قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا 1,5 ملن گەكتار سۋارمالى جەر بار. ولاردىڭ باسىم بولىگى وڭتۇستىك وبلىستارعا تيەسىلى. وتكەن جىلى سول جەرلەردى سۋارۋ ءۇشىن 12,3 ملرد م 3 سۋ جۇمسالدى. بۇل ەلىمىز بويىنشا تۇتىناتىن سۋدىڭ 67% قۇرايدى.
گەولوگيا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى م. مىرزاعاليەۆ حابارلاعانداي, سوڭعى 50 جىلدا الەمدە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 2,2 ەسەگە ارتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا وسى جەرلەردە گەكتاردان الىناتىن ءونىم 40%-عا ءوستى. ازيالىق ايماقتا بۇل كورسەتكىش ەلەۋلى كوتەرىلدى, اسىرەسە, قىتاي مەن ءۇندىستاننىڭ قوسقان ۇلەسى باسىم بولىپ تۇر.
«بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, 2050 جىلعا قاراي الەمدە سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 6%-عا وسەدى, بۇل رەتتە سۋارمالى جەرلەردە 1 گەكتار جەردىڭ ونىمدىلىگى 38%-عا ارتادى. سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن الماتى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا جانە اقتوبە وبلىستارى بويىنشا كولەمى 492 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردە ءتيىستى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا. ولار قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنە بايلانىستى 4 باعىتقا بولىنگەن. جالپى سوماسى 274 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى», — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.
2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 6 785 كيلومەتر كانال, 4 سۋ قويماسى, 4 سۋ تورابى, 239 درەناج ۇڭعىماسى جانە 23 مىڭ وزگە دە سۋ شارۋاشىلىق نىساندارى سالىنىپ, ءارى قايتا جاڭارتىلادى.
بارلىعى 88 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. سونىڭ ىشىندە, 11 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلىس كەزىندە پايدا بولادى. بۇدان باسقا, بۇل قۇرىلىس ماتەريالدارىن ءوندىرۋ, تەحنولوگيالىق جابدىقتار مەن تەحنيكانى جەتكىزۋ بويىنشا ارالاس سالالاردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى.
«ەڭ باستىسى, قالپىنا كەلتىرىلگەن سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ بارىسى اۋىلشارۋاشىلىعىندا 77 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى جەرلەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى جىلىنا 165 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى. ول ءوز كەزەگىندە ساۋدا, ءونىمدى قايتا وڭدەۋ, مال شارۋاشىلىعى سالالارىندا مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتەدى», — دەدى گەولوگيا ءمينيسترى.
وسىلايشا, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ءزايمى ارقىلى الماتى, جامبىل, قىزىلوردا جانە تۇركىستانوبلىستارىندا جەردى سۋارۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىم قالپىنا كەلتىرىلەدى. 105 مىڭ گەكتار جەردەگى ءتيىستى جۇمىستار 2021 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. 2,5 مىڭ كيلومەتر كانالدار, 2 مىڭ كيلومەتردەن استام كوللەكتورلىق-درەناج جەلىسى, 221 درەناج ۇڭعىماسى جانە 20 مىڭعا جۋىق وزگە دە سۋ شارۋاشىلىق نىساندارى سالىنىپ, قايتا جاڭارتىلادى.
«قۇرىلىس كەزىندە 2 جارىم مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ال اياقتالعاننان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىندا تۇراقتى 20 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. وسىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ جىل سايىنعى كولەمى 60 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى», — وتمەتيل م. مىرزاعاليەۆ.
ەۋروپالىق جانە يسلام قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكتەرىنىڭ زايمدەرى ارقىلى 128 مىڭ گەكتار جەردىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋى 2020-2022 جىلدارى ۇلعايتىلادى جانە قالپىنا كەلتىرىلەتىن بولادى. بۇل جەرلەر اقتوبە, جامبىل, تۇركىستان جانە الماتى وبلىستارىندا شوعىرلانعان. جوبانى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە 47 ناسوس ستانتسياسى مەن 91 كيلومەتر قۇبىر جەلىسى سالىنادى, 3 مىڭ كيلومەتر كانالدار مەن 302 درەناجدىق قۇدىق قالپىنا كەلتىرىلەدى.
گەولوگيا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ ايتۋىنشا, جوبانى ىسكە اسىرۋ 57 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ 4 600-ءى قۇرىلىس كەزەڭىندە قۇرىلسا, ال 52 500-ءى تۇراقتى جۇمىس ورنى بولادى.
وسى جەرلەردە جىلىنا 105 ملرد تەڭگەگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى وسىرىلەتىن بولادى.
جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى جانە 2020-2021 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتىك باعدارلامالار شەڭبەرىندە الماتى, جامبىل, تۇركىستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا ورنالاسقان 260 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەرىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى ارتتىرۋ كوزدەلگەن.
«4 سۋ قويماسىندا, 4 سۋ تورابىندا, 18 درەناج ۇڭعىماسىندا جانە 487 كيلومەتر سۋارۋ كانالىنا قايتا جاڭارتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن بولادى. بارلىعى 8,6 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلادى. قۇرىلىس كەزىندە 3 800 جۇمىس ورنى, ال جوبا اياقتالعاننان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا — 4800 جۇمىس ورنى اشىلادى», — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن تاعى 1 ملن گەكتارعا ۇلعايتۋدى تاپسىردى. وسىعان بايلانىستى جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ ارقىلى قوسىمشا سۋارۋ كوزدەرىن قۇرۋ قاجەت. 2030 جىلعا دەيىن اقمولا, اقتوبە, قاراعاندى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا 28 سۋ قويماسىنىڭ سالىنۋى بولجانىلىپ وتىر. وسى سۋ قويمالارى 3,8 كۋب.كيلومەتر كولەمىندەگى سۋدى جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى جانە وعان 470 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرلەردى قوسۋعا بولادى.
بۇل رەتتە 12 سۋ قويماسىن تەك سۋارۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, 70 ەلدى مەكەندەگى سۋ باسۋ قاۋپىن جويۋ ءۇشىن دە پايدالانۋعا بولادى. سۋ قويمالارىنىڭ قۇرىلىسى اۋىل شارۋاشىلىعىندا جاڭادان تۇراقتى 29 مىڭ جۇمىس ورنىن ىسكە قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيىلعى ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭگە دايىندىق
اعىمداعى جىلعا ارنالعان گيدرولوگيالىق بولجامعا سايكەس, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك جانە باتىس ايماقتارىندا سۋ از بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
ء«بىز ءتيىستى شارالار قابىلدادىق. سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس كەستەلەرى قايتا قارالىپ, ازىرلەندى. وسى جۇمىس كەستەلەرىن دايىنداۋ بارىسىندا سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ەسەپكە الىندى. قازىرگى تاڭدا سۋ قويمالارى تولتىرىلىپ جاتىر. قىزىلوردا, تۇركىستان, جامبىل جانە الماتى وبلىستارىندا 205 كيلومەتر كانال تازالاندى. قىزىلوردا, تۇركىستان وبلىستارىندا بۇل جۇمىس ءارى قاراي بەلسەندى جالعاسۋدا», — دەدى گەولوگيا, ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى.
سونداي-اق, 335 گيدروتەحنيكالىق نىساندار جوندەلىپ, 39 كيلومەتر كانال بەتونمەن قاپتالدى.
«سونىمەن بىرگە, كورشى مەملەكەتتەردە دە سۋ تاپشىلىعى بايقالىپ وتىر. بۇل رەتتە ولاردان بىزگە قاجەتتى سۋ كولەمى كەلمەي قالادى دەگەن قاۋىپ بار. وزبەك, قىرعىز جانە تاجىك ارىپتەستەرىمىزبەن ءتيىستى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ءبىزدىڭ باستى نازاردا – سىرداريا, شۋ, تالاس وزەندەرى جانە مەملەكەتارالىق كانالدار بويىنشا تۇركىستان, قىزىلوردا جانە جامبىل وبلىستارىنا قاجەتتى سۋ ءتۇسۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وسىعان وراي, ۆيدەوبايلانىس ارقىلى 10 ساۋىردە سۋ شارۋاشىلىق مينيسترلىكتەرىنىڭ اراسىندا كونسۋلتاتسيالار وتكىزۋ جوسپارلانعان», — دەپ ءتۇسىندىردى م. مىرزاعاليەۆ.
سۋ شارۋاشىلىعى بالانسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 67%-دى قۇرايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. قازاقستان سۋى تاپشى ەلدەردىڭ قاتارىندا. سونىمەن قوسا, پايدالانۋعا بولادى دەگەن سۋ كولەمىنىڭ ازايۋ قاۋپى تۇر. وسى ورايدا, سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمىن ۇلعايتۋ تەك سۋ ۇنەمدەيتىنت تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن عانا مۇمكىن.
بارلىق ايتىلعان ءىس-شارالار جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىندا قوسىمشا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, سۋ تاسىمالداۋ كەزىندە ءونىمسىز شىعىنداردى تومەندەتۋگە قول جەتكىزەدى.
ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۋارۋدىڭ ورتاشا ولشەمدى نورماسى 8,6 مىڭ كۋب مەتر گەكتارىنا بولسا, 1,5 ملن گەكتار جەردى سۋارۋ ءۇشىن جىلىنا 12,3 كۋب كيلومەتر سۋ جۇمسالادى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان شارالار ەسەبىنەن سۋارۋدىڭ ورتاشا نورماسى 6 كۋب مەتر گەكتارىنا دەيىن تومەندەگەندە, 2 ملن گا جەردى سۋارا الامىز. ال ورتاشا سۋارۋ نورماسىنىڭ 5 مىڭ م3/گا دەيىن تومەندەۋى سۋ الۋدى ەداۋىر ۇلعايتپاي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسىمشا 1 ملن گا سۋارمالى جەردى پايدالانۋعا بەرۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى.
«دەگەنمەن, قابىلدانعان شارالار جەتكىلىكسىز. سونىمەن قاتار ناقتى القاپتىڭ وزىندە سۋ شىعىنىن ازايتۋعا قول جەتكىزۋ قاجەت. تامشىلاتىپ, جاڭبىرلاتىپ سۋارۋ جانە جەردى جوسپارلاۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى سياقتى سۋارۋدىڭ تۇرلەرى سۋ تۇتىنۋدى ءداستۇرلى سۋارۋمەن سالىستىرعاندا 33%-عا دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق ەڭ باستىسى سۋدىڭ الەۋەتتى ونىمدىلىگى ارتادى, ياعني 1 شارشى مەتر جۇمسالعان سۋعا ءونىمنىڭ شىعۋى 2,5 ەسە ارتادى», — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.
مىسالى, قازىر كۇرىش ءۇشىن گەكتارىنا 24 مىڭ م3 سۋ جۇمسالادى. كۇرىش چەكتەرىن جوسپارلاۋدىڭ جانە سۋ باسۋسىز سۋارۋدىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن قولدانعان جاعدايدا بۇل نورما 16 مىڭ م3/گا دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن.
سونداي-اق تاۋەكەلدەر جاعدايىندا ىلعال شىعىنى از جانە نەعۇرلىم رەنتابەلدى ەتىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ءارتاراپتاندىرۋدى جۇرگىزۋ قاجەت.
ءوز كەزەگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى س. وماروۆ سۋارمالى جەرلەردە ەگىلەتىن داقىلدار قۇرىلىمىندا ءداندى ماساقتى داقىلدار – 25,6%, ازىقتىق داقىلدار – 26%, ماقتا – 9,3%, مايلى داقىلدار – 6,6%, كۇرىش – 6,2% اۋقىمدى ۇلەسكە يە.
«قازىرگى ۋاقىتتا سۋارمالى جەرلەردە نەگىزگى ۇلەستى بيداي مەن ارپا سياقتى داقىلدار الادى. ءتالىمى داقىلداردىڭ ۇلەسىن تومەندەتۋ جانە كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن ازىقتىق داقىلدارعا كوشۋ ارقىلى الاڭداردى ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋى قاجەت», — دەدى س. وماروۆ.
سۋارۋ تۇرلەرى بويىنشا جاعداي كەلەسىدەي: سۋارمالى جەرلەردىڭ 79,2%-ى جەر ءۇستى سۋارۋمەن, 6,8%–ى جاپپاي سۋ باسۋمەن, 3,3%-ى تامشىلاتىپ سۋارۋمەن, 10,7%-ى جاڭبىرلاۋمەن قامتىلعان.
تامشىلاتىپ مەن جاڭبىرلاتۋ سۋارۋ سياقتى سۋارۋدىڭ قازىرگى زامانعى ادىستەرى تەك 210,4 مىڭ گا الاڭدا نەمەسە سۋارمالى جەرلەردىڭ 14%-ىندا عانا قولدانىلادى.
سوندىقتان, سۋارۋ كەزىندە ىلعال ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ۇلەسىن ارتتىرۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردى زاماناۋي ىلعال ۇنەمدەگىش تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ قولدانىلادى, ول كەلتىرىلگەن ينۆەستيتسيالاردىڭ 50%-ىن وتەۋدى, سونداي-اق فەرمەرلەردى وقىتۋ جانە ءبىلىمدى تاراتۋ, ونىڭ ىشىندە امەريكالىق «Valmont» كومپانياسىمەن قۇرىلاتىن دەمونستراتسيالىق فەرمالار جەلىسى ارقىلى تاراتۋدى كوزدەيدى.
«ارينە, سۋارمالى ەگىنشىلىكتىڭ ارتىقشىلىعى ايقىن. قازىرگى زامانعى سۋارۋ جۇيەلەرى قىمبات بولسا دا ولار جالپى جينالىمدى ۇلعايتۋ ەسەبىنەن ەگىنشىلىكتىڭ وسى ءتۇرىن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەتەدى», — دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
مەملەكەت باسشىسى العا قويعان جوعارى رەنتابەلدى داقىلدارعا كوشۋ, يمپورت الماستىرۋ جانە سۋارمالى جەرلەردىڭ القاپتارىن 2030 جىلعا دەيىن 3 ملن گا دەيىن بىرتىندەپ جەتكىزۋ جونىندەگى مىندەتتەر شەڭبەرىندە ەگىس الاڭدارىنىڭ قۇرىلىمى ازىرلەندى. بۇل قۇرىلىم ىسكە اسىرۋ ءۇشىن وبلىس اكىمدىكتەرىنە جەتكىزىلدى.
جالپى, سۋارمالى جەرلەردى اينالىمعا ەنگىزۋ بويىنشا جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى جالپى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى جينالىمىنىڭ ءوسۋى جانە جەمىس-كوكونىس ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرى بويىنشا يمپورتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ بولادى.
«مىسالى, بولجانىپ وتىرعان 20 مىڭ گا الاڭعا جاڭا باقتار وتىرعىزۋ بويىنشا مينيسترلىك جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىس شەڭبەرىندە المامەن ءوزى-ءوزىمىزدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى», — دەپ تۇيىندەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.
