«بۇل – ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز. وسى ءتىل ارقىلى كەز كەلگەن جەردە, كەز كەلگەن قاشىقتىققا قاراماستان سويلەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قينالماي تۇسىنەمىز», دەيدى ساي-سالانىڭ اراسىنداعى اۋىل تۇرعىندارى. بۇگىندە 10 مىڭداي ادام مەڭگەرگەن بۇل ءتىل يۋنەسكو-نىڭ مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق رەتىندە وقىتىلىپ, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە فەستيۆال وتكىزىلەدى ەكەن.
قۇس ءتىلى تۋرالى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ بالكىم, ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا باعزىدا قۇس تىلىندە سويلەسكەن شىعار. بالا كەزىمىزدە اتا-اجەلەرىمىز: «بالالار, ىسقىرۋعا بولمايدى, جەل شاقىراسىڭدار» دەپ تىيىم سالسا دا, اۋىلداعى قاراسيراقتار ءبىر-ءبىرىمىزدى ىسقىرىق ارقىلى تانىپ, ىسقىرىق ارقىلى تابۋشى ەدىك. قازىرگى بالالار ىسقىرىقتىڭ نە ەكەنىن بىلە مە ەكەن, ءوزى؟!
«...اعاشتىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تال, گۇلدىڭ ءبارى ءبىر گۇل»
وسى ءبىر تۇستا اڭگىمە اۋانىن قۇس تىلىنەن قۇستىڭ تۇرىنە, جالپى قۇس تاقىرىبىنا بۇرعىمىز كەلىپ وتىر. ءبىر بايقاعانىم, قازىرگى قازاقتىڭ كوبى قۇس تانۋدان قالعان سەكىلدى. قارقىلداعان قارعانى, شىقىلىقتاعان ساۋىسقاندى, كورىنگەن جەردە كوزگە تۇسەتىن كوگەرشىندى, ارا-تۇرا بۇلت استىنان كۇن شىققانداي جاندى جادىراتىپ, ءبىر مەزەت جارق ەتە قالاتىن قارلىعاشتى, تاعى دا بىرەر قۇستاردى تانىسا تانيتىن شىعار. قالعان قۇستاردى تۇستەپ تانيتىن ادامدار سيرەپ بارادى. «وكىنىشكە قاراي, جاستاردى ايتپاعاندا, ەگدە اقىندارىمىزدىڭ وزدەرى تۋعان ايماقتىڭ وسىمدىكتەر الەمى تۋرالى سۇراي باستاساڭىز تاياز ءبىلىمىن تانىتىپ, دالاعا سويلەيدى. قۇستان تانيتىنى – قارعا مەن ساۋىسقان ءارى كەتسە بۇركىت, بەرى كەتسە, شىمشىقتى بىلەدى, اعاشتىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تال, گۇلدىڭ ءبارى – ءبىر گۇل. كەشەگى اسپانعا قاراپ الداعى ايدا نە بولاتىنىن بولجايتىن سۇڭعىلا قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كوكتەمدە اۋەلى قاي گۇل ءبۇر اشاتىنىن, كۇزدە ەڭ سوڭعى بولىپ قاي اعاشتىڭ جاپىراعى تۇسەتىنىن, قاي ءشوپتىڭ نە قاسيەتى بارىن بىلمەيدى. نە اۋىل, نە قالا قازاعى بىلمەيدى», دەپ قىنجىلعانى بار ەدى قازاق دالاسىنداعى قۇستار جايىندا بىرنەشە توپتاما جازىپ, كىتاپ شىعارعان بەلگىلى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ.
ويدى وي قوزعايدى. قازىرگى قازاق قۇستىڭ ءتۇرىن تانىماق تۇگىلى, قاي قۇستىڭ قاي ۋاقىتتا جىلى جاققا ۇشىپ, قاي مەزگىلدە قايتاتىنىن ۇمىتقانى دا راس. جۋىردا وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا قازىرگى قازاق ايتىسىنداعى جۇيرىك اقىنداردىڭ ءبىرى مەيىربەك سۇلتانحاننىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى قۇستار جايىنداعى جازباسىنا كوزىمىز ءتۇستى. ايتىسكەر قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى وتەباي قاناحيننىڭ «اتاقونىس» كىتابىنان مىناداي ءۇزىندى كەلتىرگەن ەكەن. «الدىنداعى اسپانداپ جانعان وتقا قاقتالا وتىرىپ, نۇرەكەڭ:
– اقىراپ جۇلدىزى دا تۋدى. ەندى قاز بەن ۇيرەكتەر بىرتىندەپ قايتا باستايدى. قۇستاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ءبىر جەرشىلى – قاراشا قاز; ولار جەردىڭ بەتىن قار ابدەن جاپقاندا بارىپ جىلى جاققا بەت تۇزەيدى. ەرتەدەگى بابالارىمىز ايدىڭ اتىن وسى قۇسقا بايلانىستى قويعان بولسا كەرەك. ويتكەنى قاراشا قاز بارلىق قۇستاردىڭ ەڭ سوڭىنان كۇزدىڭ سوڭعى ايىنىڭ اياعىن الا بارىپ قانا جىلى جاققا جاپپاي كوتەرىلەدى. اتام زاماننان سولاي...
– جىلى جاققا ەڭ الدىمەن قانداي قۇستار قايتادى؟
– «شابان ۇيرەك الدىمەن ۇشادى» دەگەن بار عوي. سول راس. ۇيرەك اتاۋلى ەندى لەك-لەگىمەن كەتە باستايدى».
ءيا, بۇل – بايىرعى قازاقتىڭ قۇس تانىعىشتىعىن, قۇستى ەرەكشە قۇرمەت تۇتقانىن اڭعارتسا كەرەك. بايقاساق, بىزدە قۇسقا ارنالعان اندەر دە, كۇيلەر دە, ولەڭدەر دە, ناقىل سوزدەر دە وتە كوپ. ارىدەگى, حالىق اندەرى «بۇلب ۇلىم», «اق سۇڭقار», اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى», ۇكىلى ىبىرايدىڭ «قاراتورعايى», جاياۋ مۇسانىڭ «كوگارشىنى», ءبىرجان سالدىڭ «كوكەگى», ماحامبەت وتەمىس ۇلىنىڭ «قىزعىش قۇسى», كەنەن ازىرباەۆتىڭ «بوزتورعايى», بەرىدەگى احمەت جۇبانوۆتىڭ «قارلىعاشى», نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «قۇستار قايتىپ بارادىسى», مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «توتىم-اۋى», تۇرسىنجان شاپايدىڭ «داريعا-داۋرەنى»... بۇعان «قاسقالداقتىڭ قانىنداي», «قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي» دەگەن تەڭەۋلەردى, «شىمشىق سويسا دا قاساپشى سويسىن», «ساسقان ۇيرەك ارتىمەن جۇزەدى» دەگەن ماقال-ماتەلدەردى قوسىڭىز. وسىلايشا قۇسپەن سىرلاسقان, قۇسپەن مۇڭداسقان, ءار ءسوزىن قۇسپەن تۇزدىقتاعان قازاق بۇگىندە قۇستىڭ قادىرىنە جەتىپ ءجۇر مە؟
جەرگىلىكتى قىزىل كىتاپ شىعارۋ كەرەك
قۇس تۋرالى ايتا بەرسەك, قيالىمىزدى تىزگىندەي الماي, ۇشقان قۇستاي اعىنداپ الىسقا كەتەرمىز. وسى جەردەن كوڭىل تولقىنىستارىن تەجەپ, نەگىزگى تاقىرىپقا كوشەلىك. جوعارىدا «شىعىس قازاقستاندا 150 قۇس تۇرىنە قامقورلىق قاجەت» دەدىك. بۇلار قانداي قۇستار؟ ەڭ اۋەلى وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەلىك. ينسپەكتسيا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا قۇستاردىڭ 335 ءتۇرى مەكەندەسە, ونىڭ 38-ءى قىزىل كىتاپقا ەنگەن ەكەن. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى بەرگەن اقپاراتتارعا سۇيەنسەك, سوڭعى بەس جىل كولەمىندە ايماقتاعى قۇستار سانى ءبىرشاما ءوسىپتى. ماسەلەن, قاراعاي جانە ورمان قۇستارى 160 882-دەن 191 368-گە (15,9 %), سۋدا جۇرەتىن جابايى قۇستار 985 403-تەن 1 323 399-عا, ياعني ءبىر ميلليونعا (25,5 %) ۇلعايىپتى. ينسپەكتسيا بەرگەن تاعى ءبىر قۇندى مالىمەتكە دەن قويساق, 2019 جىلعى ساناق بويىنشا وبلىستا 94 191 قۇر, 4283 ساڭىراۋ قۇر, 72 435 ءشىل, 1630 قىرعاۋىل, 4126 كەكىلىك, 42 649 كەپتەر, 20 459 سۇر قۇر, 400 ۇلار, 79 218 قاز, 1 023 766 ۇيرەك, 220 415 قاسقالداق, 43 953 بودەنە تىركەلگەن.
ءيا, بۇل دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز, كادىمگىدەي كوڭىلىڭىز مارقايادى. قۇددى, اينالامىزدىڭ ءبارى قۇسقا تولىپ, اققۋ ۇشىپ, قاز قونىپ جۇرگەندەي.
ال وبلىستا تالاي جىلدان بەرى ورنيتولوگيامەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن, سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان, 300-دەن استام ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ, 20 مىڭنان استام شاقىرىم جول جۇرگەن, ساۋىر, ماڭىراق جوتالارىن, زايسان قازانشۇڭقىرىن, باتىس التاي, وڭتۇستىك التاي, ەرتىس بويى مەن قالبا سىلەمدەرىن زەرتتەگەن بوريس ششەرباكوۆتىڭ ءسوزىن تىڭداساڭىز, كەرىسىنشە كوڭىلىڭىز تۇسەدى. وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا ورنيتولوگتىڭ سان جىلعى توككەن تەر, اتقارعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە تۇرارلىق 1140 بەتتىك, سالماعى 10 كيلودان اساتىن «ۆوستوچنىي كازاحستان – سەردتسە ەۆرازي» اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن ادىپتەلگەن كىتابىن شولىپ شىقتىق. وسى ەڭبەگىندە قارت ورنيتولوگ شىعىس قازاقستاندا وسىمدىكتەردىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى وسەتىنىن, 600-گە جۋىق ومىرتقالى جانۋارلار تىركەلگەنىن, قازاق التايىندا سيرەك كەزدەسەتىن ءارى جويىلىپ بارا جاتقان قۇستاردىڭ 150 ءتۇرى بار ەكەنىن كەلتىرىپ, ونىڭ بۇگىندە قورعاۋعا ءزارۋ بولىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى.
ب.ششەرباكوۆتىڭ ايتۋىنشا, التاي ۇلارى, اق ءشىل, تۋندرا ءشىلى, كەكىلىك, دۋاداق, كىشكەنە جەك, قاراباۋىر بۇلدىرىق, قىلقۇيرىق بۇلدىرىق, قارا لايلەك, اقباس تىرنا, كوكقۇتان, بۇيرا بىرقازان, سۇڭقىلداق اققۋ, دوڭتۇمسىق تۇرپان, بەزگەلدەك, جالباعاي, قاراباس وگىز شاعالا, تاۋقۇدىرەت, شاۋكىلدەك, قاسقالداق, ۇلكەن سۇقسىر ۇيرەك, شالشىقشى, قۋتۇمسىق قاز, بۇركىت, سۇڭقار, بالىقشى تۇيعىن, قاراقۇس, لاشىن, يتەلگى, اققۇيرىق سۋ بۇركىتى, ۇكى, دالا بۇركىتى, دالا كۇيكەنتايى, ساز قۇلادىنى, ءتۇز قۇلادىنى, شالعىن قۇلادىنى, دالا قۇلادىنى, قاراتورعاي, قارلىعاش, تاعى دا باسقا قۇستاردى تەز ارادا مەملەكەت قامقورلىعىنا الۋ قاجەت.
«مۇنىڭ ىشىندە قىزىل كىتاپقا ەنگەنى دە, ەنبەگەنى دە بار. مەن سولاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ عانا اتىن اتادىم. ءتيىستى ورىندار قاجەت ەتسە, 150 قۇس ءتۇرىنىڭ ءتىزىمىن ۇسىنۋعا ءازىرمىن. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىرىنشى كەزەكتە, مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋدى قاجەت ەتىپ وتىرعانى – اڭشىلىق-كاسىپتىك قۇس تۇرلەرى. وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا شىعىس قازاقستاندا بىردە-ءبىر جۇيەلى اڭ-قۇس ساناعى جۇرگىزىلمەدى. قازىر وبلىستىڭ فاۋناسى مەن فلوراسى شىن مانىندە قانداي كۇيدە ەكەنىن بىلمەيمىز. اڭ-قۇستاردىڭ قاي ءتۇرى ازايدى, قايسىسى قۇرۋعا جاقىن, قاي تۇرىنە اڭشىلىققا شەكتەۋ قويۋ كەرەك, قاي ءتۇرى كومەككە مۇقتاج؟ وسىنىڭ ءبارى مۇقيات زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءوڭىردىڭ فلورا مەن فاۋناسىن تۇگەندەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ءتيىستى قاراجات ءبولىنىپ, ورنيتولوگتار ەكسپەديتسياعا شىعىپ, ساناق جۇمىستارىن قولعا الۋى قاجەت. ەكى جىل ۋاقىت بەرسە, ءجۇرىپ-تۇراتىن كولىگىمىزدى قامداسا ءوڭىر ورنيتولوگتارى بۇل جۇمىسقا كىرىسۋگە دايىن. سول كەزدە جەرگىلىكتى قىزىل كىتاپتى جاساۋعا دا بولادى. بۇل ۇسىنىستى ايتقالى قاي زامان؟!» دەپ قىنجىلىسىن بىلدىرگەن ورنيتولوگ وبلىس اۋماعىندا اڭ-قۇستاردى اتۋعا رۇقسات بەرەتىن اڭشىلىق قاۋىمداستىقتاردى باقىلاۋعا الۋ كەرەگىن جەتكىزدى.
اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار كىمنىڭ قولىندا؟
ورنيتولوگتىڭ ويىنشا, قازىر وڭىردەگى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى تابيعاتقا جانى اشىمايتىن بۇرىنعى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن بۇرىنعى اسكەريلەردىڭ قولىندا. «قازىر كوروناۆيرۋس دەپ ەلدى ۇيىنەن شىعارماي جاتىر عوي. اڭ-قۇستارىمىزدى اياۋسىز قىرىپ جاتقان اڭشىلارعا دا سولاي ىستەۋ كەرەك. اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار قازىر ەشتەڭەمەن دە اينالىسىپ وتىرعان جوق. بار جۇمىسى – اڭ-قۇستى اتۋعا ليتسەنزيا بەرەدى. اۋماقتى اباتتاندىرۋمەن, اڭ-قۇس سانىن كوبەيتۋمەن اينالىسپايدى. اراسىندا ءوز مىندەتىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىندارى ساۋساقپەن سانارلىق. وكىنىشتىسى, قازىر اڭ-قۇستاردى اشتىقتان نەمەسە قاجەتتىلىكتەن ەمەس, اشكوزدىكتەن, قاناعاتسىزدىقتان قىرىپ جاتىرمىز. بۇگىندە اڭشىلاردا ىنساپ جوق. اسپاندا ءبىر قۇس ۇشىپ جۇرسە, «تيگىزەم بە, تيگىزە المايمىن با؟ كورەيىنشى», دەپ اتا سالادى دەيدى كۇيىنگەن تابيعات جاناشىرى.
اڭشىلاردا ىنساپ جوق دەگەننەن شىعادى, قازىرگى اڭشىلار ءتىپتى قاي قۇستى قالاي اتۋ كەرەگىن دە بىلمەيتىن سەكىلدى. وسى تۇستا وتەباي قاناحيننىڭ جوعارىدا ايتقان «اتاقونىس» كىتابىنا تاعى ءبىر مارتە كوز جۇگىرتەلىك. «مەن انىق بايقادىم, نۇرەكەڭ ەكەۋىندە دە قازدار توبىنىڭ ەڭ سوڭىندا كەتىپ بارا جاتقاندارىن اتىپ ءتۇسىردى, الدىڭعىلارىنا تيمەدى. مۇنىڭ ءمانىسىن سۇراعانىمدا, قاريا بىلاي دەدى: «باستاۋشى اتا قازدى اتپاۋ كەرەك. ول مەرتىكسە, وزگەلەرى بىتىراپ كەتىپ, ءبىر-بىرىنەن اداسىپ قالادى دا, بارار جەرىنە جەتپەيدى. كەلەر جىلى قايتاردا دا سول باستاپ كەلەدى. ال ۇشىپ بارا جاتقان ۇيرەكتەردىڭ كىلەڭ الدىڭعىسىن اتىپ تۇسىرەدى. ونىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن: ۇيرەكتەر توبىن ءاماندا ەركەگى باستايتىن كورىنەدى. انالىعى كەلەر جىلعى باس وسىمىنە كەرەك. اتالىعى مەرت بولسا, ونىڭ سوڭىنداعى انالىق-اق كوشتى قينالماي الىپ كەتە بەرەدى. ەندىگى كوكتەمگە شەيىن جاس اتالىقتار دا جەتىلىپ, جاسامىستاردىڭ ورنىن باسادى. عاجاپ زاڭدىلىق!», دەپ جازادى قالامگەر. ءيا, قازىرگى اڭشىلار وسىنى بىلە مە؟!
ەندى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتارعا قىسقاشا توقتالساق. وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, وبلىستىڭ اۋماعى 28 ملن 300 مىڭ گەكتاردى قۇرايتىن بولسا, سونىڭ 15 ملن 865 مىڭ گەكتارى اڭ اۋلايتىن القاپتار ەكەن. ياعني جارىمىنا جۋىعى. ال وبلىس اۋماعىندا 56 اڭشىلىق شارۋاشىلىعى بار كورىنەدى, ونىڭ 31-ءى 15 اڭشىلىقتى پايدالانۋشىعا (وسىنشا ادامنىڭ يەلىگىندە دەپ تۇسىنسەڭىزدەر بولادى) بەكىتىلىپ بەرىلگەن. «وسى اڭشىلىق شارۋاشىلىقتار اۋماعىنداعى جەر كولەمى 12 ملن 955 گەكتاردى الىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشىنىڭ 2015 جىلعى 27 اقپانداعى №18-03/157 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن «اڭ اۋلاۋ قاعيدالارى» بويىنشا بۇل اۋماقتارعا بولىنگەن ليميتتەرگە سايكەس اڭ اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلەدى. سونىمەن قاتار 25 اڭشىلىق شارۋاشىلىعى رەزەرۆتىك قوردا ورنالاسقان, ونىڭ الاڭى 2 ملن 910 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى» دەيدى ينسپەكتسيانىڭ جانۋارلار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق-شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامات ديداحمەتوۆ. وسى جەردە ينسپەكتسيانىڭ تاعى ءبىر دەرەگىن كەلتىرسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ 2019 جىلعى 17 ماۋسىمداعى №240 بۇيرىعىنا سايكەس 2019 جىلدىڭ 1 شىلدەسى مەن 2020 جىلدىڭ 1 شىلدەسى ارالىعىندا شىعىس قازاقستاندا 9347 قۇر, 67 ساڭىراۋ قۇر, 9783 ءشىل, 42 قىرعاۋىل, 116 كەكىلىك, 7 889 كەپتەر, 626 سۇر قۇر, 53 ۇلار, 7300 قاز, 71 910 ۇيرەك, 19 627 قاسقالداق, 6 580 بودەنەنى اتۋعا رۇقسات بەرىلگەن ەكەن. ال وبلىستىق اڭشىلار جانە بالىقشىلار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ سايتىندا وسى ۋاقىت ارالىعىندا 3174 قاز, 56 282 ۇيرەك, 11 940 قاسقالداق, 1 278 شالشىقشى, 7 269 قۇر, 5 586 ءشىل, 137 كەكىلىك, 3 585 كەپتەر, 47 ساڭىراۋ قۇر, 603 بۇلدىرىق, 31 جىلقىشى, 30 ۇلار مەن 2591 بودەنەنى اتۋعا بولاتىنى كورسەتىلىپتى.
ءتۇيىن
وسى ماتەريالدى ازىرلەۋ بارىسىندا لوندون قالاسىندا تۇراتىن ارىپتەسىمىز ءاسيا باعداۋلەتقىزىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىنان انگليا استاناسىنداعى سۋ جاعالاۋىندا ادامداردان ۇرىكپەستەن ەمىن-ەركىن جۇرگەن ءارتۇرلى قۇستاردى كورگەننەن كەيىن, بۇل كورىنىسكە ءبىر جاعى قىزىعا, ءبىر جاعى قىزعانا قاراپ, WhatsApp ارقىلى ءبىر-ەكى سۇراق قويدىق. «بىرىنشىدەن, لوندونداعى قۇستار پاتشايىمنىڭ قورعاۋىندا. اسىرەسە اققۋلارعا ەشكىمنىڭ تيىسۋىنە بولمايدى. ۇلىبريتانياداعى اققۋلاردىڭ بارلىعى ەليزاۆەتا ءىى پاتشايىمىنىڭ جەكە مۇلكى سانالادى. ارقايسىسىنىڭ اياعىندا ساقيناسى بار. ونى ۇستاۋ, قيانات كورسەتۋ ۇلكەن قىلمىس سانالادى, سوتتاپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. بۇل ەلدە ورتا عاسىردا جاساعان ەدۆارد ءىىى پاتشا زامانىنان باستاپ كەيبىر قۇستاردى, ونىڭ ىشىندە سۇڭقاردى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. دەمەك, انگليادا قۇستار باياعى زاماننان زاڭدىق تۇرعىدان قورعالعان. ەكىنشىدەن, بۇل جاقتىڭ تابيعاتى دا قۇستارعا قولايلى. كوپشىلىگى جىل ون ەكى اي جۇرە بەرەدى. مۇندا قۇسقا ەشكىم تيىسپەيدى. ءاربىر پاركتىڭ قۇستارعا تاماق بەرەتىن, قارايتىن ادامدارى بار. كەيبىر پاركتەردە كەلگەن قوناقتاردىڭ تاماق بەرۋىنە تىيىم سالعان. تەك ءوز قىزمەتكەرلەرى بەرەدى. ءوزىم ءجيى بارىپ جۇرەتىن قالاداعى ەڭ ۇلكەن ساياباقتاردىڭ ءبىرى سەنت دجەيمستە (اۋليە دجەيمس) بىرقازان, اققۋ, قارا قۋ, سۋتارتار, قاسقالداق, شۇرەگەي, سۋسىلداق, سۇقسىر, ۇلكەن توقىلداق, جاپالاق, قارا سايراق, سۇڭگۋىر, قاز, ۇيرەك پەن شىمشىقتىڭ كوپتەگەن ءتۇرىن كەزدەستىرۋگە بولادى. شاعىن كولى بار. قۇستار كولدىڭ اينالاسىندا ەمىن-ەركىن جۇرەدى. ادامدار دەمالاتىن جاساندى جاسىل جەلەكتەرگە دەيىن شىعىپ كەتەدى. كەپتەرلەر مەن شاعالالاردىڭ ادامداردان قورىقپايتىنى سونشا, وزەن جاعاسىندا جۇرسەڭ, كەيدە قاناتىمەن بەتىڭدى سىرىپ ۇشادى. قولىڭدى سوزىپ ۇستايىن دەمەگەنشە قاشپايدى. بىزدەگى سەكىلدى قۇستاردى تاسپەن اتىپ جاتقان بالالاردى دا كورمەيسىڭ. تاس اتۋ ولاردىڭ ساناسىندا جوق. ويتكەنى كىشكەنە كەزىنەن تابيعاتتى قورعاۋعا, قۇستاردى ايالاۋعا تاربيەلەيدى. ۇشىنشىدەن, انگليادا ازاماتتىق قوعام جاقسى دامىعاندىقتان جەكە ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارى. ميلليوننان استام تۇراقتى مۇشەسى بار قۇستار قاۋىمداستىعى جۇمىس ىستەيدى. ولار اي سايىن جارنا تولەپ, قۇستاردى قورعاۋ ءۇشىن ءوز قالتالارىنان اقشا ءبولىپ تۇرادى. جىلىنا بىرنەشە رەت ءار جەردە ءارتۇرلى شارالار وتكىزەدى. جىل سايىن تامىز ايىندا قۇستار كورمەسى وتەدى. سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, انگليادا قۇستار قاۋىمداستىعى ءحىح عاسىردان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى ەكەن. مەملەكەت كومەگىنسىز قۇرىلعان بۇل قاۋىمداستىق قۇستار ساناعىن جۇرگىزەدى. قانداي وزگەرىستەر بولعانىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرادى, جويىلىپ بارا جاتقان تۇرلەر بولسا كوبەيۋگە جاعداي جاسايدى, قامقورلىققا الادى», دەدى ءاسيا باعداۋلەتقىزى.
بالكىم, ەلىمىزدە دە قىزىل كىتاپقا ەنگەن قۇستاردى (ولار كوپ ەمەس قوي) ەلباسىنىڭ نەمەسە پرەزيدەنتتىڭ جەكە مۇلكى دەپ جاريالاپ, بارلىعىن سىرعالاپ تاستاسا عوي, شىركىن! سوندا قۇستار سانى بۇگىنگىدەي ازايماس پا ەدى؟!
ويلانايىق, ءالى دە كەش ەمەس شىعار...
شىعىس قازاقستان وبلىسى
(باستى سۋرەتتتىڭ اۆتورى: ۆالەنتين زەنكوۆ)
