الەم • 08 ءساۋىر، 2020

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق؟

64 رەتكورسەتىلدى

الەم ەكونوميكاسى بۇعان دەيىن دە تالاي رەت رەتسەسسياعا ۇشىراپ، داعدارىستى باسىنان كەشىردى. بىراق بۇل داعدارىستىڭ بۇرىنعىلاردان وزگەرەك ەكەنىن بىلگەنىمىز ابزال. ولاي دەيتىنىمىز، بۇعان دەيىنگى وڭىرلىك جانە ايماقتىق ەكونوميكالىق داعدارىستار دامىعان ەلدەردەگى ءىرى بانكتەردەن باستاۋ الىپ، نەگىزىنەن قارجى سالاسىنداعى كەلەڭسىزدىكتەرمەن شەكتەلگەن بولسا، بۇگىنگى كوروناۆيرۋس ىندەتىنە بايلانىستى احۋال قارجى سالاسى عانا ەمەس، الەم ەلدەرى اراسىنداعى ادام، تاۋار جانە كاپيتال اينالىمىنا تىكەلەي تەرىس اسەرىن تيگىزەتىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاھاندىق داعدارىسقا اينالدى.

الەم ەلدەرى اراسىنداعى تاۋار مەن كاپيتال اينالىمىنىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەندەپ، حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىق قاتىناستار جۇيەسى سىر بەرە باس­تاسا، سونىڭ كەسىرىنەن، اسىرەسە ازيا ايماعىنداعى دامۋشى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى كوپ زارداپ شەگىپ وتىر. امەريكالىق The Heritage Foundation ۇيىمى وسى جىلدىڭ 17 ناۋرىزىندا عانا ازيا قۇرلىعىنداعى حالىقارالىق قارجى-ەكونوميكالىق حاب بولىپ تابىلاتىن سينگاپۋر مەملەكەتىن الەمدەگى ەڭ اشىق ەكونوميكا دەپ جاريالاپ، ال ەكىنشى ورىنعا تاعى دا سول ازياداعى گونكونگ قالاسىن قويعان ەدى. بۇل ازيا قۇرلىعىنداعى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى سينگاپۋر مەن ءبىر ءوزى ءبىرشاما ەلدىڭ ەكونوميكاسىنان اسىپ تۇسەتىن گونكونگ مەگاپوليسى الەم ەلدەرى ءۇشىن ەسىگى ايقارا اشىق، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى دامۋ مەن جاھاندانۋ ۇردىستەرىنىڭ ۇلگىسى بولىپ وتىرعانىنىڭ بىردەن-ءبىر بەلگىسى ەدى. الايدا، ودان كەيىن ءبىر اپتا وتپەي جاتىپ كوروناۆيرۋستان سەسكەنگەن سول سينگاپۋر ۇكىمەتى اۋە، تەڭىز جانە قۇرلىقتاعى شەكارالارىنان وتەتىن ادامدار سانىنا شەكتەۋ قويىپ، ەكى كۇننەن كەيىن ەسىگىن تارس جاۋىپ الىپ، الەمدەگى ەڭ جابىق ەلگە اينالىپ شىعا كەلدى. باسقاسىن ايتپاعاندا، قاسىنداعى مالايزيادان قاتىناپ ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەن جارتى ميلليونعا جۋىق ادام ءبىر كۇندە جۇمىسسىز قالىپ، كۇنكورىس كوزىنەن قاعىلدى. ال گونكونگ وعان دەيىن اقپان ايىنىڭ اياعىندا-اق ەتەك-جەڭىن جيناپ، وقشاۋلانىپ ۇلگەرگەن ەدى.

الەم ەكونوميكاسىنىڭ جارتىسىنان كوبى ازياعا تيەسىلى بولىپ وتىرعان جاھاندانۋ داۋىرىندە ءىرى حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارى سانالاتىن سينگاپۋر مەن گونكونگتىڭ جاعدايى وسىنداي بولىپ جاتقاندا، جاھاندىق ساۋدا-ساتتىق پەن الەمدىك ءوندىرىس جۇيەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان تايۆان، ۆەتنام سياقتى مەملەكەتتەر شەكارالاردىڭ جابىلۋىنان كوپ زارداپ شەگىپ، سانسىز ادام ساندالىپ قالسا، كۇنكورىسى تۋريستىك سالاعا نەگىزدەلگەن تايلاند سياقتى ەلدەردىڭ جاعدايى جىعىلعانعا جۇدىرىقتىڭ كەيپىن كورسەتىپ وتىر. كامبودجا، لاوس سياقتى مەملەكەتتەر قارجىلىق جاعى­نان قىتايعا تاۋەلدى بولسا، ميانما، بان­گلادەش سياقتى جەڭىل ونەركاسىپ پەن توقى­ما ونىمدەرىن شىعارۋمەن تابىس تاۋىپ وتىرعان حالىقتاردىڭ جاعدايىن ايت­پاي-اق بىلۋگە بولادى. ال ءبىر جارىم ميل­لياردقا جۋىق حالقى بار ءۇندىستان سياقتى الىپ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ىندەت باستالماي تۇرىپ-اق ءماز ەمەس ەدى، ەندى ءتىپتى وڭباي قالاتىن ءتۇرى بار.

ازيا ەلدەرى اراسىنداعى جۇمىسشىلار ميگ­راتسياسى شامامەن 35 ميلليون ادامعا جەتىپ، ءبىرىن-ءبىرى سالىستىرمالى تۇردە ەركىن قاتىناي الۋدىڭ ارقاسىندا ناپاقالارىن تاۋىپ ءجۇر. ەندى سول حالىقتار جۇمىس ورىندارىنان ايىرىلىپ وتىر. مۇنداي جاعداي ءار مەملەكەت ءۇشىن ەڭ كۇردەلى ساياسي-الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالدى. بۇل استە اركىم ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىسىن دەي سالۋعا كەلمەيتىن كۇردەلى ماسەلە. احۋال جۋىق ارادا جاقسارمايتىن بولسا، وسى جاعداي لەزدە-اق بارىمىزگە ورتاق وڭىرلىك پروبلەماعا اينالىپ شىعا كەلمەك.

حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ جۋىق ارادا 25 ميلليون ادام جۇمىسسىز قالاتىنىن ايتىپ وتىرعانى بەكەر ەمەس. ەڭ الدىمەن جۇمىسسىز قالاتىندار كىم دەسەڭىز، ءدال سول ءبىر ەلدەن ءبىر ەلگە ءوتىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەر، ياعني جاھاندانۋ مەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق نەگى­زىندە قالىپتاسقان جۇيەنىڭ جەمىسىن جەپ جۇرگەندەر. ازياداعى كوپ ەلدىڭ ەكونوميكاسى وزىنەن قاراعاندا دامۋ دەڭگەيى جوعارى مەملەكەتتەرگە جۇمىسقا كەتكەن ادامداردان كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان قارجىعا تاۋەلدى ەكەنى راس. مىسالى، فيليپپين مەملەكەتىنىڭ شەتكە شىعىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن حالقى جىل سايىن ەلگە شامامەن 35 ميلليارد دوللار قارجى اۋدارىپ وتىرعانى كوپتى اڭعارتادى.

ادام سانى كوپ، جۇمىس قولى ارزان وڭتۇستىك نەمەسە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىندە ونداي جاعداي ايقىن بولسا، ولاردى ايتپاعاندا، ءوزىمىزدىڭ ورتالىق ازيا ايماعىندا دا جاعدايى سونداي ەلدەردىڭ بار ەكەنى بەلگىلى. ۇلتتىق ۆاليۋ­تا­لارى قۇنسىزدانىپ، ارتىلىپ قالعان ەڭبەك كۇشى ارزانداي بەرەتىن بولسا بۇ­عان دەيىن سالىستىرمالى تۇردە دامۋ دەڭ­گەيى جوعارى مەملەكەتتەردىڭ وزدەرى كور­شىلەرىنە ك ۇلىپ قاراي المايتىن جاعدايعا دۋشار بولىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن.

ويتكەنى ءوزارا تاۋەلدىلىك تەرەڭدەگەن جاھاندانۋ زامانىندا ءبىر ەلدەگى قارجى-ەكونوميكالىق پروبلەما مىندەتتى تۇردە ەكىنشى ەلدىڭ جاعدايىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ءتورت قۇبىلاسىن تۇمشالاپ، جاڭا ۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانىن شەكتەي بىلگەن ەلدەردىڭ مۇنداي ساياسي شەشىمدەرى «جوعارى باعالانىپ» وتىرسا، ەندىگى كەزەكتە ول ەلدەردەگى قارجى-ەكونوميكالىق سالاداعى احۋالدىڭ نەندەي پروبلەمالارعا الىپ كەلەتىنىن كەيىنگە قالدىرماي ويلانۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر.

بۇل جەردە ءبىر ماڭىزدى نارسەنى ايتىپ وتكەن ءجون. نەگىزى، الەمنىڭ ەكىنشى، ازيا­نىڭ ءبىرىنشى ەكونوميكاسىنا اينال­عان قىتاي ەلىنىڭ دامۋ دەڭگەيى بۇل ىندەت باس­تالماي تۇرىپ-اق بۇعان دەيىنگى قارقىندى دامۋ جىلدارىمەن سالىستىرعاندا تومەندەپ كەتكەنى بەلگىلى. وعان قحر مەن اقش اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى سياقتى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق فاكتورلار عانا ەمەس، ەلدىڭ ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايى دا ءوز اسەرىن تيگىزىپ كەلگەن بولاتىن.

قىتايداعى جۇمىس كۇشىنىڭ بۇرىنعى­داي ارزان ەمەس ەكەنى، قىتايلىق كومپا­نيالاردىڭ ينتەللەكتۋالدى مەنشىك قۇقىعىن سىيلامايتىندىعى، دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ستاندارتتارىن مويىنداي بەرگىسى كەلمەيتىنى سياقتى كوپتەگەن فاكتورلار وسى ەلدىڭ نەگىزگى ساۋدا ارىپتەس­تەرىنىڭ قىتىعىنا ءتيىپ كەلگەنى تاعى بار. سوندىقتان ترانسۇلتتىق ءوندىرىس كومپانيالارى اراسىندا، اسىرەسە اقش پەن ولارعا ساياسي وداقتاس ەلدەردىڭ كومپانيالارى وزدەرىنىڭ قىتايداعى زاۋىتتارىن ءوز ەلدەرىنە نەمەسە ازيانىڭ باسقا ەلدەرىنە كوشىرە باستاعان ەدى. ال ەندى مىنا جاعداي ءتىپتى تىلەگەنگە سۇراعان بولىپ وتىرعانداي. باسقاسىن ايتپاعاندا، الەمنىڭ ءۇشىنشى ەكونوميكاسى نەمەسە ءىرى حالىقارالىق قارجىلىق دونورى عانا ەمەس، ازيانىڭ تەحنيكا-تەحنولوگيالىق سالاداعى الدىڭعى ارباسى بولىپ سانالاتىن جاپونيانىڭ دا قىتايعا ايتارى از ەمەس. جاپون ۇكىمەتى كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسۋگە 500 ميلليارد دوللاردان استام قارجى ءبولىپ، ال وتاندىق كومپانيالاردىڭ قىتايدان زاۋىتتارىن كوشىرۋگە كەتەتىن شىعىندار كولەمىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىن ۇكىمەتتىك كومەك ەسەبىنەن جابۋعا قولداۋ كورسەتەمىز دەپ وتىر. بۇل دا قىتاي ەكونو­ميكاسى ءۇشىن تاعى ءبىر قاتتى سوققى بول­عالى تۇر دەسەك، ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك.

ال كوروناۆيرۋسپەن كۇرەستە وڭ ناتي­جە كورسەتە بىلگەن وڭتۇستىك كورەيا 15 ساۋىر­دە پارلامەنت سايلاۋىن وتكىزەيىن دەپ وتىر. ءورشىپ تۇرعان ىندەتكە قاراماي ەل­­دىڭ ساياسي كەلەشەگى ءۇشىن كورەي حالقى ساي­­لاۋعا بارۋدان باس تارتپاسا، وندا بۇل جۇرت الەمگە تاعى دا ءبىر ۇلگى بولايىن دەپ تۇر­عان سياقتى. دەگەنمەن، قارجى-ەكو­نو­مي­كا­لىق سالادا وڭتۇستىك كورەيا ازيا­نىڭ كوش­باس­شىسى بولا المايتىنى بەلگىلى. كەرى­سىن­شە، ءوندىرىس سالاسى نەگىزى­نەن وسى ازيا ايماعىنا باعىتتالعان ەكسپورت كولە­مىنە تاۋەلدى ەكەنىن ەسكەرە وتى­رىپ، اي­ماق­تاعى احۋالدىڭ ەرتەرەك جاق­سارۋىنا ءۇمىت ارتىپ وتىرعان ەل. بۇل تۇر­عىدان وڭ­تۇس­تىك كورەيا الداعى ۋاقىت­تا ەكى الىپ كور­شىسى قىتاي جانە جاپونيامەن ساۋدا-ەكونو­مي­كا­لىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە باعىتتالعان ساياسي قادامدار جاساۋعا ءماجبۇر بولاتىنى ءسوزسىز.

قىتاي مەملەكەتى ءۇشىن ء«بىر بەلدەۋ، ءبىر جول» حالىقارالىق ستراتەگيالىق باعدارلاماسى ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتى ەكەنى بەلگىلى جانە قىتاي ۇكىمەتى بۇل باعىتتاعى كۇش-جىگەردى باسەڭدەتىپ الماۋعا بارىن سالىپ باعاتىن سىڭاي تانىتىپ وتىر. دەگەنمەن، قازىرگى تاڭدا قىتاي ۇكىمەتى ءۇشىن حالىقارالىق باعدارلامادان بۇرىن ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ىشكى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالىن تۇراقتاندىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. قايتكەن كۇندە دە، قحر-دىڭ بيىلعى ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى 3،3 پايىزعا دەيىن، ياعني بۇدان 44 جىل بۇرىنعى – 1976 جىلعى دەڭگەيگە تومەندەيىن دەپ وتىرعانى، ال سونىڭ كەسىرىنەن جالپى ازيا ايماعىنىڭ بيىلعى دامۋ دەڭگەيى 2،2 پايىزعا تومەندەپ، 1998 جىلعى قارجى داعدارىسى تۇسىنداعى دەڭگەيگە دەيىن قۇلدىرايىن دەپ وتىرعانىنان كوپ نارسەنى ۇعۋعا بولادى. الەمدىك ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي، اسىرەسە ازيانىڭ احۋالى الاڭداتپاي قويمايدى.

الەم ەلدەرى، ونىڭ ىشىندە ازيا ەلدەرى اراسىندا ۋاقىتشا قويىلعان شەكارالىق شەكتەۋلەر ۇزاق مەرزىمگە سوزىلاتىن بولسا حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار قارقىنى تومەندەپ، اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك پەن كۇندەلىكتى تۇرمىسقا قاجەت زاتتاردىڭ جەتپەي قالۋ قاۋپى وڭىر­دەگى الەۋمەتتىك-ساياسي قاۋىپسىزدىكتى قامتا­­ماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان ەڭ ماڭىز­دى ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن. سوندىق­تان ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە نەگىز­دەلگەن ارىپتەستىكتىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ بۇگىنگى تاڭداعى حالىقارا­لىق قوعامداستىقتىڭ باستى ماقساتىنا اينالۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان، بۇگىندە ازيا ەلدەرىنىڭ تۇگەلى دەرلىك مۇشە نەمەسە باقىلاۋشى بولىپ وتىرعان اوسشك-ءنىڭ ماڭىزدىلىعى جايىندا ايتىپ ءوتۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر.

1992 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-سەسسياسى اياسىندا ەلباسى ن.نازار­باەۆ­تىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان اتالعان كەڭەس­تىڭ باستى ماقساتى – وڭىرلىك تۇراق­تى­لىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. ولاي بولسا، الەمدىك دەڭگەيدە قالىپ­تاسىپ وتىرعان مىنا داعدارىستى جاع­داي­دا ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ىق­پال­داستىق پەن سەنىمگە نەگىزدەلگەن ارىپ­تەس­تىكتى قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان اوسشك-ءنىڭ اتقارار ءرولى زور بولۋى ءتيىس. اسى­رەسە، قازاقستان پرەزيدەنتى ق.تو­قاەۆ­تىڭ 2019 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا دۋشانبە قالاسىندا وتكەن اوسشك-ءنىڭ V سامميتىندە ۇسىنعان كەڭەس اياسىنداعى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماقساتىندا ارنايى حالىقارالىق قور قۇرۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسپەك.

ازيا ايماعىنداعى احۋال وسىنداي بول­ىپ تۇرعان كەزدە كەڭەستىڭ جۇمىسىن جان­داندىرا ءبىلۋ الداعى ۋاقىتتا اوسشك-ءنى وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ با­عىتىندا جۇرگىزىلەتىن جۇمىستارعا ءوزى­نىڭ وڭدى ۇلەسىن قوسار ەدى دەپ پايىمدايمىز. باستىسى، مۇنداي قادام 2020 جىلعى 6 ناۋرىزدا مەملەكەت باس­شىسى ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن بەكى­تىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرت­قى سايا­ساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ار­نال­عان تۇجىرىمداماسىنىڭ 1.5. تارماق­شاسى («ازيالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ، ونىڭ ىشىندە اوسشك-ءنى وڭىرلىك ۇيىمعا اينالدىرۋ ار­قى­لى كەشەندى تاسىلدەرىن ىزدەۋ­دى جان­دان­دىرۋ»)، 2.13. تارماقشاسى («وڭىر­لىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامت­ا­ما­­سىز ەتۋ بويىنشا حالىقارالىق كۇش-جىگەرگە، ونىڭ ىشىندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگى جو­نىن­دەگى يسلام ۇيىمىنىڭ الەۋە­تىن پاي­­دا­لانۋ ارقىلى قاتىسۋ») جانە 3.20. تار­­ماق­شاسىندا («دەنساۋلىق ساق­تاۋ سا­لاسىن­دا، ونىڭ ىشىندە ەپيدەميا­لار مەن پان­دە­ميا­لارعا قارسى ءىس-قي­مىل ماق­ساتىندا حا­لىق­ارالىق ىنتىماق­تاستىق­قا اتسا­­لىسۋ») بەلگىلەنگەن ەلىمىزدىڭ سىرتقى سايا­­س­اتى­نىڭ باستى باعىتتارىن جۇزەگە اسى­رۋ­­دىڭ ءتيىمدى جولى بولار ەدى دەپ سەنەمىز.

 

باتىرحان قۇرمانسەيىت،

شىعىستانۋشى، PhD دوكتورى، ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • بۇگىن، 20:12

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:45

بالالار ۇيىندەگى ىزگىلىك شاراسى

ايماقتار • بۇگىن، 15:47

ەلتاڭبا تاريحى تالقىلاندى

رۋحانيات • بۇگىن، 14:54

ۇقساس جاڭالىقتار