مىسالى, الەمدەگى ەڭ بايىرعى مونوتەيستىك دىندەردىڭ ءبىرى ءارى ەۆرەي حالقىنىڭ ۇلتتىق جانە ەتيكالىق دۇنيەتانىمدارىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ياھۋدي نەمەسە يۋدايزم ءدىنىنىڭ ىرگەتاسى – ءتاۋراتتا قاتاڭ تىيىم سالىنعان ايەلجاندىلىق نەمەسە ەركەكجاندىلىق, مەشكەيلىك, اشكوزدىك, سارى ۋايىمعا سالىنۋ, ىزاقورلىق, كۇنشىلدىك, وركوكىرەكتىك سەكىلدى كۇنالار ەڭ الدىمەن اتالادى. سونىمەن قاتار تارالۋ كەڭىستىگى مەن وزىنە تابىناتىن حالىقتاردىڭ جالپى سانى جاعىنان الەمدەگى ەڭ ىرگەلى دىندەردىڭ ءبىرى سانالاتىن حريستيان ءدىنىنىڭ تۇپقازىعى – بيبليا دا قۇدايدىڭ ادامزاتقا تۇسىرگەن وسيەتى سانالادى. ويتكەنى بيبليا – وعان باس يەتىن حالىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى مەن ادەت-عۇرىپ ادەپتەرىن رەتتەيتىن جانە تەك رەتتەپ قانا قويماي, سول سالت پەن سول ادەپتەردىڭ بۇزىلماي, تەمىرقازىق سەكىلدى, بىرقالىپتا بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلگىلى ءبىر ەرەجەلەر مەن مورالدىق-ەتيكالىق قاعيدالاردىڭ جيىنتىعى. بۇل بىرىنشىدەن.
ەكىنشىدەن, كيەلى كىتاپتار – جاراتقاننىڭ ادامزاتقا امانات ەتكەن مىزعىماس ەرەجەلەرى مەن ادەپتىلىك قاعيدالارىنىڭ دا, سونداي-اق قۇدايدىڭ ادامزاتقا وسيەت ەتكەن قاتاڭ تىيىمدار جۇيەسىنىڭ دە بىرەگەي قويماسى. ۇشىنشىدەن, كيەلى كىتاپتاردا جاراتقان وسيەت قىلعان الگىندەي تىيىمدىق ەرەجەلەر مەن قاعيدالار ادامدار تاراپىنان بۇزىلاتىن بولسا, ولاردى بۇزعان كۇناھارلاردىڭ اياۋسىز جازالاناتىنى دا قاتاڭ ەسكەرتىلگەن. تورتىنشىدەن, كيەلى كىتاپتاردا ادامزاتقا وسيەت ەتىلگەن نەگىزگى مورالدىق-ەتيكالىق ەرەجەلەر مەن ادەپتىك قاعيدالار جۇيەسى جاراتقاننان مۇسا پايعامبارعا تۇسكەن ءتاۋراتتا (تورا) دا, عايسا (يسا) پايعامبارعا تۇسكەن ىنجىلدە (ەۆانگەليا) دە, مۇحاممەد پايعامبارعا تۇسكەن قۇران كارىمدە دە ءبىر-بىرىنە وتە ۇقساس كەلەدى.
ماسەلەن, حريستيان دىنىندە ادامداردىڭ قۇداي الدىنداعى پارىز-بورىشىن ادال اتقارۋعا باعىتتالعان جانە مىندەتتى تۇردە ساقتالۋعا ءتيىستى تىيىم-قاعيدالاردىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي: قۇدايدان باسقاعا تابىنۋعا بولمايدى; جاساندى قۇداي بەينەسىن جاساۋعا بولمايدى جانە بۇل تىيىمدى بۇزعان كۇناھارلاردى قۇداي ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى ۇرپاعىنا دەيىن جازالايدى, ال جاراتقان الدىنداعى بورىش-پارىزىن ادال اتقارعانداردىڭ مىڭىنشى ۇرپاعىنا دەيىن جارىلقايدى; قۇدايدىڭ اتىن ورىنسىز اتاۋعا بولمايدى, ويتكەنى جاراتقاندى ءجونسىز اتاعاندار جازاسىز قالمايدى; سەنبى كۇندەرى جۇمىس ىستەۋگە بولمايدى.
