وسى وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى قوعامدا ۇنەمى زاڭدى ساۋال تۋادى. كوممەرتسيالىق كينو مەن اۆتورلىق كينو باعىتىنىڭ وكىلدەرى پروكات ماسەلەسىنە كەلگەندە پىكىرلەرى ەكىگە بولىنەدى. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار فيلمدەرگە دەگەن كوزقاراس تا داۋ تۋعىزادى.
وسى تۇرعىدا, كينوسىنشى مامانى رەتىندە كينو ونەرىنىڭ دامۋ باعىتتارىنداعى باستى مىندەتتەرىنىڭ بايىبىنا بارىپ, تۇجىرىمدار جاساۋ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.
كينو – ونەر
ناعىز ونەر – تەڭدەسسىز. يدەياسى قۇندى. ورەسى بيىك. ءتىلى, تابيعاتى شىنايى. جەكە دۇنيەتانىمنىڭ قالىپتاسۋىنا دا قوساتىن ۇلەسى شەكسىز. ادامزاتتىڭ العا جىلجۋىنا ىقپال جاسايتىن يدەيالار بار. ونەردىڭ تابيعاتىنىڭ ءوزى ادامدى تازارتۋعا, رۋحتاندىرۋعا, جىگەرلەندىرۋگە باعىتتالعان ۇلكەن ميسسيانى اتقارادى. عاجايىپ تۋىندىلار – ارىڭنىڭ باعدارشامى ىسپەتتى.
ءبىز كوبىنەسە كينو تىلىندە بەينەلەنگەن ناعىز ونەر تۋىندىسى دەپ اۆتورلىق فيلمدەردى باعالاپ جاتامىز. بىزدە تەرەڭ جانە ەرەكشە ويلايتىن كينوگەرلەر بار. وزدەرىنىڭ قولتاڭباسىن قالىپتاستىرا العان. اۆتورلىق كينو باعىتىنىڭ قارقىنى ەرەكشە. ماسشتابتارى الەمدەگى مىقتى كينوگەرلەردەن ەش كەم ەمەس.
ينتەللەكتۋالدىق كينونىڭ اۋديتورياسى قاشاندا شەكتەۋلى. شىنايىلىق باسىم بولعانىمەن, ءتىلى كۇردەلى. كوپشىلىك يدەيانىڭ استارىن تۇسىنبەي, بەينەلىك قاتارىن قابىلداي الماي جاتۋىنىڭ باستى سەبەبى وسىندا. پالساپالىق نەگىزى باسىم. بۇل اۆتور دۇنيەتانىمىنىڭ ماسشتابى. وقيعالاردى كوبىنەسە تەرەڭ ويلارمەن كومكەرۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. ماعىنا ىزدەيدى.
كەز كەلگەن اۆتور ءوز ءفيلمى ارقىلى ءوز ورەسىن كورسەتەدى. دۇنيەتانىمىن. مادەنيەتىن. ويلاۋ جۇيەسىن. قورشاعان ورتادان قابىلداعان وقيعالاردان تۇيگەن قورىتىندىسىن. اۆتورلىق كينوداعى رەجيسسەرلەردىڭ شىعارماشىلىعى سونىسىمەن قىزىقتى. وي قوزعاۋىڭا ىقپال جاسايدى. كەيدە, پىكىرتالاستار قاقتىعىسى دا بولادى.
جاماندىقسىز كەيدە جاقسىلىقتىڭ قادىرىن تۇسىنبەي جاتامىز. سىناق تۇسپەسە, ومىردەگى ماڭىزدى جايتتارعا نازار سالمايمىز. اۆتورلىق كينونىڭ تابيعاتى دا سولاي. ومىرگە باسقاشا قىرىنان قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەيبىر فيلمدەر قوعامنىڭ اسقىنعان دەرتىن ءدوپ باسىپ كورسەتەدى.
كەيدە وسى ءومىردىڭ كولەڭكەلى جاقتارىن سۋرەتتەگەن رەجيسسەرلەرگە نارازىلىق ءبىلدىرىپ تە جاتامىز. بۇل قالىپتى. كوزقاراستار ءارتۇرلى. ولاردىڭ العا تارتقان اقيقاتىمەن كەلىسپەۋگە دە قۇقىمىز بار. سەبەبى ول ءبىر عانا اۆتوردىڭ جەكە پىكىرى.
الايدا اقيقاتىن ايتامىن دەپ, ماقساتتى تۇردە ۇلتتىڭ مۇددەسىنە ارنايى شابۋىل جاسايتىن اۆتورلار دا بار. كوزدەگەن ساياساتى سول بولادى. كورەرمەندەرگە تەرىس پيعىلداعى ويلارىن زورلاپ, تاڭادى. ەگويزمىن الدىڭعى پلانعا شىعارادى. بۇل قاۋىپتى.
ولاردىڭ جەكە ءومىربايانىن زەرتتەسەڭ, وسىنداي ارەكەتتەرگە بارۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ استارىن وقۋعا بولادى. جەكە كومپلەكستەرى, تاعدىرىنا نارازىلىعى, جەڭىلىس تاپقان ساتسىزدىكتەرىنىڭ ءوشىن ءوز شىعارماشىلىعىنان الادى. ولاردىڭ ويى كەيدە قوعامدى ەمدەمەيدى, اسقىنعان دەرتتى قوزدىرادى.
