جول كورسەتىپ, ءىز سالدى

ناعىز عالىمداردىڭ ۋاقىت كە­ڭىس­تىگىندە ءومىر ءسۇرىپ, شىنايى قو­عامنان ءبىر ساتى دا بولسا جوعارى تۇراتىنى راس بولسا كەرەك. ويتكەنى, ونىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە ءوزى اينا­لى­سا­تىن عىلىم سالاسى مىقتاپ ورنى­عىپ, ونىڭ جاڭالىعى مەن ءناتي­جە­سىن كورگەنشە عالىمنىڭ جۇيكەسىن تىنىش تاپتىرماسا كەرەك. سون­دىقتان دا, عىلىم جولى اۋىر جول. وعان شىدايتىندار نەكەن-ساياق, ال ناعىز عالىم اتانۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. سونداي جانداردىڭ ءبىرى كەشەگى كسرو-داعى حيميا سالاسىنداعى جەتەكشى عا­لىم­داردىڭ ءبىرى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اكادەميك قازاقستانداعى كاتاليزدىك مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاۋشى دميتري ۆلاديميروۆيچ سوكولسكي بولاتىن. شىن مانىندە دە, عالىم بولۋدىڭ جولى قانشالىقتى اۋىر جول دەسەك, وسى جولدى تاڭدايتىن جانداردىڭ دا تاعدىرى ناعىز قيىندىق كورىگىندە شىڭدالعان سوقپاقتاردان تۇرسا كەرەك. دميتري ۆلاديميروۆيچ تە بالالىق شاعىندا كوپ قيىندىق­تاردى باسىنان وتكىزدى. نوۆوروسسيسك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋعا قاتىسقانى ءۇشىن ونىڭ اكەسى ءولىم جازاسىنا كەسىلىپ, پاتشا ۇكى­مەتىنىڭ تاراپىنان قۋدالاۋعا ۇشى­راعان بولاتىن. مىنە, وسىنداي قيىن كەزەڭدە, ياكي 1909 جىلى اتا-اناسى رەسەيدەن كەتۋگە ءماجبۇر بو­لادى. ءسويتىپ, ديما 1910 جىلى 4 ساۋىردە يرانداعى ەنزەلي قالا­سىن­دا دۇنيە ەسىگىن اشادى. ءوز ەلى ەمەس, وزگە ەلدە, وزگە جەردە ءومىر سۇرگەن سو­كولسكيلەر وتباسى قازان ءتوڭ­كەرىسىمەن بىرگە رەسەيگە قايتىپ ورالادى. 1929 جىلى مەكتەپتى بىتىرگەن ول سول كەزدەردە ن.د.زەلينسكي, ا.ب.فروست, ب.ا.كازانسكي, ا.ن.فرۋم­كين, ۆ.ي.سپيتسىن سەكىلدى تاماشا حيميكتەر ءدارىس بەرەتىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. العاشقى كۇننەن-اق ءبى­لىمگە ىنتىق شاكىرتتىڭ عىلىم­نىڭ باسقا تۇرىنەن گورى حيميانىڭ ورگانيكالىق كاتاليز سالاسىن يگەرسەم دەگەن ىنتاسى ويانادى. 1934 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ول اسپيرانتۋراعا قابىل­دان­دى. ول كەزدە ماسكەۋ اسپيران­تۋ­را­سىندا, ونىڭ ىشىندە حيميا سالاسى بويىنشا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا جازۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن دەسەك, تىنىمسىز ىزدەنىس­تىڭ ناتيجەسىندە دميتري ۆلادي­ميروۆيچ 1937 جىلى “كينەتيكا ي مەحانيزم رازلوجەنيا نەكوتورىح سولەي ديازونيا مەتالليچەسكوي مەديۋ” تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا, ال 1948 جىلى ورگاني­كالىق حيميا ينستيتۋتىندا “پرو­مو­تيروۆانيە ي وتراۆلەنيە نيكەلە­ۆىح كاتاليزاتوروۆ پري گيدريروۆا­ني ۆ جيدكوي فازە” اتتى تاقى­رىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دا تابىستى قورعادى. د.ۆ.سوكولسكيدىڭ دەربەس عىلىمي قىزمەتىنىڭ العاشقى ساتى­سى عالىمدار تىكەلەي وندىرىسكە, ەلدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق اۋدان­دارىنا كەتكەن العاشقى بەسجىل­دىقتار كەزەڭىنە تۋرا كەلدى. 1937 جىلى دميتري ءۆلاديميروۆيچتى كسرو حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى الماتىعا جىبەردى. بۇل كەزدە قازاقستاندا حيميا سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جوبالارى قۇرىلىپ جاتقان بولا­تىن. سوعان وراي بولاشاق مامان­داردى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ حيميا فاكۋلتەتىندە دايىنداۋ قاجەتتىگى تۋىنداعان ەدى. د.ۆ.سوكول­سكي الدىمەن ورگاني­كا­لىق حيميا كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى بولسا, 1939 جىلى فيزيكالىق حي­ميا كافەدرا­سىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تە­تىنىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس ءجو­نىندەگى پرورەكتورى بولىپ تا­عايىندالدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتە جۇمىس ىستەگەن العاشقى جىلدارى عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ءىسىن باستى نازارعا الدى. ستۋدەنتتەرگە ارنالعان دارىستەر, قارقىندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋمەن قاتار, وقىتۋ­شى­لارعا ارنالعان ساباقتار وتكىزدى. قازاقستانداعى كانديداتتىق ديس­سەر­تاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى العاشقى عىلىمي كەڭەستەگى حاتشى­لىق جۇمىسى – عالىمنىڭ 1939-1941 جىلدارى اتقارعان جۇمىس­تارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. ۇلى وتان سوعىسى دميتري ءۆلاديميروۆيچتىڭ عىلىمي-پەداگو­گي­كالىق قىزمەتىن ءۇزدى. 1942 جىل­دىڭ قاراشا ايىندا ول اسكەر قاتا­رىنا شاقىرىلىپ, قالالىق اۋە شا­بۋىلىنا قارسى قورعانىس شتابى­نىڭ حيميالىق قىزمەتىنىڭ باستى­عى, كەيىن شتاب باستىعى بولىپ تا­عايىندالدى. سويتە ءجۇرىپ, ول ۋني­ۆەرسيتەتتە ءدارىس وقۋ ءۇشىن دە ۋاقىت تاپتى. تەك 1945 جىلى كۇزدە عانا د.ۆ.سوكولسكي قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جۇمىسىنا قايتا ورالىپ, كاتاليز جانە تەحنيكالىق حيميا كافەدراسىن قۇرىپ, وعان باسشىلىق ەتتى, كوپ ۇزاماي ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ وقۋ جانە عىلىمي جۇمىس جونىندەگى پرورەكتورى بولىپ قىز­مەت اتقاردى. سونداي-اق ول وسى كە­زە­ڭدە قازاق كسر عىلىم اكادەميا­سىنا قاراستى مەتاللۋرگيا, حي­ميا جانە قۇرىلىس ماتەريالدارى ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى, كەيىن حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولدى. 1946 جىلى ورگانيكالىق كاتاليز لابوراتورياسىن باسقاردى. 1951 جىلى د.ۆ.سوكولسكي وسى قىزمەت­تەردى اتقارا ءجۇرىپ, قازاقستانداعى عىلىمنىڭ دامۋىنا كوپ كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. د.ۆ.سوكولسكيدىڭ نەگىزگى عى­لىمي مۇددەسى كاتاليزدىك پروتسەستەر تەورياسىن جاساۋمەن قاتار سۋتەك­تەندىرۋ تەورياسى, كاتاليزاتور­لار­دىڭ بەلسەندىلىگى مەن تۇراقتىلىعى, گيدريدتەۋدىڭ, توتىقتىرۋدىڭ, گي­دراتاتسيانىڭ جاڭا كاتاليزاتور­لا­رىن جاساۋمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ءسويتىپ, ونىڭ حيميا عىلىم­دارى ينستيتۋتىنداعى ماقساتتى جانە قارقىندى جۇمىسى بىرەگەي باعىتتاعى كاتاليزدىك مەكتەپتىڭ قۇرىلۋىنا اكەلدى. اكادەميك د.ۆ.سوكولسكيدىڭ قۇرعان عىلىمي مەكتەبى تەوريا مەن تاجىريبەنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قامتىپ, كاتا­ليزدىك عىلىمدا بۇگىندە جەتەكشى ورىندا كەلەدى. اكادەميكتىڭ كوپ جىلعى جەمىستى ەڭبەگى عىلىمي قاۋىمداستىق تارا­پىنان جوعارى باعا الدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن ديرەكتورى بولعان ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىن قۇرۋى دا ونىڭ ەڭبەگىنىڭ ءبىر جەتىستىگى دەسەك بولادى. د.ۆ.سوكولسكي مەن ونىڭ عىلىمي مەكتەبىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەلەرى ونىڭ 18 مونوگرا­فيا­سىندا, 2000-عا جۋىق ماقالاسىندا جيناقتالعان, كوپتەگەن اۆتورلىق كۋالىكتەر مەن پاتەنتتەر العانىن دا ايتا كەتسەك دەيمىز. ونىڭ عىلىمدى وركەندەتۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى وراسان. قازاق مەم­لە­كەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كاتاليز كافەدراسى جانىنان ورگانيكالىق كاتاليز پروبلەمالىق زەرتحاناسىن جانە سونىمەن ءبىر مەزگىلدە شىم­كەنتتەگى قازاق حيميا-تەحنولو­گيا­لىق ينستيتۋتىنىڭ پروبلەمالىق زەرتحاناسىن قۇرۋى بۇل ءسوزىمىزدىڭ ءبىر ايعاعى بولا الادى. د.ۆ.سو­كولسكي توراعالىق ەتكەن عىلىمي كەڭەس قازاقستاننىڭ 14 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرىپ وتىردى. “كاتاليز جانە ونىڭ ونەر­كاسىپتە قولدانىلۋى” اتتى عىلىمي كەڭەستىڭ كاتاليز بويىنشا قازاق­ستان­دىق سەكتسياسىن باسقارعان ول كسرو عا پرەزيديۋمى جانىنداعى “وتىن ەلەمەنتتەرى” عىلىمي كە­ڭەسىنىڭ, “مايلاردىڭ ازىقتىق قۇن­دىلىعى” ماسەلەسى بويىنشا عىلى­مي كەڭەستىڭ, ەلەكتروحيميالىق تەرموديناميكا جانە كينەتيكا بويىنشا حالىقارالىق كوميتەتتىڭ (تسيتتسە), “سووبششەنيا پو كينە­تي­كە ي كاتاليزۋ”, “ۆەستنيك ان كازسسر”, “يزۆەستيا ان كازسسر. سەريا حيميچەسكايا” جۋرنالداردىڭ رەداكتسيالىق القالارىنىڭ مۇشەسى بولدى. سونداي-اق دوكتورلىق جانە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعاۋ جونىندەگى ارناۋلى عىلىمي كەڭەسكە توراعالىق ەتتى. د.ۆ.سوكولسكي ۆەتنامنىڭ اعارتۋ مينيسترلىگىندە 1955-1965 جىلدارى ارالى­عىندا كەڭەسشى بولسا, بۋداپەشت پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىدى, حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيالاردا باياندامالار جاسادى. اكادەميكتىڭ عىلىمي قىزمەتى ەلىمىزدە جانە شەتەلدە جوعارى با­عالاندى. ول 1975 جىلى بۋداپەشت پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بولىپ سايلاندى. ە.ۆوتوچەك اتىنداعى مەدالمەن ماراپاتتالدى. 1960 جىلى د.ۆ.سوكولسكيگە قازاق كسر عىلىمىنا ەڭبەگى سىڭگەن قايراتكەر اتاعى بەرىلدى. د.ۆ.سو­كولسكي مەن ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرى 1974 جىلى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولسا, 1982 جىلى “گيدريروۆانيە ۆ راس­تۆوراح” ەڭبەگى ءۇشىن د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى ۆحو قۇرمەت گرامو­تا­سىمەن ماراپاتتالدى. كەڭەس عىلىمىنا سىڭگەن ەڭبەگى, عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە عى­لىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق قىزمەتى ءۇشىن د.ۆ.سوكولسكيگە 1969 جىلى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعى بەرىلدى. ول ەكى مارتە ەڭبەك قىزىل تۋ, “قۇرمەت بەلگىسى”, حالىقتار دوس­تىعى وردەندەرىمەن ماراپات­تالعان. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قاز كسر جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, الماتى قالالىق جۇمىسشىلار دەپۋتاتى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, پارتيانىڭ قالالىق بيۋروسى كومي­تەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە ول كوپ جۇمىس تىندىردى. دميتري ۆلاديميروۆيچ عىلى­مي كادرلار دايارلاۋ ىسىنە دە كوپ كۇش-جىگەرىن جۇمسادى. كاتاليز كا­فەدراسىندا قىزمەت ەتكەن ۋاقىت ارا­سىندا 540 ماماندى تۇلەتىپ شى­عاردى. ولاردىڭ 260-ى د.ۆ.سو­كول­سكيدىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديدات­تىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, 27-ءى عىلىم دوكتورى اتاندى. كافەدرا تۇلەكتەرىنىڭ اراسىندا قازكسر عا اكادەميگى جانە كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى دە بار. دميتري ءۆلاديميروۆيچتىڭ ءشا­كىرتتەرى بۇگىندە عىلىمي-زەرتتەۋ مەكەمەلەرى مەن جوعارى وقۋ ورىن­دارىندا جۇمىس ىستەيدى, قازاق­ستاننىڭ كوپتەگەن قالالارىندا جانە وزگە دە ەلدەگى وقۋ ورىندارىن, كافەدرالار مەن لابوراتوريالاردى باسقارادى. ونىڭ شاكىرتتەرى ۇستازدارىنىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن اتايدى. الماتى قالاسىندا د.ۆ.سوكولسكيدىڭ اتىندا ورگانيكالىق كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتى بار. ەگەر ول بۇگىندە ارامىزدا بول­عان­دا, تاپ وسى كۇندەرى 100 جاسقا تولار ەدى. وسىنداي تاماشا عالىم­دى ەسكە الۋ قۇرمەتىنە 26-28 ما­مىر­دا الماتى قالاسىندا حالىق­ارالىق سيمپوزيۋم وتكىزۋ جوسپار­لا­نىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتسەم دەيمىن. قۇرالبەك قۇلاجانوۆ, الماتى تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك.