قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي
وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ جاھاندىق ءباسپاسوزدىڭ بەتىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان «قىتاي ارمانى» دەگەن تىركەس بۇگىندە الەمدەگى ازۋلى ساياساتكەرلەر تالقىسىنىڭ تاپتىرمايتىن تامىزىعىنا اينالدى. ەندەشە, «قىتاي ارمانى» دەگەن قايدان شىقتى؟ ازيالىق الىپ ەلدىڭ ارمانى نە ەكەن؟ بۇل سۇراقتار, ارينە, باتىستىق الپاۋىت ەلدەردى عانا ەمەس, قحر-دىڭ ىرگەسىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بىزدەردى دە بەيجاي قالدىرماسا كەرەك.
قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ قازاقستانعا العاشقى مەملەكەتتىك ساپارىنا وراي
وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ جاھاندىق ءباسپاسوزدىڭ بەتىنەن تۇسپەي كەلە جاتقان «قىتاي ارمانى» دەگەن تىركەس بۇگىندە الەمدەگى ازۋلى ساياساتكەرلەر تالقىسىنىڭ تاپتىرمايتىن تامىزىعىنا اينالدى. ەندەشە, «قىتاي ارمانى» دەگەن قايدان شىقتى؟ ازيالىق الىپ ەلدىڭ ارمانى نە ەكەن؟ بۇل سۇراقتار, ارينە, باتىستىق الپاۋىت ەلدەردى عانا ەمەس, قحر-دىڭ ىرگەسىندە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان بىزدەردى دە بەيجاي قالدىرماسا كەرەك.
«ارمانسىز ادام بولمايتىنى» سەكىلدى, ارمانسىز حالىق تا, مۇراتسىز ەلدە بولمايدى. دەمەك, بۇعان دەيىن دە تاريحتىڭ ءار ءتۇرلى كەزەڭىندە قىتاي حالقىنىڭ سان الۋان اسىل ارمانى, ۇلى مۇراتى بولعان. ۇلت ارمانى مەن ەل مۇراتىنىڭ جۇزەگە اسۋ-اسپاۋى كوبىنە-كوپ سول تۇستاعى تاريحي-الەۋمەتتىك جاعدايلار مەن ەلدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق الەۋەتىنە بايلانىستى بولاتىندىقتان, تاريحتا قىتاي حالقىنىڭ دا ءبىر ارمانى ورىندالىپ جاتسا, ەندى ءبىرى شىرىن قيال كۇيىنشە قالىپ كەلدى. ونىڭ ءبارىن بۇل ارادا اداقتاپ, تالداپ-ساراپتاپ وتىرۋعا ۋاقىت تار, ارينە.
دەگەنمەن, ءدال وسى جولعى «قىتاي ارمانىنىڭ» مەملەكەتتىك ۇلى جوبا, ەلدىك بيىك مۇرات رەتىندە ساياسي ارەناعا قايتا شىعۋىنىڭ وزىندىك تاريحي جانە ساياسي-الەۋمەتتىك سەبەبى جوق ەمەس. ازيالىق الىپ ەلدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان, ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايىنان ساۋاتى كەمشىن شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ دەنى وزگە ەمەس, بۇگىنگى قىتايدىڭ ۇشقان قۇستاي دامۋ قارقىنىنا, قىتايلىقتاردىڭ دامۋعا دەگەن سونشالىق قۇشتارلىعىنا جاتىپ كەلىپ تاڭدانادى. ال جالپى قىتاي تاريحىنىڭ ارعى-بەرگىدەگى ىلكى كەزەڭدەرىنە ءۇستىرت وي جۇگىرتكەننىڭ ءوزىندە تاڭدانىسىڭىزعا ەش ورىن قالمايتىندىعى ءوز الدىنا, ءتىپتى ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان «قىتاي ارمانىنىڭ» دا اسپاننان تۇسپەگەن, جەردەن شىقپاعان, كادىمگى قىتاي دەگەن قارت حالىقتىڭ تاعدىرىمەن بىتە قايناسىپ جاتقان ۇلى مۇراتى ەكەندىگىنە انىق كوز جەتكىزەر ەدىك.
ءيا, تاريحتا قىتايدىڭ دا كۇللى ادامزاتقا وركەنيەت تاراتقان, ءتىپتى, الەمدى اۋزىنا قاراتقان «ارمانسىز» كەزدەرى دە بولعان. بۇعان جارقىن مىسال رەتىندە قىتايدىڭ حان پاتشالىعى (ب.ز.د. 206 ج. – ب.ز. 220 ج.) مەن تاڭ ءداۋىرى (ب.ز. 618-907 ج.ج.) كەزەڭىن اتاپ ايتۋعا بولادى. وزگەسىن ايتپاعاندا, ەجەلگى قىتايدىڭ الەمگە ايگىلى «ءتورت ۇلى تاپقىرلىعىنىڭ» (كومپاس, قاعاز, باسپا ونەرى, قوپارعىش ءدارى) ومىرگە كەلۋىنىڭ ءوزى وسى كەزەڭدەردىڭ ەنشىسىنە جاتادى. بۇلاردىڭ سىرتىندا قىتاي حالقى جىبەك قۇرتىنان جىبەك الۋ, شاي ءوندىرۋ, شىنى جاساۋ, اينا, ەسەپشوت, سيا, جەر سىلكىنىسىن باقىلاۋ اپپاراتى, توقىما فابريكاسى, قولشاتىر, سىرىڭكە قاتارلى تاپقىرلىقتارىن دا وزدەرىنىڭ ادامزات مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا قوسقان ەلەۋلى ۇلەسى رەتىندە ماقتان تۇتادى. ايگىلى « ۇلى جىبەك جولىنىڭ» دۇركىرەپ تۇرعان تۇسى دا وسى كەزەڭ بولعانى, ونىڭ شىعىستاعى باستالۋ نۇكتەسى قىتايدىڭ ەجەلگى استاناسى چاڭان قالاسى بولعانى دا كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. مىنە, بۇلار ەجەلگى قىتايدىڭ عىلىم-تەحنيكا سالاسىنداعى دامۋىن كورسەتەتىن بولسا, سوعان سايكەس ەكونوميكالىق, ساياسي-الەۋمەتتىك, مادەنيەت جاعىندا دا, اسىرەسە, ءسوز بولىپ وتىرعان حان, تاڭ پاتشالىقتارى كەزىندە تابعاش جۇرتىنىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. تاڭ پاتشالىعى قۇلاعاننان كەيىن ەلدەگى دامۋ مەن گۇلدەنۋ سۋڭ پاتشالىعىنىڭ (960-1279 ج.ج.) العاشقى كەزەڭدەرىندە شامالى بولسا دا جالعاسىن تاپتى. ال سۋڭ پاتشالىعى قۇلاعاننان كەيىن-اق قىتايدىڭ باسىنان باق تايدى. ماناعى تالتاڭداعان تابعاشتىڭ ءبارى قيتانداردىڭ, جۋرجانداردىڭ تابانىندا تاپتالدى. ودان كەيىن ەلدە «يۋان پاتشالىعى» (1206-1368 ج.ج.) دەگەن اتپەن موڭعول بيلىگى ورناپ, قىتايلار 150 جىلدان استام موڭعولداردىڭ ەزگىسىندە ءومىر ءسۇردى. ودان كەيىنگى ميڭ پاتشالىعىنىڭ (1368-1644 ج.ج.) العاشقى جارتىسىندا قىتايدىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتى سالىستىرمالى تۇردە ءبىرشاما جاندانعانىمەن, ەلدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايى سىن كوتەرمەستەي قۇلدىراپ كەتتى. ءارى قاراي قىتاي حالقى تسين پا