ناعىز ونەر – زالالسىز. زيانى تيمەيدى. ءوز ارىنا ەسەپ بەرەتىن اۆتورلار يدەيانى قوزدىرعىش كۇش رەتىندە قولدانبايدى. اسەرىن شىنايى سۋرەتتەيدى. ويلارىمەن اشىق سىرلاسادى. ادامزاتتىڭ يگىلىگى جولىندا قۇندى يدەيالاردى عانا دارىپتەيدى.
كينو – يدەولوگيا
كينو ونەرىنىڭ شىن مانىندە الەۋمەت ساناسىنا ىقپالى بار. ءتىپتى, زور. كينو ساياساتى ارقىلى كوپ تەتىكتى باسقارۋعا بولادى. ماقساتتى تۇردە. ونىڭ يدەولوگيالىق قاۋقارى سوعىسسىز شەكارا الۋعا جەتەدى. كينو ونەرىنىڭ ءتىلىن ماسشتابتى ماقساتتارعا قولدانۋ مۇمكىندىگى بار. ءيا, كينو دەمالۋ, سەرگۋ, كوڭىل كوتەرىپ, قىزىقتاۋدىڭ دا قۇرالى. بىراق ونى ماقساتتى يدەيانى جۇزەگە اسىرۋعا قولدانسا, الىنبايتىن قامال جوق. كينو ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگى مول.
ونەر الاڭىندا دا كەيدە ساياسي باتىل قادامدار جاسالىپ جاتادى. ءار ۇلتتىڭ امبيتسياسى ءارتۇرلى. العا تارتاتىن اقپاراتتار لەگى دە. بىراق ونەردە يدەيانى جان-جاقتى ساراپتاۋدان وتكىزۋ ماڭىزدى. ادامزاتقا اشىق شابۋىل, ۇلتتى كەمسىتۋدى ماقساتتى تۇردە قولدان ۇيىمداستىرىلماۋىن ءار مەملەكەت ءوزىنىڭ باقىلاۋىندا ۇستاعانى ابزال.
اۆتورلار كەز كەلگەن يدەياسىنىڭ ارتىندا قانداي جاۋاپكەرشىلىك تۇر, وسىنى نازارىندا ۇستاعانى ماڭىزدى. نەنى دارىپتەيسىڭ, قانداي ماقساتتا دارىپتەپ وتىرسىڭ, ەكرانعا شىقپاس بۇرىن وزىڭە ەسەپ بەرۋدىڭ قاجەتتىلىگى بار. ىشىمە سىيماعان شىعارماشىلىق كۇيىم دەپ, ساراپتاۋدان وتكىزبەي, قادامدارىن سالماقتاماي, الەم حالقىنىڭ الدىنا ابىرويسىز ىستەرىن سانالى تۇردە جاريا ەتۋگە اسىعاتىندار بار.
حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارعا كوبىنەسە وسىنداي ماقساتتاعى فيلمدەر ۇسىنىلادى. قولدايدى. قارجىلاندىرادى. جۇلدە الۋ ءۇشىن ءدال سول الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى انايى اشىپ سۋرەتتەگەن فيلمدەرىن اپارادى.
كوپشىلىگى ساياسي استارىن تۇسىنبەيدى. بۇل الەمدىك ونەر كەڭىستىگىندە ۇلتتاردىڭ جەكە امبيتسياسىن ۇلكەن ەكراندا ناسيحات تۇرىندە قورلاۋ. ۇلت مۇددەسى الدىنداعى ۇستانىمدارى دۇرىس باعىتتا بولعانى ماڭىزدى. رۋحىن جىعىپ بەرمەۋ, ارتىق كەتپەۋ, قيانات ەتپەۋ. رەجيسسەرلەر دە ساياسي ساۋاتتى بولسا يگى.
يدەولوگيانىڭ باستى كۇشى – سانادا توڭكەرىس جاساۋ. يگى ىستەردى ناسيحاتتاۋ. ادامدىق, ار ىسىنە ادالدىقتى ءوز بيىگىنە كوتەرۋ. كورەرمەندى جۇيەلى تۇردە ءبىر ماقساتقا جۇمىلدىرۋ. ادامزاتتىڭ مادەني-رۋحاني قارىم-قاتىناسىن ارتتىرۋ, تانىمدىق تۇرعىدان ۇلكەن ءرول اتقارۋ, يگى ىستەرگە ۇلەس قوسۋعا ىقپالداسۋ, اقيقات پەن ادىلدىكتىڭ شىنايى جاناشىرى بولۋ – يدەولوگيانىڭ باستى تەمىرقازىعى.
كينو – بيزنەس
كينو ءسوزسىز بيزنەس. ىسكەر كينوگەرلەر ماقساتىن كوپشىلىك اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىنا جۇمىلدىرادى. قارجى تابادى. پروكاتتاعى قازاق فيلمدەرىنىڭ وقيعاسى تىم ارزان دەپ تالقىلاپ جاتامىز. كاسىپكەرلەر ەڭ الدىمەن ۇسىناتىن ءونىمدى اۋديتوريانىڭ سۇرانىسىنا قاراي يكەمدەيدى. دەمەك, سۇرانىس بار.
كينوتەاترعا كورەرمەندەر كوبىنەسە, كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتەن سەرگۋ, رۋحاني دەمالۋ ماقساتىندا بارادى. قابىلداۋعا جەڭىل, ەموتسيالار سىيلايتىن فيلمدەر ءوتىمدى. الايدا كورەرمەندەردىڭ ورەسى تەڭ ەمەس. ءومىر تۋرالى وي سالاتىن جاڭا فيلمدەردى ىزدەپ باراتىندار دا جوق ەمەس. بۇگىنگى ءداۋىر كەڭەس زامانىنداعىداي كينوتەاتر جۇيەسىن يدەولوگيا كوزى رەتىندە قولدانىپ وتىرعان جوق. نارىق تالابىنا ساي ءونىم ۇسىنۋدا ەركىندىك بار. بۇگىنگى كينوتەاتر جۇيەسى – بيزنەس كوزى.
الايدا ءونىم ۇسىنۋشىلار ونىڭ ساپاسىنا تىكەلەي جاۋاپتى. ساتىلىمى جاقسى دەپ رۋحاني جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتۋعا بولمايدى. ازعىندىقتى ناسيحاتتاۋ, ساپاسىز يدەيالاردى تىقپالاۋ – بۇل رۋحاني قىلمىس. ساتۋدىڭ باستى شارتى – اقشا قۋىپ, اشكوزدىكتىڭ سوڭىنا ءتۇسۋ ەمەس, ونىڭ بارلىق مادەني تالاپتارىنا ساي, نارىققا, اۋديتورياعا پايدالى ءارى ساپالى ءونىم ۇسىنۋ.
قازىرگى فيلمدەردە ەڭ ءبىرىنشى ديناميكا ماڭىزدى. ەكىنشى يدەيا. ءۇشىنشى جەتكىزۋ ءتىلىڭ. قىزىقسىز بولسا, قارامايدى. كورەرمەندى ەكراننىڭ الدىندا قيناپ ۇستاي المايسىڭ. تاڭداۋ ەركىندىگى بار. وتكەن تاريحقا قاراعاندا, كەلەشەكتەگى عارىشتىق حيكايالار قىزىقتى. فانتاستيكا. بىزدە بۇل جانر دامىماعان. كينوگەرلەرگە كوبىرەك ىزدەنۋ كەرەك.
شەبەرلىگى جەتپەي جاتاتىن كەزدەر بولادى. ەسكى سارىن ەشكىمگە قىزىق ەمەس. كۇن سايىن دامۋدىڭ جاڭا جولدارىن تاڭداۋىمىزعا تۋرا كەلەدى. تاسىلدەر. ەرەكشەلىكتەر. جەتكىزۋدىڭ جولدارى. بۇگىنگى عارىشتىق عاسىردىڭ ءتىلى دە بولەك. ويلاۋ جۇيەمىزدە كۇردەلى قۇبىلىستار ءجۇرىپ جاتىر. وتاندىق كينوگەرلەر وسىنى مويىنداۋى كەرەك. الەمدە نە بولىپ جاتقانىن كوبىرەك زەرتتەپ, ىزدەنىپ, اربىردەن سوڭ حالىقارالىق پروكاتتا قانداي باعىتتاعى فيلمدەر جەتىستىككە جەتىپ جاتىر سونى باقىلاۋ ماڭىزدى.
كورەرمەندەردىڭ ورەسى وسكەن. قازىر ەشكىم اقىماق ەمەس. الدانبايدى. ءاربىر ادامنىڭ قولىندا ۇيالى تەلەفون ارقىلى الەمدى باسقارۋدىڭ تەتىگى تۇر. جاڭالىقتاردان حاباردار. ءار ەلدىڭ ۇزدىك فيلمدەرىنىڭ ۇلگىسىن قارايدى. سالىستىرادى. وي تۇيەدى. قورىتىندىعا كەلەدى. ءوزىمىزدىڭ وتاندىق فيلمدەرگە باعا بەرەدى. كوڭىل تولمايتىن قۇبىلىس جوق ەمەس.
ەگەر وسى «ونەر, يدەولوگيا, بيزنەس» ۇشەۋىنىڭ تۇعىرىن ءبىر ماقساتقا بىرىكتىرە الاتىن شەبەرلىك بولسا وندا ءسوزسىز حالىقارالىق پروكاتتا دا مويىندالامىز. وسكار العان تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگى وسى ءۇش تۇعىردىڭ ولشەمىنە ساي بولعان سوڭ عانا مىقتى. بىزدە ءبىر تالابى ەسكەرىلسە, ەكىنشى جاعى وكىنىشكە قاراي, اقساپ جاتادى.
گۇلزات كوبەك,
كينوسىنشى,
ونەرتانۋ PhD دوكتورى, «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى
