قوجايىن ەكى اعايىندىنىڭ كىشىسىن الداپ تا, ارباپ تا, قورقىتىپ تا سول قۇدىققا تۇسىرەدى.
«شەرتايدىڭ توبەسى قۇدىققا ەندى باتا بەرگەنى دە سول ەدى, كەنەت ونىڭ ۇزاق شىڭعىرعان داۋىسى ەستىلگەنى. بايشۇبار ومىرىندە مۇنداي اششى, ۇرەيلى داۋىستى ەستىمەگەن شىعار» دەپ سۋرەتتەيدى جازۋشى. «جىبەر ارقاندى!» دەپ اقىرادى مىلتىق كەزەنگەن قوجايىن. سودان سوڭ: «تارت ارقاندى!» دەپ ايقايلايدى بۇكىل قۇمدى دالاعا ءامىرىن جۇرگىزىپ تۇرعان جانداي. قوجايىنمەن قوسىلا بايشۇبارعا مىڭ-ميلليون ادام ايقايلاعانداي بولىپ ەستىلەدى.
«قۇدايىم-اۋ, مىڭ-ميلليونىڭ نە؟ بۇكىل دۇنيە... قىزىلقۇمنىڭ سامساعان اتامزامانعى كارى سەكسەۋىلدەرى مەن جىل سايىن, كەيدە اي سايىن قونىس اۋدارىپ, كوشىپ جۇرەتىن قۇم توبەلەرى دە وسىلاي دەدى».
ءوزىنىڭ جان-تانىمەن تىلەگەنى دە سول بۇيرىق بولاتىن. كەندىر ارقاندى جانتالاسا تارتىپ سۋىرىپ العاندا, تۋعان باۋىرى تۇرماق, ادام سىيقىنا ۇقسامايتىن ءبىر قۇبىجىقتى كوردى. «شانشى!» دەدى قوجايىن قولىنا ايىردى ۇستاتىپ. «بۇلعا!» دەدى قۇبىجىقتى قايناپ تۇرعان قازانعا سالدىرىپ.
قۇدىقتىڭ ىشىندە ون, ءجۇز, مىڭ جىلان شاققان ادام دەنەسىنەن الەمنىڭ دۇنيەدەن باز كەشكەن بايلارى ىنتىعا كۇتكەن اسىل ۋ وسىلاي الىنادى. بىراق كوركەم شىعارما بولعاننان كەيىن اياعى جەڭىسپەن اياقتالادى. بايشۇبار قوجايىندى قاپىسىن تاۋىپ ءولتىرىپ, باۋىرىنىڭ كەگىن الادى. سوندا قازانداعى ۋدى قايىرا توككەندە, قارا جەردە تاعى ءبىر قۇدىق پايدا بولادى.
مەن مازمۇنىن بايانداعان شىعارمانىڭ ۇزىنىرعاسى وسى. وقىعاندار بىلەدى, وقىماعاندارعا دا تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ دەگەن اۆتورىنىڭ ەسىمى جاقسى تانىس. ءوزىن بۇگىنگى ساياساتقا جاناشىر جازۋشى دەسەڭ دە بولادى, جوق سىنشىل كوزقاراستاعى ادام دەسەڭ دە كەلەدى. شىعارماسىن قانداي استارعا بۇرام دەسەڭ دە ىڭعاي بەرىپ تۇر. ەپتەگەن ساياسي استارى دا بار. بىراق جامانعا بۇرماساڭ بولدى. ەندى جاسامپازدىقتى جىرلاماعانى باسى اشىق نارسە. سوندا مەملەكەتتىك سىيلىقتى مۇنداي شىعارمالارعا بەرۋگە بولماي ما؟
ەسىمە ەرىكسىزدەن ەرىكسىز وسىنداي ءبىر كەلەڭسىزدىكتى ءوزىمنىڭ دە باستان كەشىرگەنىم ءتۇسىپ وتىر. وتكەن جىلى عانا مەن قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇقارالىق اقپارات سالاسىنداعى سىيلىعىنا ۇسىنىلدىم. سول كەزدە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنەن جاۋاپتى ادام باسقارعان ساراپتاۋ توبىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ جاتقاندا سۇراق تۋىندايدى.