بۇل اتالعاندارمەن قاتار, الگى كيەلى كىتاپتا ادام بالاسىنا وسيەت ەتىلگەن وزگە دە پارىزدار اشىق ەسكەرتىلگەن. ولاردىڭ قاتارىندا تومەندەگىدەي پارىزدار مەن قاتاڭ تىيىم سالىنعان كۇنالار دا بار. ولار: ءوز ومىرلەرىنىڭ ۇزاق بولىپ, قۇدايدىڭ ءناسىپ ەتكەن جەرلەرىندە باقىتتى عۇمىر كەشۋى ءۇشىن, ادامداردىڭ, ەڭ الدىمەن, اتا-انالارىن قۇداي وسيەتىنە سايكەس قۇرمەتتەۋى – پارىز; كىسى ءولتىرۋ – كۇنا; زيناقورلىق – كۇنا; ۇرلىق جاساۋ – كۇنا; ادامداردىڭ ءوز جاقىندارىنا جالعان كۋالىك ەتۋى – كۇنا; ادامداردىڭ ءوز جاقىندارىنىڭ ايەلدەرىنە كوز سالۋى, سول سياقتى, ولاردىڭ ءۇي-جايلارىنا, ەگىندىگىنە, قىزمەتشىلەرىنە, جۇمىسقا جەگەتىن كولىكتەرىنە, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇللى مال-م ۇلىكتەرىنە كوز تىگۋى – كۇنا.
سوسىن, بيبليادا جاراتقان تاراپىنان ادامدارعا تىيىم سالىنعان ءىس-ارەكەتتەردىڭ قاتارىنا مىنا كۇنالار دا جاتقىزىلعان: ادامداردىڭ ءوز دەنەلەرىنە قانداي دا ءبىر سۋرەت نەمەسە تاڭبا (تاتۋ) سالدىرۋى, بولماسا جازۋ تاڭبالاتۋى; باقسى-بالگەرلەرگە جۇگىنۋ, قۇمالاق اشتىرۋ نەمەسە جۇلدىزشى-جورامالشىلارعا بولجاتۋ; شوشقا, قويان ەتىن جەۋ نەمەسە ولاردىڭ ولەكسەسىنە قول تيگىزۋ; نەكەسىز زينا جاساپ, پاكتىگىنەن ايىرىلعان قىزداردىڭ كۇيەۋگە شىعۋى, ت.س.س.
مۇسىلمان الەمىنىڭ كيەلى كىتابى – قۇراننىڭ ءونبويىندا دا اللا تاراپىنان ادام بالاسىنا وسيەت ەتىلگەن قاتاڭ تىيىمدار مەن كەشىرىلمەس كۇنا سانالاتىن ءىس-ارەكەتتەردىڭ ونداعان اتاۋى كەزدەسەدى. سونىمەن قاتار قۇراندا الگىندەي كۇنالارعا جول بەرىپ, اللا تىيىمدارىن بۇزعان كۇناھارلارعا دا اللانىڭ قاھارلى جازاسى كەسىلگەن. ولاردىڭ ءبىر پاراسى تومەندەگىدەي: اللاعا سەرىك قوسۋ; زاڭسىز ادام ءولتىرۋ; سيقىرشىلىق جاساۋ; نامازدى ەلەمەۋ; زەكەتتەن جالتارۋ; اتا-انانى تىڭداماۋ; وسىمقورلىقپەن اينالىسۋ; جەتىمنىڭ مۇلكىنە قول سۇعۋ; ويدان حاديستەر شىعارۋ; سەبەپسىز ورازا بۇزۋ; سوعىس مايدانىن تاستاپ, قاشىپ كەتۋ; زينا جاساۋ; بيلىكتى كۇشتەپ نەمەسە جىمىسقىلىقپەن جۇرگىزۋ; ماسايتاتىن ىشىمدىكتەر ءىشۋ; مەنمەندىك, تاكاپپارلىق, وركوكىرەكتىك; جالعان كۋالىك ەتۋ; گوموسەكسۋاليزم; پاك ايەلدى عايباتتاۋ; ولجانى, حالىق مۇلكىن, قازىنانى, قايىرىمدىلىق قورىن زاڭسىز پايدالانۋ; بوتەن كىسىنىڭ مۇلكىن يەمدەنىپ كەتۋ; ۇرلىق جاساۋ; قاراقشىلىق, توناۋ, تالاۋ; وتىرىك انت ءىشۋ; جالعان سويلەۋ; وزىنە ءوزى قول سالۋ; سوتتا ادىلەتسىز ۇكىم شىعارۋ; ايەلدەر مەن قىزدارعا سايقالدىق جاساۋعا جول بەرۋ; ايەلدەردىڭ ەركەكشورالىعى مەن ەركەكتەردىڭ قىزتەكەلىك جاساۋى; الاياقتىقپەن ۇيلەنۋ تويىن جاساۋ; قان, ارام ولگەن مال, شوشقا ەتىن جەۋ; كىشى دارەتتى ۇقىپسىز سىندىرۋ (شاشىراتۋ); ادىلەتسىز سالىق جيناۋ; ەكىجۇزدىلىك ەتۋ; ساتقىندىق جاساۋ; ءدىني ءبىلىمدى پەندەشىلىك مۇددەمەن الۋ جانە ونى جاسىرۋ; قايىرىمدىلىق جاساعان ادامدى جازعىرۋ; جازمىشتى جوققا شىعارۋ; بوتەن ادامنىڭ سىرىن اشۋ; قارعىس ايتۋ; بۇيرىققا باعىنباۋ; باقسى-بالگەرلەر مەن جۇلدىزشىلارعا جۇگىنۋ; ايەلدەردىڭ كۇيەۋلەرىنەن يمەنبەۋى; تۋىس-جاقىندارمەن ارالاسپاۋ; ءتىرى جاندىكتەردىڭ بەينەسىنە ەنىپ, كەسكىندەۋ; وسەك ايتۋ; مارقۇم بولعانداردى داۋىس شىعارىپ جوقتاۋ; كىسىنىڭ تەگىنە ءتىل تيگىزۋ; كىسىگە قىسىم كورسەتۋ جانە جابىرلەۋ; مۇسىلمانعا قارۋ كەزەۋ نەمەسە ونى ءدىنسىز دەپ بالاعاتتاۋ; تاقۋالارعا زياندىق ىستەۋ; كيىمدەردىڭ ەتەگىن كەربەز بولىپ كورىنۋ ءۇشىن ۇزارتۋ; ەركەكتىڭ جىبەك ماتادان كيىم كيىپ, التىن بۇيىمدار تاعىنۋى; اللاعا ارناماي قۇرباندىق شالۋ; جەر بولىكتەرىن ايىرۋ ءۇشىن قويىلعان ارنايى بەلگىلەردى ادەيى اۋىستىرۋ; پايعامباردىڭ سەرىكتەستەرىن جابىرلەۋ; تىيىم سالىنعان ءىس-ارەكەتتەردى بۇزۋ; كۇنا جاساۋعا ۇندەۋ نەمەسە ۇگىتتەۋ; جاساندى شاش قويۋ; دەنەگە تاڭبا (تاتۋ) سالدىرۋ; مۇسىلماندارعا قارۋ كەزەۋ, قاتەر ءتوندىرۋ; بالاعا وگەي اكەنى مويىنداتۋ; جاماندىققا ساۋەگەيلىك ەتۋ; اس-سۋعا التىن جانە كۇمىس ىدىستار پايدالانۋ; ەرەگىسۋ, ايتىسۋ; تارازىدان جەۋ; اللانىڭ قاھارىنان قۇتىلىپ كەتۋگە سەنىمدى بولۋ; اللادان ءۇمىت ءۇزۋ; جاقسىلىق ىستەگەنگە كىسىگە ريزاشىلىق بىلدىرمەۋ; سۋى بولا تۇرىپ, شولىركەگەن كىسىگە سۋ تاتىرماۋ; جانۋارلارعا تاڭبا سالۋ; قۇمار ويىندارىنا اۋەس بولۋ; مەشىت ىشىندە قىلمىس جاساۋ; جۇما نامازدان سەبەپسىز باس تارتۋ نەمەسە وقشاۋلانىپ وقۋ; تىڭشىلىق جاساۋ; مۇسىلمانداردىڭ قۇپيا سىرىن ۇرلاۋ ت.س.س.
كيەلى كىتاپتاردا تىلگە تيەك بولعان الگىندەي تىيىمدار مەن كۇناھارلاردىڭ ەستە جوق ەسكى زامانداردا عانا ەمەس, كۇنى بۇگىنگە دەيىن, ءتىپتى, ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ورتادا دا ۇزىلمەي كەلە جاتقانى بەلگىلى. ول ول ما, ءناپسىسىن تىزگىندەۋدىڭ ورنىنا مەملەكەت زاڭ جۇزىندە تىيىم سالعان جەمقورلىق ءىس-ارەكەتتەرگە باراتىن قىلمىسكەرلەردىڭ سوتتالىپ, تەمىر تورعا توعىتىلىپ جاتقانىنا قاراماستان, اسىرەسە, ونداي الاياقتاردىڭ مەملەتتىك بيلىك وكىلدەرىنىڭ اراسىنان ءجيى-ءجيى بوي كورسەتىپ جاتقانى وتە وكىنىشتى.
سوسىن, ءدال وسى تۇستا, ايتىلماسا ءسوز جەتىم دەمەكشى, بيبليادا دا, قۇراندا دا ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ اللانىڭ قاتال تىيىمىن بۇزىپ, ەدەم باعىندا جاراتقان تىيىم سالعان الما داراعىنان شايتاننىڭ ازعىرۋىمەن ءدام تاتىپ, كەشىرىلمەس كۇناعا باتقانى, ارتىنشا, سول كۇنالارىنىڭ وتەۋى رەتىندە ولاردىڭ اللانىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, جۇماقتان قۋىلعانى جايدان-جاي جازىلماعانى انىق. ويتكەنى كيەلى كىتاپتاردىڭ بارىندە دە, ونىڭ ىشىندە, قۇراننىڭ ءون بويىندا دا, اللانىڭ ۇلى ەسەپشى ەكەنى جانە جاراتقاننىڭ نازارىنان ادامزات كۇناسىنىڭ ەشبىرى تىس قالمايتىنى سان مارتە ەكەرتىلگەن.
ەندەشە, ءدال وسى تۇستا جوعارىدا اتالعان كيەلى كىتاپتاردىڭ جاھاندىق مونوتەيستىك ءۇشبۋ ءدىننىڭ ىرگەتاسى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردىڭ جەر بەتىندەگى حالىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە جاراتقاننىڭ يسا, مۇسا جانە مۇحاممەد پايعامبارلار ارقىلى امانات ەتىلگەن مورالدىق-ەتيكالىق, ءدىني, ازاماتتىق, ساياسي جانە قۇقىقتىق ادەپ نورمالارى مەن اقىل-وي پاراساتىنىڭ كيەلى ساندىعى ەكەنىن دە ايتۋ پارىز. دەمەك, بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ءسات سايىن وزگەرىپ جاتقان اۋمالى-توكپەلى مىنا زاماندا اللا تىيىمدارىن ورەسكەل بۇزىپ وتىرعان ادامزاتتىڭ ماڭگى باقي رۋحاني دىڭگەگى دە سول كيەلى كىتاپتار مەن سول كىتاپتاردىڭ يەسى اللا دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
سونىمەن تىلگە تيەك بولعان بۇل تاقىرىپتى وسى ارادا تۇيىندەر بولساق, اللا مەن كيەلى قۇراندى شەكسىز سۇيگەن ۇلى ابايدىڭ مىنا ءبىر پوەتيكالىق جولدارىنىڭ ويعا ورالا كەتەتىنىن ايتپاساق بولماس:
«اللانىڭ ءوزى دە راس, ءسوزى دە راس,
راس ءسوز ەشۋاقىتتا جالعان بولماس.
كوپ كىتاپ كەلدى اللادان, ونىڭ ءتورتى
اللانى تانىتۋعا ءسوز ايىرماس…
اللا وزگەرمەس, ادامزات كۇندە وزگەرەر,
جارلىق بەردى ول سىزدەرگە, ءسوزدى ۇعارعا.
زامانا, شارۋا, مىنەز كۇندە وزگەردى,
ولارعا كەز-كەزىمەن ءنابي كەلدى.
قاعيدا شاريعاتى وزگەرسە دە,
تاعريف اللا ەش جەردە وزگەرمەدى.
كۇللى ماحلۇق وزگەرەر, اللا وزگەرمەس,
ادام ءناپسى, ءوزىمشىل مىنەزبەنەن
بوس سوزبەنەن قاستاسپاي, ءتۇزۋ كەلمەس.
ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى,
سەن دە ءسۇي ول اللانى جاننان ءتاتتى.
ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ,
جانە حاق جولى وسى دەپ ادىلەتتى.
وسى ءۇش ءسۇيۋ بولادى يماني گۇل....
ءدىن دە وسى, شىن ويلاساڭ, تاعات تا وسى,
ەكى دۇنيە بۇل تاسديق-حاقتىڭ دوسى.
وسىلاردى بۇزاتىن جانە ءۇش ءىس بار:
پايدا, ماقتان, اۋەسقوي – ونان شوشى.
اللانىڭ, پايعامباردىڭ جولىندامىز,
ىنتامىزدى بۇزباستىق – يمانىمىز.
پايدا, ماقتان, اۋەسقوي – شايتان ءىسى,
كانى ءبىزدىڭ ءناپسىنى تىيعانىمىز؟
ءمۇمين بولساڭ, اۋەلى يماندى بول,
پەندەگە يمان ءوزى اشادى جول...»
ءسوز سوڭىندا جوعارىدا كەلتىرىلگەن مۇسىلماندىق تىيىمداردىڭ كيەلى قۇراننىڭ قاي سۇرەسى مەن قاي اياتىندا كەزدەسەتىنى تۋرالى تولىققاندى مالىمەتتى استانادا 2018 جىلى تۇركيا ديانەت قورىنىڭ «قۇتتى سىيىم – قۇران» جوباسىنىڭ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن جانە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ ساراپتاۋ كوميسسياسى ماقۇلداعان قۇران كارىمنىڭ قازاقشا نۇسقاسىنىڭ سوڭىندا ءالىپبي تارتىبىمەن وتە جۇيەلى بەرىلگەن كولەمى 21-بەتتىك انىقتامالىق اقپاراتتان كوزبە-كوز تانىسۋعا بولاتىنىن وقىرمان قاۋىمىنىڭ نازارىنا سالا كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
رەسەي جانە قازاقستان حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى
