2019 جىلى تامىزدىڭ 26-سىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعى شىقتى. كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ماقتانىشى, الەمدەگى اريستوتەلدەن كەيىنگى «ەكىنشى ۇستاز» اتانعان عالىم-فيلوسوف ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىق مەرەيتويىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ جانە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلداندى.
مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ مەرەيتويدى اتاپ ءوتۋدىڭ جوسپارىنا سايكەس رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك دەڭگەيدەگى 50-دەن استام ءىس-شارا كوزدەلگەن. بۇلاردىڭ ىشىندە حالىقتىڭ بارلىق بۋىنىن قامتيتىن ارنايى جوبالار, عىلىمي تالداۋلار, قوعامدىق ماڭىزدى جانە مادەني-بۇقارالىق ءىس-شارالار بار.
تۇركى الەمى ماتەماتيكتەرىنىڭ قوعامى (Turkic World Mathematical Society (TWMS)) دا ءوز جۇمىس جوسپارىندا ءال-فارابي مەرەيتويىنا ارنايى ءىس-شارالار وتكىزۋدى قاراستىردى.
ارينە ءال-فارابي سىندى عۇلاما تۋرالى فيلوسوفتار, فيلولوگتار, تاريحشىلار مەن پەداگوگتەر ەكشەپ ايتىپ جاتىر. ءالى تالاي ساراپتامالار, ماقالالار شىعادى. وعان كامىل سەنەمىن.
ءال-فارابي بابامىز:
جاتاتىن ءدəيىم جاڭعىرىپ,
بۇل عۇمىر ەمەس مəڭگىلىك.
بەيوپا مىنا زاماندا,
باقۇل بوپ كەتەر ادام دا.
جۇرت كىلەڭ كۇنىن كوپ قىزىق,
جىبەرەر زايا وتكىزىپ.
قاعازدىڭ ءتۇسىپ بەتىنە,
سىزىقتاي بەينە تارتىلعان.
تاپ بولىپ, جىگەر سارقىلعان,
كەزدەيسوق ءومىر وتىنە,
قايىسپاي تۇرسا نار تۇلعاڭ.
سوندا دا بەرىپ كەتەمىز,
جۇرەكتىڭ وتىن مولىندا.
ارماندى اڭساپ وتەمىز,
ءبىز ۇلى مۇرات جولىندا,
– دەپ ارمانىن جىرعا جازىپ كەتكەنىن بىلەمىز. سول ۇلى مۇراتتارىنىڭ ءبىر ءىرى سالاسى – ماتەماتيكا. سوندىقتان دا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي بابامىزدىڭ ماتەماتيكالىق مۇراسىنا نازار اۋدارتقىم كەلەدى.
TWMS-ءتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە تۇركى الەمىنىڭ ماتەماتيكتەرى وسى عىلىم سالاسىنىڭ جان-جاقتى دامۋى ءۇشىن تۇراقتى ءارى تابىستى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى دەپ ايتا الامىن. 1999 جىلدان بەرى عىلىمي ناتيجەلەردى جاريالاۋعا ارنالعان ماتەماتيكتەردىڭ بۇل قوعامى Clarivate Analytics بازاسىنا كىرەتىن «TWMS Journal of Pure and Applied Mathematics» جۋرنالىن شىعارادى. ءارى تۇرىك الەمى ماتەماتيكتەرىنىڭ عىلىمي كونگرەستەرى وتكىزىلەدى. بۇل كونگرەستەر 2 رەت تۇركيادا, 2 رەت قازاقستاندا, قىرعىزستان جانە ازەربايجاندا وتكىزىلدى. ءاربىر كونگرەسكە بارلىق تۇرىكتىلدەس مەملەكەتتەردەن جالپى سانى 500-دەن استام عالىم قاتىستى.
بيىل TWMS-ءتىڭ VII كونگرەسى وزبەكستان استاناسى تاشكەنت قالاسىندا قازان ايىنىڭ 20-22 ارالىعىندا وتكىزىلەدى. وسى VII كونگرەستىڭ اياسىندا ماتەماتيكا تاريحى بويىنشا سەكتسيادا ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا بايلانىستى ونىڭ ماتەماتيكا سالاسىنداعى مۇراسى جايلى مازمۇنى تەرەڭ باياندامالار جاسالماق. بۇل كونگرەستە ورتالىق ازيا مەن قازاقستانداعى ماتەماتيكا مەن ونى وقىتۋ مەتوديكاسى ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ العانى تۋرالى تىڭ پايىمداۋلار جاسالادى.
سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ 9-10 قازانىندا الماتى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەمياسى ۇلى فيلوسوف جانە ماتەماتيك ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعىنا ارنالعان CATech-2020 حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزەدى.
ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق ەڭبەكتەرى: «عىلىمدار تىزبەگى» نەمەسە «عىلىمدار كلاسسيفيكاتسياسى», «الماگەسكە قوسىمشا كىتابى», «ەۆكليدتىڭ «باستاۋىنىڭ» ءبىرىنشى جانە بەسىنشى كىتاپتارىنىڭ قيىن جەرلەرىنە تۇسىنىكتەمە», «تابيعات سىرىن گەومەتريالىق فيگۋرالار ارقىلى تانىتارلىق رۋحاني ادىستەر». بۇلاردان باسقا دا ماتەماتيكاعا تىكەلەي نەمەسە جاناما قاتىسى بار كوپ دەرەكتەر عۇلامانىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى», «الماگەسكە تۇسىنىكتەمەسى» اتتى ەڭبەكتەرىندە مول ورىن العان.
ورتا عاسىرلاردا مۇنداي عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ, تەك ءوز زامانىنان جۇزدەگەن جىلدارعا وي-ساناسى وزىپ تۋعان عۇلامانىڭ عانا قولىنان كەلەتىن ەدى. وسى ەڭبەكتەردى جەكە-جەكە قاراستىرا وتىرىپ ءفارابيدىڭ اسا كورنەكتى ماتەماتيك بولعانىنا كوز جەتكىزەمىز.
الدىڭعى بۋىن اعالارىمىز دا وسىدان 50-60 جىل بۇرىن ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنە نازار اۋداردى. كەڭەستىك جانە اراب ەلدەرى عالىمدارىنىڭ وي-تارتىسىندا عالىم اقجان ماشانوۆتىڭ تاباندىلىعى مەن عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ءال-ءفارابيدىڭ قازاق جەرىنەن شىققاندىعى بۇلتارتپاس ايعاقتارمەن دالەلدەنىپ, سوناۋ ءىح عاسىردا ءومىر ءسۇرىپ, عىلىمعا زور ۇلەس قوسقان, «شىعىستىڭ اريستوتەلى» اتانعان قازاق كەمەڭگەرى ءال-ءفارابيدىڭ 1100 جىلدىق مەرەيتويى 1970 جىلى الماتىدا جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ءوتىلدى.
ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن تۇڭعىش تانىتۋشى اقجان جاقسىبەك ۇلى ءماشانيدىڭ اتقارعان ەرلىكپەن پارا-پار ىستەرىنە اكادەميك ءاليا بەيسەنوۆا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 2020 جىلعى 4 ناۋرىزداعى سانىندا جاريالاعان ء«ال-ءفارابيدى قازاق ەلىنە قايتارعان اقجان ماشاني» اتتى ماقالاسىندا تەرەڭ توقتالادى.
1966 جىلدىڭ كۇزىندە ماتەماتيكتەردىڭ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك كونگرەسى ءال-ءفارابيدىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا, مۋزىكا جانە استرونوميا عىلىمدارى تاريحىندا ەلەۋلى ەڭبەك ەتكەن قازاق دانىشپانى ەكەنىن كورسەتىپ, ونىڭ 1100 جاسقا تولعان مەرەكەلى كۇنىن 1970 جىلى دۇنيەجۇزىلىك كولەمدە اتاپ وتۋگە ۇسىنىس بەردى.
1967 جىلدىڭ اياعىندا قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيديۋمى ءابۋ ناسىردىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەيتىن, ونى حالىق اراسىندا كەڭ ناسيحاتتاپ تاراتاتىن جانە عالىم مەرەيتويىن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋ ءۇشىن ارنايى كوميسسيا قۇردى. بۇل كوميسسيانى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ج.تاكىباەۆ باسقارىپ ەدى.
قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.ماشانوۆ جانە فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ كانديداتى ا.كوبەسوۆ ءال-فارابي ەڭبەكتەرىن اراب تىلىنەن انا تىلىمىزگە العاش رەت اۋدارىپ, ولاردى رەسپۋبليكالىق ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ بەتتەرىندە جاريالاي باستادى.
1969 جىلى ءال-ءفارابيدىڭ تاڭدامالى شىعارمالارى قازاق تىلىندە ءبىر تومدىق جيناق بولىپ باسىلىپ شىقتى. ال ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇرالارىن زەرتتەگەن اۋدانبەك كوبەسوۆتىڭ ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇراسى» اتتى مونوگرافياسى عالىمنىڭ جاريالانعان جانە جاريالانباعان قولجازبالارىنىڭ نەگىزىندە قۇراستىرىلىپ, ءفارابيدىڭ ماتەماتيك-عالىم بەينەسىن قالىپتاستىرعان قۇندى ەڭبەك بولدى.
ا.كوبەسوۆ ءوزىنىڭ «عىلىمدا داڭعىل جول جوق» كىتابىندا «تاريحتىڭ ۇلى كوشىندە ادامزات جيناقتاعان ماتەريالدىق بايلىقتار قانداي ۇشان-تەڭىز بولسا, ونىڭ رۋحاني قۇندىلىقتار قورى دا سونداي مول. بۇلاردىڭ ءبارى بىردەي ورتاق قازىنا. سول مادەني مۇرانى تالداپ, ىرىكتەي ءبىلۋ, ونى قاستەرلەپ باعالاي ءبىلۋ, حالىققا جەتكىزۋ – كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ابىرويلى پارىزى. قازىر عىلىم – زامانىمىزدىڭ اسا ءىرى مادەني قۇبىلىسى, جالپى تسيۆيليزاتسيامىزدىڭ بولىنبەس ماڭىزدى بولىگى بولىپ وتىر. سوندىقتان دا مادەنيەتتى, وقىعان ءاربىر ازامات عىلىم تاريحىنان بەلگىلى كولەمدە حاباردار بولۋى يگىلىكتى نارسە ەكەنى ەشكىمگە داۋ تۋعىزباسا كەرەك», دەگەن بولاتىن. ەندەشە ا.كوبەسوۆ جيعان رۋحاني قۇندىلىقتاردى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋ, ولاردىڭ بويىندا ءبىزدىڭ ۇلتتىق عۇلامالارىمىز تۋرالى ءبىلىم, بىلىك, داعدىنى قالىپتاستىرۋ قاجەت. ويتكەنى ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇراسى الەمدىك وركەنيەتكە قوسىلعان ۇلى مۇرا. بۇل قازاق توپىراعىندا تۋعان ۇلى بابامىزدىڭ تۇلعاسىن بيىكتەتە تۇسەدى. ءال-فارابيدى تانۋ ارقىلى الەم قازاق ەلىن تانيدى دەپ ويلايمىن.
ءابۋ-ناسىردىڭ ءومىرى مەن مۇراسىن يگەرۋ ماقساتىندا باسقا دا جۇمىستار اتقارىلدى. سول جىلدارى جازۋشى د.دوسجانوۆتىڭ «تۇلپاردىڭ ىزىمەن» جانە جازۋشى, جۋرناليست ءا.ءالىمجانوۆتىڭ «سۋۆەنير يز وتىرارا» دەگەن كىتاپتارى جارىق كوردى.
بەلگىلى پەداگوگ-عالىم قاجي نۇرسۇلتانوۆ 1975 جىلى «وچەركي يستوري ماتەماتيچەسكيح زناني ۆ كازاحستانە ي ۆوپروسى يسپولزوۆانيا ەە ماتەريالوۆ ۆ پەداگوگيچەسكوم پروتسەسسە كازاحسكوي شكولى» اتتى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. عىلىمي جەتەكشىسى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ف.د.كرامار, ال وپپونەنتى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك و.ا.جاۋتىكوۆ بولدى. ديسسەرتاتسيا ءابۋ ناسىر مۇحامەد ءال-ءفارابيدىڭ جانە احمەت يبن ومار يۋسۋف ءال-ءفارابيدىڭ تاريحي-عىلىمي مۇرالارىن ورتا مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىندە وقىتۋمەن بايلانىستى ەتنوپەداگوگيكانىڭ وزەگىنە اينالدى.
اۆتوردىڭ نەگىزگى ماقساتى – ورتا مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە ارنالعان قازاقستانداعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم تاريحىنىڭ ماتەريالدارى بار وقۋ قۇرالدارىن جاساۋ, سونداي-اق ول ماتەريالداردى ساباقتاردا جانە سىنىپتان تىس ساباقتاردا ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا ادىستەمەلىك ۇسىنىستاردى ازىرلەۋ بولاتىن.
عالىم ءوز ەڭبەگىندە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي – شىعىستاعى عىلىمي ديداكتيكانىڭ نەگىزىن سالۋشى ەكەنىن دالەلدەيدى. ات-تافتازاني تراكتاتى شىعىستىڭ جانە ورتالىق ازيانىڭ مەكتەپتەرىندە گەومەتريانى عىلىمي وقىتۋدىڭ باستاۋى تەرەڭدە بولعانىن جانە بۇل ءداستۇر بەلگىلى دارەجەدە حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن جالعاسقانىن دالەلدەيدى.
گەومەتريا بويىنشا وقۋلىقتار بايانداۋ ادىسىنە قاراي عىلىمي تراكتاتتاردان ەرەكشەلەنۋى ءتيىس جانە مەكتەپ پەن مەدرەسەگە ارنالعان گەومەتريا بويىنشا وقۋ قۇرالدارىن قۇراستىرۋشىلار باسشىلىققا الۋى ءتيىس قاعيدات ەدى. بۇل تۋرالى ءىح-ح ع. «ەكىنشى شىعىستىق ۇستاز» ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ەۆكليدتىڭ «باستاۋىنىڭ» ءبىرىنشى جانە بەسىنشى كىتاپتارىنا تۇسىنىكتەمەسىندە ايتىلعان. ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ وقۋلىق جايلى سوزىنە جۇگىنەلىك: «...ساناعا ساي ءتارتىپ بويىنشا, الدىمەن نۇكتە, كەيىن سىزىق, ودان كەيىن سىرتقى بەتى, كەيىن بارىپ دەنە. الايدا وقۋشى جايلى ايتقاندا, وقىتۋدىڭ باسىندا وقۋشى سەزىلەتىن نارسەگە مىقتى بولعاندىقتان, ءبىز الدىمەن سەزىمگە سايكەس ءتارتىپتى قولدانامىز, ال عىلىمي شىعارمادا اقىلعا ساي ءتارتىپ قولدانىلادى. سوندىقتان وقىتۋ سەزىلەتىن دەنەدەن باستالۋى ءتيىس..». باسقا شىعارمالارىندا ءال-فارابي ەۆكليدتىڭ «باستاۋلارىندا» پەداگوگيكالىق ءتاسىلدىڭ جوقتىعىن سىنعا الىپ, ماتەماتيكادان وقۋ قۇرالدارىن جازۋ بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
ءال-ءفارابيدىڭ پىكىرلەرىنەن مەكتەپ, مەدرەسە مۇعالىمدەرى مەن وسىنداي مەكتەپتەرگە ارنالعان وقۋلىقتاردىڭ اۆتورلارى باسشىلىققا الۋى ءتيىس جالپى ديداكتيكالىق نۇسقاۋلار انىق كورىنەدى.
ورتا عاسىرلىق شىعىستىڭ «ەكىنشى ۇستازىنىڭ» وسىنداي ايقىن پىكىرىنەن كەيىن ونىڭ وقۋشىلارى مەن ءىزباسارلارى گەومەتريا بويىنشا وقىتۋدىڭ بارلىق تالاپتارىنا سايكەس وقۋ قۇرالدارىن جازدى. سونىڭ ءبىرىن سااد-دينومات ات-تافتازاني قۇراستىردى. ء«ۇشبۇرىشتىڭ بۇرىشتارى تۋرالى تراكتات» وسىدان الىندى.
ءال-فارابي وقىتۋ مەن تاربيەلەۋدىڭ ديالەكتيكالىق بايلانىسىن تەرەڭ ءارى دۇرىس ءتۇسىندى. ول «تاربيە عىلىمدارىنا» اريفمەتيكا, گەومەتريا, استرونوميا جانە مۋزىكانى جاتقىزدى. «بۇل ءتورت عىلىمنىڭ, دەپ جازادى ءال-فارابي, تاربيەلەۋشى دەپ اتالۋ سەبەبى, ءبىلىم الۋشىنى تاربيەلەيدى, ونى نەعۇرلىم نازىك ەتىپ, وعان ودان كەيىنگى عىلىمدى تانۋ ءۇشىن تىكەلەي جول كورسەتەدى».
وسىدان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ ورتا شىعىستاعى عىلىمي ديداكتيكانىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەكەنىنە كوز جەتكىزەسىز. ورتا شىعىس پەن قازاقستانداعى ماتەماتيكا مەن پەداگوگيكانىڭ باستاۋلارىن ءال-ءفارابيدىڭ عىلىمي مۇراسىنا جاتقىزعان دۇرىس.
ساۋلەت ونەرىندەگى «ونەردىڭ گەومەتريالىق تاسىلدەرى» ۇلى عالىم-ەنتسيكلوپەديست, ورتاعاسىرلىق قازاقستاننىڭ وتىرار ولكەسىنىڭ تۋماسى ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابي ات-تۇرىك ەڭبەكتەرىنەن باستاۋ الادى. ءوزىنىڭ «عىلىم كلاسسيفيكاتسياسى تۋرالى» ەڭبەگىندە «گەومەتريانىڭ ەكى ءبولىمى بار: قولدانبالى جانە تەوريالىق گەومەتريا» دەپ جازعان. ءال-فارابي ەڭبەگىندەگى كەلەسى ماتىنىنەن كورىنەتىن قولدانبالى عىلىمعا جاتاتىن «ونەردىڭ گەومەتريالىق تاسىلدەرىنىڭ... سانى كوپ. ولاردىڭ ءبىر بولىگى قۇرىلىس ونەرىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى». ورتاعاسىرلىق عالىمنىڭ پىكىرلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, سول كەزەڭدەگى قازاقستان مەن ورتالىق ازيا ساۋلەتشىلەرى ءوز ۋاقىتىنىڭ وتكەن داۋىرلەرىنىڭ ماتەماتيكالىق جەتىستىكتەرىنەن حاباردار بولىپ, ارحيتەكتۋرالىق عيماراتتار سالۋدا كەڭىنەن پايدالاندى دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا بولادى.
قازاقستاندا جانە كورشىلەس مەملەكەتتەردە قۇرىلىستىڭ ساۋلەتتىك نىسانىن قۇرۋ كەزىندە «ونەردىڭ گەومەتريالىق تاسىلدەرىنە» نەگىزدەلگەنىن دالەلدەگەن ناقتى مىسالدار از ەمەس. بۇل تۇرعىدا وزبەك ارحيتەكتورى س.م.بولاتوۆ اشقان ح-حV عاسىرلاردا بىرقاتار ورتالىق ازيانىڭ ەسكەرتكىشتەرىنە ەسەلىگى √2-گە تەڭ بولاتىن گەومەتريالىق پروگرەسسيا, ياعني كۆادراتتىڭ قابىرعاسى مەن دياگونالىن قولدانۋعا نەگىزدەلگەن پروپورتسيا جۇيەسى قولدانىلعان. قۇرىلىس نىساندارىن قۇرۋدىڭ بۇل ءادىسى قوجا احمەت ياساۋي سىندى بىرەگەي قازاقستاندىق ساۋلەت ەسكەرتكىشى ءۇشىن دە قولدانىلدى. مۇنداي كۇردەلى عيماراتتى سالۋ ساۋلەتشىلەردەن قۇرىلىس تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزدەرى بويىنشا ءبىلىمنىڭ بولۋىن تالاپ ەتكەنى ءسوزسىز. شىن مانىندە, كەڭەس ساۋلەتشىسى ل.يۋ.مانكوۆسكايانىڭ زەرتتەۋى كورسەتكەندەي «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ جوباسى ساۋلەت جانە كونسترۋكتيۆتىك فورمالاردى قۇرۋ تەورياسىن دۇرىس مەڭگەرگەن جانە وسى تەوريانى دانىشپاندىقپەن پايدالانعان دارەجەسى وتە جوعارى شەبەر ازىرلەگەن». تۇركىستان شەبەرى ءوز تۋىندىسىنىڭ ءاربىر ەلەمەنتىن جوبالاۋعا كوپ ويلانعانىن قيسىق اركالار مەن كۇمبەزدەردى تۇرعىزعانىنان كورە الامىز. احمەت ياساۋي كەشەنىنىڭ اركالارىن عىلىمي-زەرتتەۋ ونىڭ قۇرىلىسشىلارىنا قۇرىلىستىڭ كوپتەگەن ءوز زامانىنىڭ تەحنولوگيالارى ءمالىم بولعان دەپ ەسەپتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل كەلتىرىلگەن مىسالدار قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىن تۇرعىزعان ورتاعاسىرلىق ساۋلەتشىلەردىڭ ءابۋ ناسىر ءال-فارابي كورسەتكەندەي «ونەر تاسىلدەرىنە» جاتاتىن ماتەماتيكاعا نەگىزدەلگەن سالۋ ەسەپتەرى مەن ەسەپتەۋلەردى پايدالانعانىن دالەلدەيدى.
بۇگىندە ءال-ءفارابيدىڭ ءومىرى مەن ەڭبەكتەرىن, مۇراسىن ىزدەپ تاۋىپ, ونى زەرتتەۋ تۇرعىسىنان قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ شىعىس فيلوسوفياسى جانە فارابيتانۋ بولىمىندە ءال-ءفارابيدىڭ ديالەكتيكاسى, گنوسەولوگياسى مەن الەۋمەتتىك فيلوسوفياسى ماسەلەلەرى بويىنشا زەرتتەۋلەر تسيكلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇرىلعان فارابيتانۋ ورتالىعىندا ءال-فارابي مۇرالارىن اۋدارۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستارى ورىندالىپ جاتىر.
جاقىندا جازۋشى روللان سەيسەنباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن عۇلاما عالىم, ويشىل تۇلعا – ءال-ءفارابيدىڭ ون بەس تومدىق جيناعى جارىق كوردى. بۇل ۇلى عۇلاما تۋرالى كوپ تومدىقتىڭ العىسوزىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ جازعانىن ەسكەرسەك, كوپ تومدىقتىڭ ءمانى مەن ماڭىزى جوعارى ەكەنىن تۇسىنەمىز.
بۇل كوپتومدىق ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارىنىڭ اتسالىسۋىمەن شىققانىن اتاپ وتكەن ءجون.
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ء«ال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق مۇرالارى زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا» اتتى جوبا بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, پەداگوگيكالىق ماماندىقتار ستۋدەنتتەرىنە جانە مەكتەپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ءال-ءفارابيدىڭ ءبىر وقۋ قۇرالى قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ قۇراستىرىلدى, بەس وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال شىعارىلىپ, ءبىر اۆتورلىق كۋالىك الىندى. اتاپ ايتقاندا, پروفەسسور ە.ى.بيدايبەكوۆ جانە ونىڭ وقۋشىلارى مەن ارىپتەستەرىنىڭ «گەومەتريالىق سالۋ ەسەپتەرى», ء«ال-ءفارابيدىڭ تريگونومەتريالىق مۇراسى», ء«ال-ءفارابيدىڭ اريفمەتيكاسى, الگەبراسى مەن مۋزىكا تەورياسى قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىندا», ء«ال-ءفارابيدىڭ گەومەتريالىق مۇراسى زاماناۋي ءبىلىم بەرۋدە», «al-Farabi’s arithmetic, algebra and music’s theory in modern education» كىتاپتارى شىعارىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا ماتەريالدارىندا, جۋرنالداردا 43 ماقالا, سونىڭ ىشىندە ۇشەۋى Scopus بازاسىنداعى جۋرنالداردا جارىق كوردى. وقۋشىلار زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, رەسپۋبليكالىق كولەمدە جۇلدەلى ورىندارعا يە بولىپ, ءبىر دوكتورانت PhD دوكتورلىق جۇمىسىن قورعادى.
قازاق دالاسىنان الەمدىك ماتەماتيكالىق ءىلىمنىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن ۇلى بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى دا جاھانعا تانىلىپ ءجۇر. بۇگىندە قازاقستان ماتەماتيكتەرىنىڭ ەسىمى دۇنيە جۇزىنە ءمالىم. ولار حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ ءار سالاسى بويىنشا باياندامالار جاساپ, ونىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى تۋرالى تۇجىرىمدى ويلار ايتىپ ءجۇر. دەمەك, ءال-فارابيدەن تاراعان ءىلىم ۇرپاعىمەن جالعاسىن تاۋىپ جاتىر.
ماتەماتيكا – بار عىلىمنىڭ باستاۋى. ورتا عاسىردىڭ ۇلى شايىرى ومار حايامنىڭ مىنا ءبىر ءافساناسى بار: «اقىماق ماحاباتتى قويالىقتى, ماتەماتيكامەن اينالىسايىق».
ءيا, قازىر قازاقستان ماتەماتيكتەرىن دايىندايتىن ەكى ۇلى شاڭىراق بار. ولار ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى. اتى الەمگە تانىمال ەكى ۋنيۆەرسيتەتتە دە مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتتەرى بار. ەكەۋى دە – ءال-فارابي ۇرپاقتارىن تاربيەلەپ جۇرگەن ماتەماتيكتەردىڭ قۇتتى شاڭىراعى.
وسىنداي جۇمىستار بولعانىنا قاراماستان, جاس ۇرپاقتى ءىلىم-بىلىمگە, عىلىمنىڭ جاۋھارلارىنا قىزىقتىرىپ, ولارعا رۋحاني, پاتريوتتىق ءبىلىم-تاربيە بەرۋ ماقساتىندا ءال-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرىن, مۇراسىن وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزىپ, وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانۋعا ارنالعان عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەر مەن شارالاردىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىز ەكەندىگىنە نازار اۋدارامىز.
ءال-ءفارابيدىڭ ەڭبەكتەرىن ءبىلىم بەرۋدە پايدالانۋعا دايىنداپ, وقۋ باعدارلامالارىنا ەنگىزۋگە ارنالعان جۇيەلى عىلىمي-ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ زامان تالابى. سول سەبەپتى كەلەسى شارالاردى ىسكە اسىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز:
– اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن ءال-ءفارابيدىڭ مۇراسى بويىنشا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن زاماناۋي ءبىلىم بەرۋگە ەندىرۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق ەكسپەريمەنتتىك الاڭ اشۋ;
ءال-ءفارابيدىڭ ماتەماتيكالىق, جاراتىلىستانۋ جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار مەن پەداگوگيكالىق باعىتتاعى مۇرالارىن زاماناۋي ءبىلىم بەرۋگە ەندىرۋگە باعىتتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردى قارجىلاندىراتىن جوبالار قاجەت.
تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان قازاقستان ءوز تاريحىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. شەتەلدەردە تابىلعان قانشاما ارحيۆتىك قۇجاتتار اكەلىنىپ, زەرتتەۋ نىسانىنا اينالدى. ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءا.دەربىسالى ءال-فارابي بابامىز تۋرالى قانشاما دەرەك اكەلىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كىتاپ شىعاردى. دەمەك, ءال-فارابي ۇلتتىق قۇندىلىعىمىز بولىپ قالا بەرەدى.
ۇلتىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى ەلدىڭ ۇرانى ءبىلىم مەن عىلىم ەكەندىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. تالانتتى قىز-جىگىتتەردى وقىتۋدىڭ رەفورماسىن جاسادى جانە جۇزەگە اسىردى. سونىڭ ىشىندە ماتەماتيكاعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ويتكەنى ەلباسى ماتەماتيكانى بار عىلىمنىڭ باستاۋى, ورلەۋ رەنەسسانسى دەپ باعالادى. مىنە, ءال-فارابي يدەياسى جاڭا زامان مىنبەرىنەن ايتىلىپ جاتىر. دەمەك, ۇلى بابا ءىلىمى ومىرشەڭ دەگەن ءسوز!
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, تۇرىك الەمى ماتەماتيكتەرى قوعامىنىڭ (TWMS) پرەزيدەنتى, اكادەميك