– بۇل كىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە الماعان؟
– ول كىسى ساياسي كوزقاراستارى ءۇشىن الماعان, – دەپتى سوندا مەنىڭ ءشامىل دوسىم.
مەن تاۋ-تاس سياقتى ءبارىن ىشىمە سىڭىرە بەرەتىن اداممىن. الايدا مىنا ءسوز جانىما باتىپ كەتتى. بيلىكتىڭ ادامدارى «وندا قويا تۇرايىق» دەسە قايتپەكشى؟ سەبەبى ءبىزدىڭ ەڭ جاندى جەرىمىز ساياسي كوزقاراس قوي! وتكەن تاريحىمىزدا سونداي تاڭبا سالىنعان جىلدار از ەمەس. ماڭدايىنا سونداي تاڭبا باسىلعان تۇلعالارىمىز دا جەتەرلىك. ەتىمىزدەن ءوتىپ, سۇيەگىمىزگە جەتتى.
بىراق ماعان سول جولى سىيلىقتى بەردى. ءشامىل دوسىم ايتقان «ساياسي كوزقاراسىما» قاراعان جوق. سوندىقتان تىنىمباي اعامىزدىڭ دا «ساياسي كوزقاراسىنا» قاراي قويماس دەپ ويلايمىن. ءبىر قۇدىقتان سۋ ورنىنا ۋ الىپ, جەرگە توكسە ەكىنشى قۇدىق پايدا بولاتىنىن جازعان جازۋشى بۇل جەردە جازۋشىلىق مىندەتىن عانا ورىنداپ وتىر.
بىزدە قانشا ايتساڭىز دا ديسسيدەنتتىك ادەبيەت جوق. ورىستىڭ ليمونوۆى سياقتى ارانداتۋشىنى دا كورمەدىك. بار-جوعى قاراپايىم شىندىقتى عانا جازاتىن جازۋشىلار بار. كەيبىر ومىرلىك دەرەكتەر شىعارماداعى كوركەمدىك شىندىقتىڭ بوياۋىن قانىقتىرۋ ءۇشىن قولدانىلۋى دا مۇمكىن. ال مۇنى ساياسي كوزقاراس دەپ ەسەپتەسەك, ارامىزدا كەۋدە كوتەرىپ جۇرەتىن قالامگەر قالا ما, قالماي ما؟
شىنداپ كەلگەندە بەردىبەك سوقپاقباەۆ مەملەكەتتىك سىيلىقتى باۋىرجان مومىش ۇلىمەن قاتار تۇسكەن سوڭ عانا الا الماي قالعان جوق. «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى» رومانى جازۋشىنىڭ بۇكىل پروتەستىك كوڭىل كۇيىن سىرتقا شىعارعان شىعارما بولدى. روماننىڭ ءون بويىنان باس كەيىپكەر بولمىسى مەن كەڭەس قوعامى اراسىنداعى پسيحولوگيالىق سايكەسسىزدىك اشىق كورىنىس تاپقان.
دەمەك مەملەكەتتىك سىيلىق كوبىنەسە ساياسي تۇرعىدان كۇمان كەلتىرمەيتىن شىعارمالارعا بەرىلەدى دەگەن سوزدە شىندىق بار. مەملەكەتتىك سىيلىق الۋ ءۇشىن ارنايى تاقىرىپتاردا كىتاپ جازعان جازۋشىلار دا بولعان دەپ ەستيمىز. وسىنىڭ ءبارى تۋعان ادەبيەتىمىزدىڭ عانا ەمەس, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ دا مارتەبەسىنە كولەڭكە ءتۇسىرىپ كەلگەن سياقتى.
مەملەكەتتىك سىيلىقتى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ الماعانى ءبىر تاڭداندىرسا, تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ الماعانى ەكى تاڭداندىرادى. الماعان سەبەبى جازعان تاقىرىپتارىنىڭ جاسامپازدىق سيپاتى جوق. بىراق الپىسىنشى, جەتپىسىنشى جىلدارداعى قازاق ادەبيەتىنىڭ اۋىر جۇگىن اتان تۇيەدەي كوتەرىپتى.
ابايدىڭ جۇمباعىن جازسا دا اڭىز, قاراتاۋدىڭ شەجىرەسىن تۇزسە دە اڭىز, ال ماحامبەتتىڭ جان ءتاسىلىمىن تاپسىرلەگەن «قارويى» اڭىزعا بەرگىسىز. ەندەشە مەملەكەتتىك سىيلىق تاكەن الىمقۇلوۆقا بەرىلمەگەندە, باسقا كىمگە بەرىلەدى دەگەن سۇراقتىڭ تۋى دا زاڭدى.
«وزدەرى جۇگىرمەدى عوي» دەگەن دە ءۋاج بار. ءوزى جۇگىرسە, ۋاعىندا كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان ءابدى-جاميل نۇرپەيىسوۆ تە الار ەدى. مەڭزەپ وتىرعانىمىز قالامگەردىڭ كوپ ەڭبەگى سىڭگەن, كوركەمدىگى دە جوعارى «سوڭعى پارىز» رومانى. سوندا اۆتور يبا ساقتاپ ۇندەمەي قالسا, قوعام دا ونداي ەڭبەكتى ماراپاتقا ۇسىنباي, ءۇنسىز وتكىزىپ جىبەرۋى كەرەك پە؟
ەگەر تىزبەلەپ ساناساق ومىردەن مەملەكەتتىك سىيلىق الماي وتكەن مىقتىلار كوپ ەكەن. ولاردىڭ ىشىندە كوزى تىرىسىندە سىيلىقتىڭ قاراسىن دا كورمەگەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ تا بولدى. ونىڭ ومىردەن وتكەننەن كەيىن «عاسىر اقىنى» اتانارىن بىلگەندە, سىيلىقتى اۋرۋحاناعا اكەلىپ بەرەتىندەر دە تابىلار ما ەدى, كىم ءبىلسىن. ال ءوزى باقيلىق بولعاننان كەيىن بەرىلگەن سىيلىق كوزى تىرىسىندە كورگەن ءبىر كۇندىك تاپشىلىق پەن تارشىلىققا دا تۇرماۋى مۇمكىن ەكەنىن ول ۋاقتا كىم سەزىنىپتى؟
اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆقا قر مەملەكەتتىك سىيلىعى ءوزى قايتىس بولعاننان 23 جىلدان كەيىن بەرىلدى. 1976 جىلى كەڭساي قورىمىنان ماڭگىلىك ورنىن تاپسا, سىيلىقمۇراگەرلەرىنە 1999 جىلى تابىس ەتىلدى. ءوزى دۇنيەدەن وزعان سوڭ مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلگەن ەكىنشى ادام اسقار سۇلەيمەنوۆ. ەسىمى العاش عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «كىتاپ اتى «بەسىن», اۆتورى اسقار» اتتى ماقالاسىمەن ايگىلەنگەن دەگدار سۋرەتكەر. 1992 جىلى جارىق دۇنيەمەن قوش ايتىسسا, سىيلىقتى ارادا ءتورت جىل وتكەننەن كەيىن وتباسى قابىل الدى. ال ادەبي ورتاعا ءوزىنىڭ تازالىعىمەن, كىرپيازدىعىمەن دە سىيىن جوعالتپاي وتكەن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆكە بۇل سىيلىقتىڭ قاشان بەرىلگەنى بارشاعا ايان. ولاردىڭ كوزى تىرىسىندە-اق قالاي اڭىزعا اينالعانىن كوردىك تە, ەستىدىك تە, شەت جاعالاپ جۇردىك تە.
ىزىنەن كىشىگىرىم اڭىز ەرگەن اقىن-جازۋشىلار ارامىزدا قازىر دە بار. سولاردىڭ ءبىرى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى كوپ دۇنيەنى ىشىنە سىيدىرعان «ايعىركىسى» اتتى اڭگىمە جازدى. ونىسى قازاق توپىراعىنداعى تەكتىلىك تۋرالى تۇسىنىكتىڭ باسىن جيناقتاپ, ءبىر ءبۇتىن وبرازعا اينالدىرعان تۇعىرلى تۋىندى بولدى. ويعا قونا كەتكەن اتاۋ تەبىرەنتىپ, كەزەكتى كىتابىن دا سولاي اتادى. سول كىتاپ وتكەن جولى مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعاندا, قۇداي قولداپ سىيلىق بەرىلە قالسا, «ايعىركىسى» دەپ الاقالاپ جاتقانىمىز قالاي بولادى دەگەن اڭگىمە شىقتى. سىيلىققا ۇسىنىلعان كىتاپتىڭ العاشقى سىننان سۇرىنۋىنە بىردەن ءبىر سەبەپ, مۇقاباسىنداعى اتويلاپ تۇرعان اتاۋى بولعانى دا كۇلكىلى ەستىلەتىن شىعار. دەسە دە ۇعىمعا ورنىعىپ قالعان سول تۇسىنىك تالانتتى اۆتوردىڭ ەندىگى ورنى وسى دەگەن تۇجىرىم قالىپتاستىرىپ جىبەرە مە دەگەن قاۋپىمىز دە بار. «تالانتتى ادام قورعانسىز كەلەدى» دەگەن الىمساقتان كەلە جاتقان اڭگىمە تاعى دا الدىمىزدان شىعىپ, داعداردىق تا قالدىق. بىرەۋلەر ويناپ ءوتىپ كەتكەن تىزىمگە, نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى بيىل دا قيىنشىلىقپەن ىلىگەتىن سەكىلدى. «قازاق ادەبيەتىندەگى قازىرگى كۇننىڭ ۇزدىك ون جازۋشىسى كىمدەر؟» دەگەن ساۋالنامادا ونىڭ ەسىمى جۋان ورتاعا ورنىققانىن تالاي كوردىك. ال داۋىسقا سالعاندا داۋىسىن بىرەۋى بەرسە, ەكەۋى بەرمەي يت قىلاتىنى نەلىكتەن ەكەنى مۇلدەم تۇسىنىكسىز. وسىعان قاراپ ءبىزدىڭ ارامىزدا تالانتتى تالداۋ مادەنيەتى ءالى دە قالىپتاسپاعان با دەگەن كۇدىك-كۇماندى ويلارعا بەرىلەسىڭ. ايتپەسە وقىرمان تالعامى مەن ادەبيەتشىلەر تالعامى نەگە ەكەۋى ەكى باسقا ناتيجە كورسەتەدى؟ تالانتتىڭ مىسىن قۇرتۋ, ساعىن سىندىرۋ, سەنىمسىزدىككە ۇرىندىرۋ وسىندايدان باستالماۋشى ما ەدى؟!
مىسىن ەشكىم باسا قويمايتىن, ساعىن دا ەشكىم سىندىرا المايتىن, سەنىمىنە دە سەلكەۋ ءتۇسىرۋ مۇمكىن ەمەس ءبىر اقىندى بىلەم. ءبىر اقىن بولعاندا قانداي دۇرمەكتى دە دۇرىلدەتىپ جىبەرەتىن ءدۇر اقىن ەكەنىن مەنەن باسقالار دا بىلەدى. تالانتتى تۋىندىلار سونىڭ قالامىنان جيىرەك تۋىپ, اقپارات بەتىندە دە ءوتىمدى تاقىرىپتارمەن بۇرقىراپ جاريالانىپ جاتادى. بىردە ولەڭ, بىردە پوەما, بىردە ادەبي ەسسەلەر كەسەك-كەسەگىمەن ورتاعا تاستالادى. سونداي ادامدار تۋرالى كۇماندىلەۋ اڭگىمە ايتقان ءبىر پاقىرعا: «ولاردىڭ الەمى بولەك بولادى, نەڭ بار تۇمسىعىڭدى تىعىپ؟» دەگەنىم ەسىمدە. ول شىمكەنتتەگى مارحابات بايعۇت, تارازداعى نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى, الماتىداعى عالىم جايلىباي, سەمەيدەگى تىنىشتىقبەك ابدىكاكىم ۇلى, اقتاۋداعى سۆەتقالي نۇرجان, اقتوبەدەگى ەرتاي اشىقباەۆ سياقتى قاراعاندىدا ادەبيەتتىڭ تۋىن جىقپاي جۇرگەن دارىندى قالامداسىمىز سەرىك اقسۇڭقار ۇلى دەپ بىلگەيسىز. بىراق وسىدان ون ەكى جىل بۇرىن «قۇدا دا تىنىش, قۇداعي دا تىنىش» بولىپ بىتەتىن ءىستى بىتىرمەي, كىل تالانتتى بيىل دا تىعىنعا تىققالى وتىرمىز.
سوڭعى كەزدە مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ دوداسى تالانتتار شوعىرى مەن تالانتسىزدار توبىرىنىڭ اراسىنداعى بىتىسپەس مايدانعا اينالدى. بۇرىنعى اڭىزداردان ەستيتىن تۇلپار تۇياعىنان ايىرىلىپتى, سۇڭقار قاناتىنان قايىرىلىپتى دەگەندى قازىر ءوز كوزىمىزبەن كورەتىن بولدىق. «بايگەمدى شاپپاي بەر» دەيتىن نەبىر دۇلدىلدەرگە داۋىس جەتپەي قالىپ, ماسقارا بولىپ جاتىر. مۇنىڭ قاسىندا كۇنى كەشەگى «تاقىرىبى كەلمەيدى ەكەن» دەگەن جەلەۋ بۇدان الدەقايدا قۇرمەتتىرەك ەستىلەتىنىن ءىشىمىز ءبىلىپ تۇر. شىنىندا دا شىعارماشىلىق ادامىنىڭ بويىنداعى نارازىلىق اناتومياسىن جىلىكتەپ شاعاتىندار قايدا كەتكەن ءوزى؟ ولار نەگە جەمتىگىنەن ايىرىلىپ قالىپ, جاراتىلىسى بولەك تالانتتاردى توبىردىڭ تالاۋىنا بەرىپ قويىپ قاراپ وتىر؟ مۇمكىن بىزگە سولاردىڭ وزدەرىنىڭ قاتاڭ ءتارتىبى كەرەك شىعار؟
ەگەر بۇعان تىيىم بولماسا تىزبەكتى رەاكتسيا زاڭدىلىعى ءبىزدى تاعى ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستايتىن ءتۇرى بار. مەنىڭشە بۇل جۇمىستى ساراپشىلار القاسى ەڭ الدىمەن وزدەرىنەن باستاعانى دۇرىس سياقتى. نەعىلعاندا دا داۋىسىڭدى جوعارىدان نۇسقاعان ادامعا ەمەس, ءوزىڭ تاڭداعان تالانتقا بەرە الاتىنداي نامىسىڭ بولۋى كەرەك شىعار. ايتپەسە داۋىستارىن بەرەرىن بەرىپ الىپ, ساۋساقتارىمەن جوعارعى جاقتى نۇسقاۋ اقتالۋدىڭ ەڭ وڭاي تاسىلىنە اينالىپ بارادى. ءتىپتى بىرەۋ بۇرمالاعاننىڭ وزىندە ساناۋلى ساراپشى ءوز داۋىستارىن وزدەرى ساناۋعا شامالارى جەتپەدى دەگەنگە كىم سەنەدى؟
مىنە, الدىمدا سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارما اۆتورلارىنىڭ ءتىزىمى جاتىر. مەن سونىڭ ىشىندە بىرەۋىنىڭ اتى-جونىنە ۇزاعىراق قاراپ قالعان بولسام كەرەك. سىرتتان كورگەن بىرەۋ بولسا, تۋىسىن تاۋىپ العان ەكەن دەپ ويلاۋى مۇمكىن ەدى. جو-جوق, ول ەشقانداي دا ەت جاقىن تۋىسىم ەمەس. بىراق مەن شىنىندا دا ونىڭ تىزىمدەگى ەسىم سويىنا ءسۇرىنىپ كەتىپ وتىرمىن. الدى-ارتىنداعى باسقالاردىڭ اتى-جوندەرىنە دە كوز جۇگىرتىپ قويام. تۇستارىندا العاشقى ساراپتاۋدا العان داۋىستارى تايعا تاڭبا باسقانداي بولىپ جازۋلى تۇر. وڭگەلەردەن وزگەشە ءبىر ەرەكشەلىگى بارداي قادالام كەلىپ. الدەن ۋاقىتتا بارىپ, نە ويلارىمدى بىلمەي ابدىراپ باسىمدى كوتەردىم. مەنى بوگەلتكەن «بيىلعى سىيلىقتى وسى ادام الىپ كەتۋى دە مۇمكىن-اۋ» دەگەن ۇرەي ەدى.
قازىر كەيبىر اقىن-جازۋشىلاردىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتى ادىلەتسىز العانى تۋرالى كوپ ايتىلادى. بىراق سوعان وزدەرى داۋىس بەرگەن. العاشقى ىرىكتەۋدە داۋىسىن بەرىپ وتكىزىپ جىبەرگەن. سودان سوڭ ساراپشىلار القاسىنىڭ مۇشەلەرى دە وزدەرى داۋىسقا داۋىس قوسقان. ولاردىڭ داۋىستارىنان جەر تىتىرەپ, اسپان شايقالعان. سويتسەك ولار وزدەرى سۇتتەن اق, سۋدان تازا ەكەن. بار بولعانى ءار سالانىڭ وكىلدەرى اقتىق داۋىس بەرەتىن پرەزيديۋمعا سەنىپتى. ودان دا ءوتىپ كەتسە, اتى-جوندەرىن التىن تاباققا سالىپ اپارعاندا بىرەۋ قۇلاقتارىنا سىبىرلايتىن بولار دەپ ۇمىتتەنىپتى. سودان كەيىن «بولمادى, پالە ەكەن, ءوتىپ كەتتى, قول قويىپ جىبەردى» دەپ قارا اسپاندى توڭكەرىپ ۇيىرلەرىنە قايتادى ەكەن. ال سوندا وسى ساراپشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ موينىندا ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك جوق بولعانى ما؟
ەكىنشى ايتارىمىز, مەملەكەتتىك سىيلىق ماداققا عانا بەرىلەتىن ماراپات ەمەس. ونداي ەرەجە ەش جەردە جازىلماعان. سىيلىق اۆتورعا, ونىڭ مىنەزىنە, قوعامداعى ورنىنا قاراپ بەرىلمەيدى. سىيلىق كورسەتىلگەن مەرزىم ارالىعىندا جارىق كورگەن, قوعامدا ەرەكشە پىكىر تۋدىرعان شىعارماعا بەرىلەدى. تارپاڭ شىعارمانىڭ اۆتورى دا تارپاڭ بولۋى مۇمكىن. قولداعى نارسەنى قيىنداتىپ جۇرگەن بەر جاقتاعىلار. «اتى اتويلاپ تۇرعان كىتاپتى قول قويۋعا قالاي اپارامىز؟» دەپ بەت مونشاقتارى توگىلە قالادى. «وسىنى التىن تاباققا سالىپ اپارساق, جامان ويلاپ قالۋى مۇكىن-اۋ» دەپ الدىن-الا ساقتىق جاساعان بولادى. «مىنا ويلارى قولايلارىنا جاقپاي قالسا قايتەمىز؟» دەپ بۇگەجەكتەيدى, جالتاقتايدى, جارامساقتانادى. ءبىر-بىرىنە ىمداپ, باستارىن شۇلعىپ, قىزاراڭداي كۇبىرلەسىپ, جاۋ جوق جەردەن جاۋ تاۋىپ جاقسىاتتانا قالادى.
وسىندايدا بيلىك وزگەرىپ, ءبىز وزگەرمەي قور بولامىز با دەپ قورقاسىڭ كەيدە. ايتپەسە قوعامعا نەنىڭ قاۋىپتى, نەنىڭ قاۋىپتى ەمەس ەكەنى زاڭدا كورسەتىلگەن. «ارتىق تۇشكىرىپ قويارمىن» دەگەن اسىرەساقتىق باسقاعا جۇرسە دە, ادەبيەتكە جۇرمەسە كەرەك. جوعارىدا ايتىلعان بەردىبەك سوقپاقباەۆ تا, تاكەن الىمقۇلوۆ تا, اسقار سۇلەيمەنوۆ تە وزگەشە ويلى قالامگەرلەر. جارتى ءومىرى كورشى ەلدىڭ تۇرمەسىندە وتكەن قاجىعۇمار شابدان ۇلى دا سىنشىل كوزقاراستاعى جازۋشى. بىراق شىعارمالارىنا قاراپ وتىرساڭىز, ەڭ وقىلىمدى كىتاپتاردى دا سولار جازعان. ولاردىڭ «ولگەندەر قايتىپ كەلمەيدى», «اقبوز ات», «قىلمىس» اتتى روماندارى, «مەنىڭ اتىم قوجا», «بەساتار», «قاراتاۋ» سەكىلدى پوۆەستەرى ادەبي ورتادا قۇبىلىس رەتىندە قابىلدانعان. تاكەن الىمقۇلوۆتىڭ ون بەس بەتتىك «قاروي» اتتى ءبىر عانا اڭگىمەسىن ءابىش كەكىلباەۆتان باستاپ وزدەرىنە ۇلگى تۇتپاعان قالامگەر قازىرگە دەيىن كەمدە كەم. ءتىپتى قوعامدىق قوزعاۋشى كۇشى بار تۋىندىلار رەتىندە جوعارىدا اتالعان شىعارمالاردىڭ قاي-قايسى دا تالاي ۇرپاقتىڭ ساناسىن وزگەرتتى دەسەك تە ارتىق ەمەس. بۇل شىعارمالاردان قوعامعا, ۇلتقا, قالا بەردى مەملەكەتكە دە پايدا كەلمەسە, زيان كەلگەن جوق. ال ەندى وسىنداي دۇنيەلەرگە مەملەكەتىمىزدىڭ دە قۇندىلىعى رەتىندە قاراپ, مارتەبەلى سىيلىقتارمەن ماراپاتتاپ جاتساق نەسى ايىپ؟
مىنە, مەملەكەتتىك سىيلىق اۆتوردىڭ اتاعىنا قاراپ ەمەس, شىعارماسىنا بەرىلۋى كەرەك دەپ وتىرعانىمىز وسى. بىراق ول ەرەجە ءوز دەڭگەيىندە ساقتالماعاندىقتان, كەيدە تالانتتى اۆتورلاردىڭ ءساتسىز دۇنيەلەرىنە دە سىيلىق بەرىلىپ كەتىپ جاتادى. بۇعان باستى سەبەپ, سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالاردى ساراپشىلار وقىمايدى. اۆتوردىڭ بۇرىنعى بەدەلىنە قاراپ داۋىس بەرەدى. «سىيلىققا ۇسىنىلعان شىعارمالاردى بۇرىن اۋەزوۆ وقىعان ەكەن, قازىر مەن عانا وقيمىن» دەگەن گەرولد بەلگەردىڭ ءسوزى سودان شىققان. مۇندايدا كىتاپتى وقىماق تۇگىلى, ءتىل بىلمەيتىندەردىڭ داۋىس بەرۋى تىپتەن سوراقى. قانداي كىتاپقا داۋىس بەرىپ جاتقانىن وزدەرى دە بىلمەسە, ولاردىڭ موينىندا قانداي جاۋاپكەرشىلىك بولۋى مۇمكىن. ەندەشە ۇسىنىلعان شىعارمالاردى وقىتۋعا مەملەكەتتىك سىيلىق بەرۋشىلەردىڭ وزدەرى كىرىپتار بولۋعا ءتيىس. ۇمىتكەردىڭ كىتابىن اقى تولەپ وقىتىپ, قولىن قويدىرىپ ساراپتاما جاساتۋ جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرا تۇسەدى دەمەكپىز.
مەنىڭ ءشامىل دوسىم بيلىكتىڭ كەڭسەلەرىن كوپ جاعالايدى. كەيدە كوپكە زيانى ءتيىپ كەتەتىن قىلجاعى بولماسا, بىزدەن ءبىر قادام ىلگەرى ويلايتىنى دا راس. سول دوسىمنىڭ ايتۋىنشا, ادەبيەتتىڭ بىتپەيتىن داۋىنا بيلىكتەگىلەر دە تويىپ بولعان. دەمەك وسى سالاداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ قالاي بەرىلۋى كەرەكتىگى تۋرالى سىندارلى پىكىرگە ولار دا مۇقتاج. وزدەرى سىيلىق بەرىپ وتىرىپ, وزدەرى ابىرويسىزدىققا ۇشىراۋ اقىلعا قونبايتىن نارسە. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ مارتەبەسىن تەك ۇزدىكتەر عانا كوتەرە الاتىنىن بىلمەيتىندەي ولار دا اقىماق ەمەس ء(شامىل دوسىمنىڭ لەكسيكونىنان الىندى). قالاي دەسەك تە مەملەكەتتىك سىيلىق مەملەكەتتىك قۇندىلىق دارەجەسىنە كوتەرىلگەندە عانا ابىرويى ارتادى. ايتپەسە اركىمنىڭ اۋزىنداعى قىلجاق پەن تۇرتپەككە اينالىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. قىسقاسى تالانتسىزعا تاق بەرىپ, دارىنسىزعا باق بەرىپ بۇعان دەيىن ەشكىم وپا تاپپاعان ەكەن, بۇدان كەيىن دە وپا تابۋى ەكىتالاي. ءبىر سوزبەن ايتقاندا اڭگىمە شيق ەتسە, شيقانى جارىلايىن دەپ ءپىسىپ-جەتىلىپ تۇر.
مۇنىڭ ءبارى ءشامىل دوستىڭ عانا ەمەس, كەۋدەسىن كوتەرگەننىڭ ءبارى ايتىپ جۇرگەن ورتاق ماسەلە. بىزدىكى وسىنىڭ ءبارىن جيناقتاپ, ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋ عانا. ءوز تاراپىمىزدان قوسارىمىز, ارامىزداعى الدەبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي اقش-تىڭ بەت-بەينەسى گولليۆۋد بولسا, قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن قاي زاماندا دا ادەبيەت! سوندا دا بۇل ماقالامدى تالانتتى جازۋشىمىز مارحابات بايعۇتتىڭ «مەن ەندى بۇل سىيلىققا تۇسپەيمىن» دەپ تەرىس اينالعانىمەن اياقتاعىم كەلىپ وتىر. ال نۇكتەسىن «تىنىمباي سياقتى جازۋشىنى قايدان تابامىز؟» دەگەن نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلىنىڭ سوزىمەن قويسام ەشتەڭە ەتپەس. وزىنە داۋىس بەرمەگەندەرگە وكپەلەمەي, تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆتى وسىعان دەيىنگى الاماندا ەكى رەت سۇرىندىرگەندەرگە وكپەلەپ وتىرعان نەسىپبەك ءداۋتاي ۇلى دا قىزىق! دەگەنمەن, ءشامىل دوس, ولار بىزگە قاراعاندا الدەقايدا ادال, الدەقايدا بيىك, الدەقايدا رۋحتى ادامدار بولۋى كەرەك! ەندەشە سونداي تالانتتار تۋىن كوتەرىپ جۇرگەن ادەبيەتتى تازارتايىقشى, ۇلتتىڭ رۋحىن قىلجاققا اينالدىرمايىقشى, اتا-بابادان مۇراعا قالىپ كەلە جاتقان كيەلى ءسوز ونەرىن ءوز تۇعىرىنا كوتەرەيىكشى دەگىمىز كەلەدى.
