رۋحانيات • 09 ءساۋىر، 2020

كيەلى كىتاپتار: تىيىمدار نە ءۇشىن جاسالادى؟

319 رەتكورسەتىلدى

الەم حالىقتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنە ورتاق بايىرعى تىيىمدار مەن بۇگىنگى زاماناۋي مورالدىق-ەتيكالىق نورمالار مەن قاعيدالار جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك، ولاردىڭ قاينار كوزدەرىنىڭ اللا تاراپىنان ادامزاتقا امانات ەتىلگەن بيبليا (يۋدايزم دىنىندە «تاناح»، ال حريستيان دىنىندە «ەسكى وسيەت»، «جاڭا وسيەت» دەپ اتالادى) جانە قۇران كارىم سىندى كيەلى كىتاپتاردان جانە سول كىتاپتاردى ءوز قۇندىلىقتارىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان جاھاندىق مونوتەيستىك يۋدايزم، حريستيان جانە يسلام دىندەرىنەن باستاۋ الاتىنىنا بىردەن كوز جەتەدى. ويتكەنى، ولاي دەۋگە نەگىز بولاتىن دايەكتەر مەن دالەلدەر الگى اتالعان دەرەك كوزدەرىندە جەتىپ ارتىلادى.

مىسالى، الەمدەگى ەڭ بايىرعى مونو­تەيس­تىك دىندەردىڭ ءبىرى ءارى ەۆرەي حال­قى­­نىڭ ۇلتتىق جانە ەتيكالىق دۇنيە­تا­­نىمدارىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ياھۋ­دي نەمەسە يۋدايزم ءدىنىنىڭ ىرگەتاسى – ءتاۋ­راتتا قاتاڭ تىيىم سالىنعان ايەل­جاندىلىق نەمەسە ەركەكجاندىلىق، مەش­كەي­لىك، اشكوزدىك، سارى ۋايىمعا سالىنۋ، ىزاقورلىق، كۇنشىلدىك، وركوكىرەكتىك سەكى­لدى كۇنالار ەڭ الدىمەن اتالادى. سونى­مەن قاتار تارالۋ كەڭىستىگى مەن وزى­نە تابىناتىن حالىقتاردىڭ جال­پى سانى جاعىنان الەمدەگى ەڭ ىرگەلى دىن­­دەردىڭ ءبىرى سانالاتىن حريستيان ءدىنى­نىڭ تۇپقازىعى – بيبليا دا قۇ­داي­دىڭ ادامزاتقا تۇسىرگەن وسيەتى سانالادى. ويتكەنى بيبليا – وعان باس يەتىن حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن ادەت-عۇرىپ ادەپتەرىن رەتتەيتىن جانە تەك رەتتەپ قانا قويماي، سول سالت پەن سول ادەپتەردىڭ بۇزىلماي، تەمىرقازىق سەكىلدى، بىرقالىپتا بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەر مەن مورالدىق-ەتيكالىق قاعيدالاردىڭ جيىنتىعى. بۇل بىرىنشىدەن.

ەكىنشىدەن، كيەلى كىتاپتار – جارات­قان­نىڭ ادامزاتقا امانات ەتكەن مىز­عىماس ەرەجەلەرى مەن ادەپتىلىك قاعي­دا­­لارىنىڭ دا، سونداي-اق قۇدايدىڭ ادام­زاتقا وسيەت ەتكەن قاتاڭ تىيىمدار جۇيەسىنىڭ دە بىرەگەي قويماسى. ۇشىن­شى­دەن، كيەلى كىتاپتاردا جاراتقان وسيەت قىلعان الگىندەي تىيىمدىق ەرەجە­لەر مەن قاعيدالار ادامدار تاراپىنان بۇزىلاتىن بولسا، ولاردى بۇزعان كۇنا­ھارلاردىڭ اياۋسىز جازالاناتىنى دا قاتاڭ ەسكەرتىلگەن. تورتىنشىدەن، كيەلى كىتاپتاردا ادامزاتقا وسيەت ەتىل­گەن نەگىز­گى مورالدىق-ەتيكالىق ەرەجە­لەر مەن ادەپتىك قاعيدالار جۇيەسى جا­رات­­­قاننان مۇسا پايعامبارعا تۇسكەن ءتاۋ­رات­تا (تورا) دا، عايسا (يسا) پايعام­بار­عا تۇسكەن ىنجىلدە (ەۆانگەليا) دە، مۇحاممەد پايعامبارعا تۇسكەن قۇران كارىمدە دە ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس كەلەدى.

ماسەلەن، حريستيان دىنىندە ادام­دار­دىڭ قۇداي الدىنداعى پارىز-بورىشىن ادال اتقارۋعا باعىتتالعان جانە مىن­دەتتى تۇردە ساقتالۋعا ءتيىستى تىيىم-قاعي­دا­لاردىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي: قۇداي­دان باسقاعا تابىنۋعا بولمايدى; جاساندى قۇداي بەينەسىن جاساۋعا بولمايدى جانە بۇل تىيىمدى بۇزعان كۇناھارلاردى قۇداي ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى ۇرپاعىنا دەيىن جازالايدى، ال جاراتقان الدىنداعى بورىش-پارىزىن ادال اتقارعانداردىڭ مىڭىنشى ۇرپاعىنا دەيىن جارىلقايدى; قۇدايدىڭ اتىن ورىنسىز اتاۋعا بولمايدى، ويتكەنى جاراتقاندى ءجونسىز اتاعاندار جازاسىز قالمايدى; سەنبى كۇندەرى جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى.

بۇل اتالعاندارمەن قاتار، الگى كيەلى كىتاپتا ادام بالاسىنا وسيەت ەتىلگەن وزگە دە پارىزدار اشىق ەسكەرتىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا تومەندەگىدەي پارىزدار مەن قاتاڭ تىيىم سالىنعان كۇنالار دا بار. ولار: ءوز ومىرلەرىنىڭ ۇزاق بولىپ، قۇدايدىڭ ءناسىپ ەتكەن جەرلەرىندە باقىتتى عۇمىر كەشۋى ءۇشىن، ادامداردىڭ، ەڭ الدىمەن، اتا-انالارىن قۇداي وسيەتىنە سايكەس قۇرمەتتەۋى – پارىز; كىسى ءولتىرۋ – كۇنا; زيناقورلىق – كۇنا; ۇرلىق جاساۋ – كۇنا; ادامداردىڭ ءوز جا­قىندارىنا جالعان كۋالىك ەتۋى – كۇنا; ادامداردىڭ ءوز جاقىندارىنىڭ ايەل­دەرىنە كوز سالۋى، سول سياقتى، ولار­دىڭ ءۇي-جايلارىنا، ەگىندىگىنە، قىز­مەتشىلەرىنە، جۇمىسقا جەگەتىن كولىك­تە­رىنە، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كۇللى مال-م ۇلىك­تەرىنە كوز تىگۋى – كۇنا.

سوسىن، بيبليادا جاراتقان تاراپىنان ادامدارعا تىيىم سالىنعان ءىس-ارەكەتتەردىڭ قاتارىنا مىنا كۇنالار دا جاتقىزىلعان: ادامداردىڭ ءوز دەنە­لە­رىنە قانداي دا ءبىر سۋرەت نەمەسە تاڭبا (تاتۋ) سالدىرۋى، بولماسا جازۋ تاڭ­با­لاتۋى; باقسى-بالگەرلەرگە جۇگىنۋ، قۇما­لاق اشتىرۋ نەمەسە جۇلدىزشى-جورا­مالشىلارعا بولجاتۋ; شوش­قا، قويان ەتىن جەۋ نەمەسە ولاردىڭ ولەك­سەسىنە قول تيگىزۋ; نەكەسىز زينا جاساپ، پاكتىگىنەن ايىرىلعان قىزداردىڭ كۇيەۋگە شىعۋى، ت.س.س.

مۇسىلمان الەمىنىڭ كيەلى كىتابى – قۇراننىڭ ءونبويىندا دا اللا تاراپىنان ادام بالاسىنا وسيەت ەتىلگەن قاتاڭ تىيىمدار مەن كەشىرىلمەس كۇنا سانالاتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ ونداعان اتاۋى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار قۇراندا الگىندەي كۇنالارعا جول بەرىپ، اللا تىيىمدارىن بۇزعان كۇناھارلارعا دا اللانىڭ قاھارلى جازاسى كەسىلگەن. ولاردىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي: اللاعا سەرىك قوسۋ; زاڭسىز ادام ءولتىرۋ; سيقىرشىلىق جاساۋ; نامازدى ەلەمەۋ; زەكەتتەن جالتارۋ; اتا-انانى تىڭداماۋ; وسىمقورلىقپەن اينالىسۋ; جەتىمنىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋ; ويدان حاديستەر شىعارۋ; سەبەپسىز ورازا بۇزۋ; سوعىس مايدانىن تاستاپ، قاشىپ كەتۋ; زينا جاساۋ; بيلىكتى كۇشتەپ نەمەسە جىمىسقىلىقپەن جۇرگىزۋ; ماسايتاتىن ىشىمدىكتەر ءىشۋ; مەنمەندىك، تاكاپپارلىق، وركوكىرەكتىك; جالعان كۋالىك ەتۋ; گوموسەكسۋاليزم; پاك ايەلدى عايباتتاۋ; ولجانى، حالىق مۇلكىن، قازىنانى، قايىرىمدىلىق قورىن زاڭسىز پايدالانۋ; بوتەن كىسىنىڭ مۇلكىن يەمدەنىپ كەتۋ; ۇرلىق جاساۋ; قاراقشىلىق، توناۋ، تالاۋ; وتىرىك انت ءىشۋ; جالعان سويلەۋ; وزىنە ءوزى قول سالۋ; سوتتا ادىلەتسىز ۇكىم شىعارۋ; ايەلدەر مەن قىزدارعا سايقالدىق جاساۋعا جول بەرۋ; ايەلدەردىڭ ەركەكشورالىعى مەن ەر­كەكتەردىڭ قىزتەكەلىك جاساۋى; الاياق­تىق­پەن ۇيلەنۋ تويىن جاساۋ; قان، ارام ولگەن مال، شوشقا ەتىن جەۋ; كىشى دارەت­تى ۇقىپسىز سىندىرۋ (شاشىراتۋ); ادى­لەت­سىز سالىق جيناۋ; ەكىجۇزدىلىك ەتۋ; سات­­قىندىق جاساۋ; ءدىني ءبىلىمدى پەن­دە­شى­لىك مۇددەمەن الۋ جانە ونى جاسىرۋ; قايىرىمدىلىق جاساعان ادامدى جاز­عىرۋ; جازمىشتى جوققا شىعارۋ; بوتەن ادامنىڭ سىرىن اشۋ; قارعىس ايتۋ; بۇيرىققا باعىنباۋ; باقسى-بال­گەر­لەر مەن جۇلدىزشىلارعا جۇگىنۋ; ايەل­دەر­دىڭ كۇيەۋلەرىنەن يمەنبەۋى; تۋىس-جاقىندارمەن ارالاسپاۋ; ءتىرى جاندىكتەردىڭ بەينەسىنە ەنىپ، كەسكىندەۋ; وسەك ايتۋ; مارقۇم بولعانداردى داۋىس شىعارىپ جوقتاۋ; كىسىنىڭ تەگىنە ءتىل تيگىزۋ; كىسىگە قىسىم كورسەتۋ جانە جابىرلەۋ; مۇسىلمانعا قارۋ كەزەۋ نەمەسە ونى ءدىنسىز دەپ بالاعاتتاۋ; تاقۋالارعا زياندىق ىستەۋ; كيىمدەردىڭ ەتەگىن كەربەز بولىپ كورىنۋ ءۇشىن ۇزارتۋ; ەركەكتىڭ جىبەك ماتادان كيىم كيىپ، التىن بۇيىمدار تاعىنۋى; اللاعا ارناماي قۇرباندىق شالۋ; جەر بولىكتەرىن ايىرۋ ءۇشىن قويىلعان ارنايى بەلگىلەردى ادەيى اۋىستىرۋ; پايعامباردىڭ سەرىكتەستەرىن جابىرلەۋ; تىيىم سالىنعان ءىس-ارەكەتتەردى بۇزۋ; كۇنا جاساۋعا ۇندەۋ نەمەسە ۇگىتتەۋ; جاساندى شاش قويۋ; دەنەگە تاڭبا (تاتۋ) سالدىرۋ; مۇسىلماندارعا قارۋ كەزەۋ، قاتەر ءتوندىرۋ; بالاعا وگەي اكەنى مويىنداتۋ; جاماندىققا ساۋەگەيلىك ەتۋ; اس-سۋعا التىن جانە كۇمىس ىدىستار پايدالانۋ; ەرەگىسۋ، ايتىسۋ; تارازىدان جەۋ; اللانىڭ قاھارىنان قۇتىلىپ كەتۋگە سەنىمدى بولۋ; اللادان ءۇمىت ءۇزۋ; جاقسىلىق ىستەگەنگە كىسىگە ريزاشىلىق بىلدىرمەۋ; سۋى بولا تۇرىپ، شولىركەگەن كىسىگە سۋ تاتىرماۋ; جانۋارلارعا تاڭبا سالۋ; قۇمار ويىندارىنا اۋەس بولۋ; مەشىت ىشىندە قىلمىس جاساۋ; جۇما نامازدان سەبەپسىز باس تارتۋ نەمەسە وقشاۋلانىپ وقۋ; تىڭشىلىق جاساۋ; مۇسىلمانداردىڭ قۇپيا سىرىن ۇرلاۋ ت.س.س.

كيەلى كىتاپتاردا تىلگە تيەك بولعان الگىندەي تىيىمدار مەن كۇناھارلاردىڭ ەستە جوق ەسكى زامانداردا عانا ەمەس، كۇنى بۇگىن­گە دەيىن، ءتىپتى، ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىر­عان الەۋمەتتىك ورتادا دا ۇزىل­مەي كەلە جاتقانى بەلگىلى. ول ول ما، ءناپ­سى­سىن تىزگىندەۋدىڭ ورنىنا مەملەكەت زاڭ جۇزىندە تىيىم سالعان جەمقورلىق ءىس-ارەكەت­تەرگە باراتىن قىلمىسكەرلەردىڭ سوت­تالىپ، تەمىر تورعا توعىتىلىپ جات­قا­نىنا قاراماستان، اسىرەسە، ونداي الاياق­تار­دىڭ مەملەتتىك بيلىك وكىلدەرىنىڭ ارا­سى­نان ءجيى-ءجيى بوي كورسەتىپ جاتقانى وتە وكىنىشتى.

سوسىن، ءدال وسى تۇستا، ايتىلماسا ءسوز جەتىم دەمەكشى، بيبليادا دا، قۇراندا دا ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ اللانىڭ قاتال تىيىمىن بۇزىپ، ەدەم باعىندا جاراتقان تىيىم سالعان الما داراعىنان شايتاننىڭ ازعىرۋىمەن ءدام تاتىپ، كەشىرىلمەس كۇناعا باتقانى، ارتىنشا، سول كۇنالارىنىڭ وتەۋى رەتىندە ولاردىڭ اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ، جۇماقتان قۋىلعانى جايدان-جاي جازىلماعانى انىق. ويتكەنى كيەلى كىتاپتاردىڭ با­رىن­دە دە، ونىڭ ىشىندە، قۇراننىڭ ءون بو­يىندا دا، اللانىڭ ۇلى ەسەپشى ەكەنى جانە جاراتقاننىڭ نازارىنان ادامزات كۇنا­سىنىڭ ەشبىرى تىس قالمايتىنى سان مارتە ەكەرتىلگەن.

ەندەشە، ءدال وسى تۇستا جوعارىدا اتالعان كيەلى كىتاپتاردىڭ جاھاندىق مونو­تەيستىك ءۇشبۋ ءدىننىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ولاردىڭ جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە جاراتقاننىڭ يسا، مۇسا جانە مۇحاممەد پايعامبارلار ارقى­لى امانات ەتىلگەن مورالدىق-ەتيكا­لىق، ءدىني، ازاماتتىق، ساياسي جانە قۇقىق­تىق ادەپ نورمالارى مەن اقىل-وي پارا­ساتى­نىڭ كيەلى ساندىعى ەكەنىن دە ايتۋ پارىز. دەمەك، بۇل تۇرعىدان كەلگەندە، ءسات سايىن وزگەرىپ جاتقان اۋمالى-توكپەلى مىنا زاماندا اللا تىيىمدارىن ورەسكەل بۇزىپ وتىرعان ادامزاتتىڭ ماڭگى باقي رۋحاني دىڭگەگى دە سول كيەلى كىتاپتار مەن سول كى­تاپتاردىڭ يەسى اللا دەسەك، ارتىق ايت­قان­دىق ەمەس.

سونىمەن تىلگە تيەك بولعان بۇل تاقى­رىپتى وسى ارادا تۇيىندەر بولساق، اللا مەن كيەلى قۇراندى شەكسىز سۇيگەن ۇلى ابايدىڭ مىنا ءبىر پوەتيكالىق جول­دا­رى­نىڭ ويعا ورالا كەتەتىنىن ايتپاساق بولماس:

«اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس،

راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.

كوپ كىتاپ كەلدى اللادان، ونىڭ ءتورتى

اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس…

اللا وزگەرمەس، ادامزات كۇندە وزگەرەر،

جارلىق بەردى ول سىزدەرگە، ءسوزدى ۇعارعا.

زامانا، شارۋا، مىنەز كۇندە وزگەردى،

ولارعا كەز-كەزىمەن ءنابي كەلدى.

قاعيدا شاريعاتى وزگەرسە دە،

تاعريف اللا ەش جەردە وزگەرمەدى.

كۇللى ماحلۇق وزگەرەر، اللا وزگەرمەس،

ادام ءناپسى، ءوزىمشىل مىنەزبەنەن

بوس سوزبەنەن قاستاسپاي، ءتۇزۋ كەلمەس.

ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى،

سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.

ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ،

جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.

وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل....

ءدىن دە وسى، شىن ويلاساڭ، تاعات تا وسى،

ەكى دۇنيە بۇل تاسديق-حاقتىڭ دوسى.

وسىلاردى بۇزاتىن جانە ءۇش ءىس بار:

پايدا، ماقتان، اۋەسقوي – ونان شوشى.

اللانىڭ، پايعامباردىڭ جولىندامىز،

ىنتامىزدى بۇزباستىق – يمانىمىز.

پايدا، ماقتان، اۋەسقوي – شايتان ءىسى،

كانى ءبىزدىڭ ءناپسىنى تىيعانىمىز؟

ءمۇمين بولساڭ، اۋەلى يماندى بول،

پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول...»

ءسوز سوڭىندا جوعارىدا كەلتىرىلگەن مۇسىلماندىق تىيىمداردىڭ كيەلى قۇراننىڭ قاي سۇرەسى مەن قاي اياتىندا كەزدەسەتىنى تۋرالى تولىققاندى مالىمەتتى استانادا 2018 جىلى تۇركيا ديانەت قورىنىڭ «قۇتتى سىيىم – قۇران» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن جانە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ساراپتاۋ كوميسسياسى ماقۇلداعان قۇران كارىمنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ سوڭىندا ءالىپبي تارتىبىمەن وتە جۇيەلى بەرىلگەن كولەمى 21-بەتتىك انىقتامالىق اقپاراتتان كوزبە-كوز تانىسۋعا بولاتىنىن وقىرمان قاۋىمىنىڭ نازارىنا سالا كەتسەك، ارتىق بولا قويماس.

 

ءادىل احمەتوۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

رەسەي جانە قازاقستان حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

Covid-19: تاعى 3 ادام كوز جۇمدى

كوروناۆيرۋس • كەشە

Covid-19: 184 ادام جازىلىپ شىقتى

كوروناۆيرۋس • كەشە

نۇكتە فيلوسوفياسى

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار