وسىلايشا, جالدامالى كەڭسەنى حوۋم-كەڭسەگە الماستىرۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشىلىكتەرىن ءار ادامنىڭ جەكە تاجىريبەسى ارقىلى سىناپ كورۋىنە مۇمكىندىك تۋدى. كارانتينگە وقشاۋلانعان ءبىر اي ماماندىقتاردىڭ ءبارى بىردەي قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە يكەمدەلە بەرمەيتىنىن, ال ءبىرازى جۇمىس كەڭسەسىن حوۋم-كەڭسەگە الماستىرسا دا جۇمىس جالعاسا بەرەتىنىن كورسەتتى. تەز بەيىمدەلەتىندەر داعدارىستا ارمانداۋعا دا باتىلىڭ بارمايتىن مۇمكىندىكتەردى كاسىبىنە اينالدىرا باستادى. بۇرىن تابالدىرىقتا تۇرعان ونلاين-جۇيە ءبىر ايدىڭ ىشىندە تورىمىزگە وزىپ, كۇندەلىكتى قالىپتى دۇنيەگە اينالىپ كەلە جاتىر. ءبىر ايدا بيزنەس پايدا تابۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن الدىمىزعا جايىپ سالىپ, جاڭا ەكونوميكالىق ءداۋىردىڭ پايدا بولعانىنا كۋا بولدىق.
تۇتىنۋشىعا نارىقتى وزگەرتەتىن جاڭا تالاپ قويىلدى. مەملەكەتتىك سالانىڭ ءبىر تارماعى بولىپ كەلگەن قىزمەت تۇرلەرى قاجەتتىلىكتەردى قاناعاتتاندىرا الماسا, بيزنەستىڭ ەنشىسىنە كوشەدى.
«جەكە سەكتوردا حوۋم-كەڭسەنىڭ تيىمدىلىگىن تۇسىنگەندەر ەندى بۇرىنعى ومىرىنە ورالمايدى. سەبەبى كەڭسەنى جالداۋدىڭ, كوممۋنالدىق تولەم تولەۋدىڭ قاجەتى جوق. قازىر قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن مەكەمەلەر حوۋم كەڭسەدەگى قىزمەتكەرلەرىنە ينتەرنەت ترافيك ءۇشىن وتەماقى تولەۋدى قولعا الا باستادى. پاندەميا الەمدى ءبىر تارىنىڭ قاۋىزىنا سىيدىرىپ جىبەردى. ۆەبيناردىڭ تيىمدىلىگىن بيزنەس تە, مەملەكەتتىك قىزمەت تە سەزىندى. العاشقى اپتادا مەملەكەتتىڭ تسيفرلى جۇيەسى سىر بەرگەنى راس. بۇعان دايىندىعىمىزدىڭ دەڭگەيى سەبەپ بولدى. دەگەنمەن ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ءجۇرىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا تسيفرلاندىرۋعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنۋى, جۇمىس جەدەلدەتىلۋى ءتيىس», دەيدى ساراپشىلار.
بۇرىن شەتەلگە ساپار, قىمبات قوناقۇي, فۋرشەتتەر ارقىلى شەشىلىپ كەلگەن ماسەلەلەر ۇيدە, كومپيۋتەردىڭ كومەگىمەن شەشىلۋدە. تسيفرلى تەحنولوگيالار دامىعان ەلدەردە بۇل قالىپتى جاعداي. ايتالىق, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, قحر-دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر شەتەلگە ىسساپارعا وتە سيرەك شىعادى. شىعا قالسا, شاقىرتۋشى ەلدەردىڭ قارجىسىمەن عانا بارادى.
قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ كارانتين كەزىندەگى ۋاقىتشا قۇبىلىس دەپ سانايتىندار كوپ بولعانىمەن, ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە سۇرانىس تەك وسەدى دەيدى ساراپشىلار. بۇل قالالاردا كەڭسەنى جالعا الۋ باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە الىپ كەلەدى.
2018 جىلدىڭ باسىندا IWG جۇرگىزگەن زەرتتەۋ بىلىكتى مامانداردىڭ 70%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىنىن كورسەتتى. 2019 جىلى رەسەيدە Head Hunter زەرتتەۋىندە كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ 85%-ى كەلەشەكتە قاشىقتان جۇمىس ىستەگىسى كەلەتىنىن ايتقان. ال اقش-تا ۇيدەن تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن قىزمەتكەرلەردىڭ سانى سوڭعى 10 جىل ىشىندە 115%-عا وسكەن. بۇل سول ەلدەگى جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ 2,8%-ى ەكەن.
بۇرىن تەك كينودان نەمەسە كىتاپتان تانىپ بىلگەن قۇبىلىستار بىزگە دە جەتتى. ويىن-ساۋىق جەلىدەن وففلاينعا اۋىسقانىن, الەمدىك جۇلدىزداردىڭ كونتسەرتتەرى ينتەرنەت-الاڭداردا وتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. Instaqram جەلىسى ارقىلى كىمنىڭ قالاي ءومىر سۇرەتىنىن ءبىلىپ الدىق. ينتەرنەت-ارنالار تانىمال بولا باستادى.
ساراپشىلار ساتۋشىسى جوق, اۆتوماتتاندىرىلعان دۇكەندەر, قويمادان تاۋار مەن ءونىم جەتكىزەتىن روبوتتار, حيرۋرگتىڭ «ۇيدەن» باسقاراتىن قۇرىلعىمەن وپەراتسيا جاساۋ, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى ينۆەستورلاردىڭ ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىندەگى مۇناي بۇرعىلاۋ بارىسىن ۇيىندەگى جۇمىس كابينەتىندە كوفەسىن ءىشىپ وتىرىپ باسقارۋى گولليۆۋد فيلمدەرىندەگى قيال ەمەس, ەرتەڭگى شىندىق ەكەنىن ايتىپ كەلگەن بولاتىن. بىراق سونىڭ ءبارى كۇنى كەشەگە دەيىن بىزگە قاتىسى جوقتاي كورىنگەنى راس.
حوۋم-كەڭسە تاجىريبەسى بىزدە بۇرىن دا بولعانىمەن, رەسمي ستاتيستيكادا ونىڭ ناقتى سانى تۋرالى دەرەكتەر مالىمەتتەر بازاسىنا ەنبەگەن. سول سەبەپتى ونىڭ ءتيىمدى تۇستارى مەن كەمشىلىكتەرى كەڭ اۋقىمدا سارالانباي, تەك ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار دەگەن تىركەسپەن شەكتەلگەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى لايىقتى ەڭبەكتى ولشەۋدىڭ ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرى» بيۋللەتەنىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2019 جىلى رەسپۋبليكادا جۇمىسپەن قامتىلعان ادامداردىڭ سانى 8,7 ملن ادام بولدى. ونىڭ ىشىندە 2,1 ملن (24%-ى) ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار ەكەن. ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ساناتىنا فريلانسەرلەردىڭ ەنگەنىنە 2-3 جىل بولدى. قازىر كەڭسەدەگى ۋاقىتتىڭ تىعىزدىعى مەن جالاقىنىڭ ازدىعىنا كونبەي, بورتتان شىعىپ, ەركىن جۇزۋگە كوشكەندەر مەن جۇمىس كەڭسەسىن حوۋم-كەڭسەگە اۋىستىرعانداردىڭ ارا-جىگى بىرىگىپ كەتتى.
HeadHunter Kazakhstan كومپانياسىنىڭ جۇمىس ىزدەۋ جانە رەكرۋتينگ قىزمەتى ماركەتينگ جانە PR ءبولىمى وتكەن اپتادا ۇيىمداستىرعان ۆەبيناردا بىلتىر جۇمىس ورىندارىنىڭ تەك 1,1%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ال 2020 جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا بۇل كورسەتكىشتەر سايكەسىنشە 3,2%-عا وسكەن.
قازاقستانداعى ەڭ ءىرى ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجالارى دايىنداعان مالىمەتتەردە ۇيدەن جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماماندىقتار ءبىزدىڭ ەلدە دە از ەمەس ەكەنى ايتىلادى. مىسالى, ينتەرنەتتەگى ساتۋ مەنەدجەرلەرى, SMM ماماندار, ماركەتولوگتار, كوپيرايتەرلەر, ديزاينەرلەر, باعدارلاماشىلار, اۋدارماشىلار, ينتەرنەت-مۇعالىمدەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيدە وتىرىپ جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرەدى. تاجىريبەلى, اقپاراتتىق تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن بىلىكتى مامانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ونلاين جۇمىس ىستەگەندى ءجون كورەدى. كومپانيادار دا قاشىقتان جۇمىس ىستەيتىن ەسەپ-قيساپ ماماندارىنا, اۋديتورلار مەن باعدارلاماشىلارعا باسىمدىق بەرە باستاعان. «بۇل ءتيىمدى ءتاسىل. سەبەبى ايلىق جالاقى تولەۋدىڭ كەرەگى جوق. تەك ىستەگەن جۇمىسىنا عانا اقى تولەنەدى», دەيدى HeadHunter Kazakhstan كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى.
«Dasco Consulting Group» كومپانياسى ستراتەگيالىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تاحير اسلياليەۆتىڭ پايىمىنشا, كارانتيندە جانە الەۋمەتتىك وقشاۋلانۋ جاعدايىندا شالعايداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ۇلەسى وسكەنىمەن, شەكتەۋلى شارالار الىنىپ تاستالعاننان كەيىن ولاردىڭ قاتارى ازايماسىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ال وپتيميستىك بولجامدارعا سەنسەك, وقشاۋلانۋ جاعدايىندا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ يكەمدى فورماسى دەگەن اتپەن تاجىريبەگە ەنەدى, ولاردىڭ ۇلەسى 8-9%-عا جەتەدى.
HeadHunter Kazakhstan ساراپشىلارى كارانتيننەن كەيىنگى كەزەڭدە رەسمي جۇمىس ورىندارىنىڭ ەڭبەك شارتتارىندا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن ايتىپ وتىر. وزگەرىسكە بەيىمدەلە الاتىن, جاڭا تەحنولوگيالاردى بىلەتىن ماماندارعا دەگەن سۇرانىس ارتۋى ابدەن مۇمكىن. قازىرگى جاعداي كوپتەگەن مۇمكىندىكتى ءارتاراپتاندىردى. تەك جەكە سەكتور ەمەس, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 70%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشتى.
حالىق تا, مەكەمەلەر دە كارانتيندە وتكەن ءبىر ايدا قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە اۋىسۋدىڭ ارتىقشىلىقتارىن سەزىندى. بۇل جۇيە جۇمىس بەرۋشىگە دە, جۇمىسكەرگە دە ءتيىمدى. ەكى تاراپ ۋاقىت پەن قارجى ۇنەمدەيدى.
«ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ەڭبەكتى جوسپارلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى دميتري شۋمەكوۆ قازاقستاندا قاشىقتان جۇمىسقا اۋىساتىن قىزمەتكەرلەر بۇرىن دا بولعانىن ايتتى. ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دۇرىستالسا, تسيفرلى تەحنيكالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى بارلىق سەگمەنتتە قولدانىلسا, بۇل وتە ءتيىمدى بولار ەدى. «بىراق قازاقستاندا ونىڭ ازىرگە مۇمكىن ەمەس ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. اۋىلدا قاراپايىم نوۋتبۋگى جوق وتباسىلار كوپ. مۇعالىمىمەن ونلاين ساباقتى تالقىلاۋ ءۇشىن بالالار ۇيالى تەلەفوندارىن ۇستاپ ءۇيدىڭ شاتىرىنا شىعىپ كەتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ جۇيەسىنە كوشۋگە دايىن ەمەس ەكەنى كورىندى», دەيدى د.شۋمەكوۆ.
الايدا سپيكەردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىن جينالىستارسىز, ءىسساپارسىز كوز الدىڭا ەلەستەتە المايتىن مەملەكەتتىك قىزمەت قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلىپ جاتىر. «كارانتين تسيفرلاندىرۋدى تەزدەتۋى مۇمكىن. كارانتين مەرزىمى ۇزارسا, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ بارلىعى ونلاين جۇيەگە كوشسە, بىزگە حقكو مەكەمەسىنىڭ قاجەتى بولماي قالادى. كارانتين قالالىق, وبلىستىق, اۋداندىق دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردىڭ شتاتى شەكتەن تىس «ۇرلەنىپ» كەتكەنىن, ولاردىڭ كۇنى بويى كەڭسەدە ىستەيتىن جۇمىستارىن قاشىقتان ىستەۋگە بولاتىنىن كورسەتتى», دەيدى ول.
قازاقستان حالىق سانىنا شاققاندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر كوپ ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. كسرو قۇرامىندا بولعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش ەۋرووداق ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا 9 ەسە كوپ ەكەن. د.شۋمەكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى باسى ارتىق قىزمەت تۇرلەرىن دە شەكتەيتىنى اقيقات. «جاقىن ارادا مينيسترلىكتەر عانا ەمەس, كۆازيسەكتورداعى قىزمەت ءتۇرىنىڭ 50%-ى ەلەكتروندى فورماتتا كورسەتىلە باستايدى. كەڭسەدە وتىراتىن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سانىن كوبەيتە بەرۋگە قاجەتتىلىك بولمايدى», دەيدى ول.
الماتى
