م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ بىرىگىپ جازعان «اباي» تراگەدياسى 1940 جىلى ا.توقپانوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن تۇڭعىش رەت ساحناعا شىقتى. كوركەمدىك قۇرىلىمى, «اباي» وبرازى ارقىلى ۇجىمنىڭ كوتەرىپ وتىرعان قوعامدىق ماسەلەسى جونىنەن سپەكتاكل قازاق تەاتر ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلدى. سول العاشقى ءساتتى قادامنان كەيىن «اباي» تراگەدياسى كوپتەگەن قازاق تەاترىنىڭ ۇزدىك تۋىندىلارى قاتارىنا ەندى.
وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى تەاتر كوريفەيى قاليبەك قۋانىشباەۆ باستاپ سومداعان وبرازدى بۇگىنگى بولات ءابدىلمانوۆ, ەرلان ءبىلال, ازامات ساتىبالدى, نۇركەن وتەۋىلوۆكە دەيىن قانشاما ساحنا ساڭلاقتارى سومدادى. سونداي الىپ تۇلعانىڭ بەينەسىن سومداۋعا 31 جاسىندا بەل بۋعان تۇلعا – ىدىرىس نوعايباەۆ بولدى. وسىلايشا, 1962 جىلى اباي بەينەسى ەكىنشى مارتە ساحناعا جول تارتتى. ۇلى ارتيست ق.قۋانىشباەۆتىڭ كەڭەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, تالانتتى رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆتىڭ شارتتىلىق ءتۇرىن قاتاڭ ۇستانعان, ياعني تۇرمىس-سالتتىق بەلگىلەرىنەن اۋلاق تارتىپ, تراگەديالىق, رومانتيكالىق اسەردى كۇشەيتۋ ءتاسىلىن نىساناعا العان جاڭاشا رەجيسسۋراسىنا لايىقتى ارەكەت جاساۋ اكتەرگە جاۋاپتى مىندەت جۇكتەدى. الىپ اباي كوپ قىرلى, كۇردەلى تۇلعا. سوعان وراي ونى ءار اكتەر ءار قيلى سومداۋى دا زاڭدىلىق. قاليبەك قۋانىشباەۆ سومداعان اباي – ۇستامدى, سالماقتى, دانىشپان اباي بولسا, ىدىرىس نوعايباەۆ بەينەلەگەن اباي – كۇرەسكەر, جالىندى, قايراتتى اباي. ايگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي «ساحنا الەمى» اتتى كىتابىندا: «سىنشى قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ اعامىز «اباي رولىندە ىدىرىس نوعايباەۆ وينايدى دەگەندى ەستىگەنىمىزدە, كوڭىلىمىزدە زور كۇدىك تۋدى. بۇل كۇدىك, سەنىمسىزدىكتىڭ ءوزى ىدىرىستى بۇرىن كوتىبار, ەسەن سياقتى البىرت, داڭعازا باتىرلار رولىندە كورىپ, كوز ۇيرەنىپ قالعاندىعىندا ەدى. اكتەردىڭ قاتقىل شىعاتىن زور داۋىسى, باتىرلارعا جاراستى باتپان قيمىلى, سويلەۋ مانەرى اقىن رولىندە قانداي وزگەرىس تابار دەگەن كۇدىك ەدى» دەسە, تەاتر سىنى سالاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ «تۇڭعىش ۇلت تەاترى» ەڭبەگىندە: «سپەكتاكلدى العاش كورگەندە, بۇل كۇدىك ءبىراز سەيىلدى. قايتالاپ كورگەن كەزىمىزدە, اباي – ىدىرىس ويىنىنان ۇنامدىلىق تاپتىق, اقىن تۇلعاسىنىڭ جاڭا قىرلارىن كورگەندەي بولدىق», - دەپ پىكىر بىلدىرگەن.
اباي رولىندەگى اكتەر ىزدەنىسىن شۇقشيا زەردەلەگەن قاجىقۇمار قۋاندىقوۆ قالامىنان بۇل جاعى دا تىس قالماپتى. مىنا ءبىر پىكىرگە نازار اۋدارالىق: «اكتەردىڭ وقيعا تراگەدياسىن, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ مىنەز, قىلىعىن, كوڭىل-كۇيلەرىن سەزىنۋى ءالى دە جۇرەك تەبىرەنتەرلىكتەي اسەرلى ەمەستىگى اقىننىڭ تولعانىس سولعىندىعى ەسكەرىلەدى. ى.نوعايباەۆ ويىنىنداعى اباي بويىنداعى اتالىق ماحاببات, اۋىر قازالار ۇستىندەگى قايعى-شەر جازۋشى سۋرەتتەگەن دارەجەدەن تومەن جاتادى. ويىنىندا ايعاي باسىم بولىپ كەتەتىن ساتتەر بار. ابايدىڭ ءوز باسى, تۋىس-دوستارى, اكەسى قۇنانباي دا داڭعازالىقتى قاتتى مىنەپ, ودان شىتىنىپ وتىراتىن جاندار بولعان. جالپى, بۇل سپەكتاكل رۋحىنا شۋ – جات» - دەيدى.
جالپى, ىدىرىستىڭ ابايى كۇرەسكەرلىك تۇلعاسىمەن كوپ كوڭىلىنە وي سالادى. البەتتە, الدىڭعىلاردان الار عيبراتىڭ از بولماس, دەگەنمەن اركىم وزىنشە ىزدەنەرى – شىعارماشىلىق زاڭى. تەك ءتۇر ۇقساستىعىمەن اقىن الەمىن اشۋ قۇلاققا كىرمەيتىن ءالجۋاز دالەل. قاللەكەي ابايدى ويناعان قىرقىنشى جىلدارى ۇلى اقىن جايىندا قاعازعا تۇسكەن ءدال بەرتىندەگىدەي مول دەرەكتەر جەتكىلىكسىز-ءتىن. ونىڭ ۇستىنە, زاماناۋي زاڭعار قالامگەر مۇحتار اۋەزوۆتىڭ كوزى ءتىرى ەدى. ونىڭ ۇجىم مۇشەلەرىنە ءجون سىلتەپ, باستى ءرولدى ويناۋشى اكتەر مەن رەجيسسەرگە دۇرىس باعىت بەرىپ وتىرعانى تەاتر تاريحىنان بەلگىلى. ماسەلەن, قاليبەك قۋانىشباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىن بارىنشا باعالاي كەلىپ, مۇحتار اۋەزوۆ بىلاي دەپ تۇجىرىم جاساعان: «قاي ءرولدى بولسا دا بويلاپ كەتىپ, تەرەڭدەپ بارىپ تولىق ۇعىناتىن سەزىمدىلىك بار. ىلگەرى ءوزىن-ءوزى كوپ تاربيەلەسە, ىستەپ جۇرگەن ىستەرىن ءوزىنىڭ جۇرەگىنە, ميىنا تولىق قوندىرىپ الىپ, ىشتەي كوبىرەك تولعاناتىن بولسا, مۇنىڭ الدىنداعى كەلەشەگى تىپتەن زور سياقتى». تەاتر زەتتەۋشىسى ن.لۆوۆ ءوزىنىڭ «كازاحسكي اكادەميچەسكي تەاتر درامى» ەڭبەگىندە اكتەر ق.قۋانىشباەۆ سومداعان اباي بەينەسى تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: «ق.قۋانىشباەۆ ويىنى رولگە بەرىلۋدىڭ عالامات مىسالىنداي بولىپ, اقىننىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن اشۋدا ۇلكەن اكتەرلىك كۇش پەن تەگەۋرىندىك كورسەتتى, ابايدىڭ ماڭايىنا جينالعان شاكىرتتەرىنە دەگەن ۇلاعاتتى ۇستازدىعىنىڭ شەگى جوق تەكتىلىگىن ءبىلدىردى. ال, شىعىس ەلدەرىنىڭ ۇستازدىق مەكتەبىنىڭ سۇيەگى شەشەندىكپەن ءتۇپ تامىرلاس ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى».
ءا.سىعايدىڭ قازاق تەاترىنىڭ تاريحىندا اتى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالعان ايگىلى اكتەرلەرى تۋرالى جازعان «اكتەر الەمى» كىتابىنان تاعى ءبىر قىزىقتى ەستەلىكتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنساق, سول كەزدەگى ورتا بۋىن وكىلىنىڭ دايىندىعى تۋرالى جاقسى بىلە تۇسەر ەدىك. «...اسەكەڭنىڭ (اسقار توقپانوۆ) ايتىپ سۋرەتتەۋىنە اڭىز بولارلىق ونەگە مول. العاشقىدا شىعارما اۆتورى اۋەزوۆ اباي ءرولىن ويناۋشى سىزگە دە, قويىلىم يەسى توقپانوۆقا دا نارازىلىق بىلدىرسە كەرەك. كەمەڭگەر قالام يەسىنىڭ ونداعى رەنجىگەنى, اباي – قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ تاكەجانعا بۇرىلىپ ايتاتىن «سەن نە دەيسىڭ؟» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزدى ناقىشىنا, مانەرىنە كەلتىرىپ جەتكىزە الماۋىنا بايلانىستى ەكەن. ۇلكەن جازۋشىنىڭ ۇعۋىنشا «سەن نە دەيسىڭ؟» دەگەن سوزدەگى تاڭدانۋ, تورىعۋ, ءتۇڭىلۋ, كۇيىنۋ, قۇبىلۋ سەزىمدەرىن اكتەر دە, اسقار توقپانوۆ تا جايباراقات قارابايىر كۇيىندە ءتۇيسىنىپ كەلگەن. سوعان شىداماعان زاڭعار دراماشى: «قاليبەكتەي ءارتيسى, توقپانوۆتاي رەجيسسەرى بار, مەنىڭ ماڭدايىمنىڭ سورى بەس ەلى!», «اباي» سيمفونيا, ال سيمفونيانى بالالايكامەن ويناۋعا بولادى ما؟ «بالالايشىكسىڭدەر سەندەر» - دەپ, سەمەيگە سۋىت ءجۇرىپ كەتكەن» دەيدى. بۇعان قاراپ وتىرىپ اۋەزوۆتىڭ قانداي ابايدى كورگىسى كەلگەنىن, قانداي بيىك تالاپتار قوياتىنىن قاپىسىز اڭعارامىز.
مىسالى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بولات ءابدىلمانوۆ ويناعان اباي – وتكىر, جىگەرلى, سۇستى اباي. ساحنادا اباي بەينەسىن سومداۋ ءار ونەر ادامى ءۇشىن شىڭعا كوتەرىلگەندەي بيىك ابىروي. ولاي دەيتىنىمىز, اباي بەينەسى – ۇلكەن سىناق. ناقتىلاي تۇسسەك, ۇلتتىق, حالىقتىق سىناق. سەبەبى, اباي بەينەسى پاراساتتىلىق پەن ابىرويدى ءون بويىنا جيناعان بىردەن ءبىر تۇلعالىق وبراز. سوندىقتان, اباي بەينەسىن سومداۋ اكتەر ءۇشىن ءوز بويىنداعى بارىن – اسىلى مەن تۇنىعىن اشىپ كورسەتۋ بولىپ تابىلادى.
ابايدى ۇلتتىق برەندىمىز دەسەك, بارشاسىنىڭ نازارى بىردەن ۇلى اقىننىڭ ساحنالىق بەينەسىنە اۋاتىنى انىق. سەبەبى ەلدىڭ ءبارى «اباي جولى» ەپوپەياسىن تۇگەل وقىپ, نە اقىن شىعارمالارىن تۇگەل ءسىڭىرىپ جاتپايتىنى بەلگىلى جاي. تۇپتەپ كەلگەندە ونىڭ اقىن بەينەسى مەن دارا بولمىسىن تەاتر مەن كينوعا قاراعاندا, مۇحتار اۋەزوۆ جازعان كىتاپتان جانە اقىننىڭ ءوز شىعارماشىلىعىنان كوبىرەك ماعلۇمات العانبىز. قاي تەاتر ساحناسىندا قويىلسا دا, قانداي تالانتتى اكتەردىڭ سومداۋىمەن وينالسا دا, اباي بەينەسىن كىتاپتان وقىعانداعى ءار ادامنىڭ قيالىندا پايدا بولاتىن بەينەمەن سالىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ۇلكەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگىنىڭ تەرەڭ اشىلىپ كورىنەتىن ءبىر تۇسى — ادامدار پورترەتىن بەينەلەۋى. كەيىپكەر العاش ارەكەت ساحناسىنا شىققان بەتتە اۆتور ونىڭ كەلبەتىنىڭ ەستە قالارلىق بەلگىلەرىن سۋرەتتەپ بەرەدى. ادامنىڭ جالپى سيپاتى, بويى, دەنە ءبىتىمى, قيمىل-قوزعالىسىن ۇزاق سۋرەتتەيتىن ەرەكشەلىگى بار. روماندا ابايدى ارەكەت, قيمىل ۇستىندە, جاندى - ءتىرى قالىپتا, سان الۋان كوڭىل-كۇيىمەن تولقىعان, رەنجىگەن, قۋانعان, جەككورگەن ساتىندە سۋرەتتەپ كورسەتەدى. جازۋشىنىڭ قىراعى كوزى ءار ءتۇرلى ءناسىلدى, سان الۋان اۋلەتتى ءدال كورىپ, قاپىسىز تانىتادى.
ءا.سىعاي «اكتەر الەمى» كىتابىندا تاعى دا ءبىر قىزىقتى ەستەلىگىمەن بولىسە كەلە, اسقار توقپانوۆتىڭ اڭگىمەسىنەن ءۇزىندى كەلتىرەدى. «...قازاق جەرىنە ايدالىپ كەلگەن كەزىندە ك.س.ستانيسلاۆسكيدى گريمدەگەن سەرگەي يۆانوۆيچ گۋسكوۆ دەگەن مامان بوياۋشى ەكەۋىمىز سارىلا وتىرىپ اباي اقىننىڭ سىرت كەلبەتىن ىزدەدىك. تاپجىلماي وتىرىپ, جان قينادىق. ۇلى اقىننىڭ پورترەتتىك ۇقساستىعىن تابۋ باستى مىندەت ەدى. مىنانى قاراڭىز, قاليبەك ارتيستەن ءىز قالماعانداي, ول بىرتىندەپ ادامعا, اقىنعا اينالىپ كەلە جاتتى. دانا, فيلوسوف, ازامات, شايىر تۇلعاسى كوز الدىمىزعا كەلدى. ەرىننەن شىققان ءسوزدىڭ ەرىنگە, جۇرەكتەن شىققان ءسوزدىڭ جۇرەككە جەتەتىنىن سو جولى اڭعاردىم. ارتيستەر ورتاسىنا اباي – قاليبەك كىرىپ كەلگەندە, باسى سەركە, ەلۋباي, قاپان, شاكەن بولىپ, «اسسالاۋماعالەيكۋم اباي اعا» دەپ, ورىندارىنان ۇشىپ تۇرعانىدارىن كورگەن ادامدا ارمان بار ما؟ ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى ريزا بولىپ ء«پالى, جامان قاليبەكتەن جاپ-جاقسى اباي تۋىپتى» - دەپ سابيشە قۋانعان ەكەن» - دەيدى. بۇل, ارينە, سىرت كەلبەتىن ۇقساتا ءبىلۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن العا تارتادى.
اباي زامانىن ءبىزدىڭ تەاترلار قالاي قويار ەكەن, ۇلى تۇلعانى كىم, قالاي وينار ەكەن دەگەن ويمەن باعالايتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. جوعارىدا ايتىلىپ كەتكەندەي ەلىمىزدەگى ءار تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا بار «اباي» تراگەدياسىن قويعان رەجيسەرلەر ىشىندەگى بىرەگەيى قر حالىق ءارتيسى ەسمۇحان وباەۆ: «– مەن ءوزىمنىڭ رەجيسسەرلىك تاجىريبەمدە «اباي» قويىلىمىن بەس رەت ساحنالادىم... اباي الەمىنە ساياحاتتاپ قايتۋ, اباي وبرازىنا كىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. م.اۋەزوۆ تەاترىندا ابايدى بەس ۇرپاقتىڭ ارتيستەرى قويىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن قاليبەك قۋانىشباەۆ, قاپان بادىروۆ, مالىك سۇرتىباەۆ, ىدىرىس نوعايباەۆ ويناسا, ەندى مىنە, ءبىزدىڭ ەرلان ءبىلال مەن ازامات ساتىبالدى سومدايدى. بۇل – ءارتيستىڭ شىنايى شەبەرلىگىن كورسەتەتىن ءرول. ەگەر ءسىزدىڭ ىشكى جان دۇنيەڭىز باي بولماسا, ابايدى سومداۋعا ەشقانداي حاقىڭىز جوق. ابايدى ينتەللەكتۋالدىق دارەجەسى بيىك, اكتەرلىك شەبەرلىگى مىعىم, ويدى, قيالدى جەتكىزە بىلەتىن ارتيست قانا الىپ شىعادى»- دەگەن ەدى.
ابايدىڭ دانالىعى, كورەگەندىگى مەن پاراساتتىلىعى تۋرالى بۇگىنگىنىڭ عالىمى دا, اقىنى دا, جازۋشىسى دا ءبارى-ءبارى جۇرەك تۇكپىرىندەگى بار اسىل ءسوزىن اياماي توگىپ جازدى. ال بىراق, سول ابايدى كوز الدىڭدا ء«تىرىلتىپ», بار كۇيزەلىسى مەن تاۋقىمەتىن دالمە-ءدال الدىڭا اكەلە الاتىن ونەر ءتۇرى, ارينە تەاتردا قويىلاتىن سپەكتاكل! ەندەشە, تاۋ مەن دالا تىنىسىن زەردەسىمەن ۇققان ساحارا فيلوسوفىنىڭ, دارا اقىننىڭ جۇرەك سوعىسىن كوپشىلىككە قالاي جەتكىزگەن؟
اباي ءرولىن ويناۋ كەز كەلگەن اكتەرگە بۇيىرا بەرمەيتىن باق ەكەندىگىندە داۋ جوق. سول باق بۇيىرعان اكتەردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ەرلان ءبىلال. اكتەر ءوزى بەينەلەگەن وبراز تۋراسىندا: «– اباي بىزگە ءوز شىعارمالارى ارقىلى كوپ قازىنا قالدىرعان تۇلعا. ونىڭ باسىنان وتكەن قيىن تاعدىرىن ساحنادا جەتكىزۋ وڭاي ەمەس. مەن سومداعان اباي سۋرەت ەمەس, ول ومىردەگى اباي, باسىنان كەشكەن تاعدىرى. قايعىعا جۇرەك سىزدايدى. ابايدىڭ سونشاما قاسىرەت شەگۋى, قايعىعا باتۋى دۇنيەدەن وتكەن بالاسىنىڭ جولىن جالعاستىراتىن ادام بولماعاندىعىنان. ول جاي عانا بالاسى, شاكىرتى ەمەس, ولار جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار ەدى. اباي بالالارىنان, شاكىرتىنەن ايىرىلعاننان كەيىن اۋىر قايعى شەككەنى بەلگىلى. كوپ ۇزاماي ءوزى دە دۇنيە سالعان. سوندىقتان ونىڭ بويىنداعى مۇڭ, قاسىرەت پەن ۋايىم بولاشاعى مەن ۇمىتىنەن ايىرىلۋىنان. بالالارى – ابايدىڭ ارمانىن جەتەلەيتىن ادامدار ەدى. سولاردان ايىرىلعاننان كەيىن قاتتى قايعىعا بەرىلىپ, قۋاتىن جوعالتتى, ءومىرى ءۇزىلدى» - دەپ باعا بەرگەن. دەگەنمەن كورەرمەننىڭ كوكەيىندە ساقتالعان بۇل وبرازدى تاريحتا اتى قالعان تالانتتى اكتەرلەر ءوز دەڭگەيلەرىندە ءساتتى سومداپ كەتتى. بۇعان دالەل حالىقتىڭ بەرگەن وڭ باعاسى مەن ۋاقىت اعىمى قانشا اقسادا ءالى كۇنگە ءوز قۇندىلىعىن جوعالتپاي كەلۋىندە. بۇگىنگى تاڭداعى باس قالالىق تەاتر قاۋىمىنا ابايدىڭ شەرىن, ونىڭ تۇلعالىق قادىر-قاسيەتىن جەتكىزىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى – نۇركەن وتەۋلوۆ. ءوزىنىڭ اكتەرلىك مانساپ جولىندا ءدال وسى اباي بەينەسىن «تولقۇجات» رولىنە اينالدىرا العان اكتەر دەپ نۇركەن وتەۋلوۆتى ايتا الامىز. قويۋشى رەجيسسەرى قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الىمبەك ورازبەكوۆ. رەجيسسەر ساحناعا ءبىر مەزگىلدە ابايدىڭ ەكى بىردەي وبرازىن ەنگىزەدى. ساحنادا نەگىزگى ارەكەت ەتۋشى اباي بولعانىمەن, سپەكتاكلدىڭ كورەرمەنگە تۇيدەك-تۇيدەك وي ايتار ءتۇيىندى تۇستارىندا درامالىق وقيعا اقىننىڭ ء“تول سوزىمەن” ەنگىزىلگەن اعا اباي بەينەسى ارقىلى ىرىلەنەدى. اعا اباي ساحنادا ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگى مول كەيىپكەر بولىپ شىققان. وعان ءوز كوزقاراسىن بۇگىنگى – ءححى عاسىرداعى قانداستارىنا باتىرىپ ايتاتىنداي ەتىپ بەرسە دە ارتىقتىق ەتپەس ەدى. قويىلىم باستالعاندا ساحنا ورتاسىنداعى ۇلكەن دوڭگەلەك شاردىڭ تاساسىنان شىعاتىن ابايدىڭ جاستاردىڭ قارا ماتامەن بايلانعان كوزدەرىن شەشىپ, بولاشاققا, بىلىمگە جول سىلتەۋى ۇلى دانىشپاننىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني ۇستازى رەتىندەگى كەلبەتىن تانىتادى. قويۋشى رەجيسسەرى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى الىمبەك ورازبەكوۆتىڭ باستى كەيىپكەر ابايدىڭ تولعانىسىن, جان كۇيزەلىسىن كۇشەيتۋگە اعا ابايدى ەنگىزۋى – وتە ورىندى تابىلعان شەشىم.
قويىلىمنىڭ نەگىزگى سالماق جۇگى ن.وتەۋىلوۆتىڭ ابايىنا ارتىلعان. ارينە, ۇلى ويشىلدىڭ ءرولى اكتەرگە وڭاي تيمەيتىنى راس. قويىلىمدا «سوقتىقپالى سوقپاقسىز جەردە ءوسىپ, مىڭمەن جالعىز الىسقان جاننىڭ» تەرەڭدەگى جۇمباعى, اباي ازابىنىڭ ايتىلماي قالعان تىلسىم بەينەسى كورسەتىلەدى. سىرت كەلبەتى كەلىستى, ايتار ءسوزى سالماقتى ابايدى اكتەر رەجيسسەر ۇسىنعان ويىن ەرەجەسىن قابىلداي وتىرىپ, وزىندىك شىعارماشىلىق ىزدەنىستەن تۋىنداعان وي ورنەگىمەن سومدايدى. ءبىز بۇل ورىنداۋدا قورعانسىز ەكى جاستىڭ تاعدىرىنا ءوزىنىڭ جاۋاپتىلىعىن وتكىر سەزىنگەن, ادىلدىك ءۇشىن كۇرەسكەن ارەكەت ۇستىندەگى كۇردەلى وبرازدى كورەمىز. سپەكتاكلدىڭ مۋزىكالىق ساحناسى جەكەلەگەن ارتىستەر مەن كوپ داۋىستا حورمەن قوسىلا اتقارعان ابايدىڭ ءتول اندەرىن ورىنداۋدان تۇرادى. «جەلسىز تۇندە جارىق اي», «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» اندەرىن اكتەرلەردىڭ بىرنەشە داۋىستارعا ءبولىپ ساۋاتتى ايتۋى ۇجىمنىڭ مۋزىكالىق ورىنداۋشىلىق دەڭگەيى مەن مۇمكىندىكتەرىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. تەاتر كلاسسيكالىق رەپەرتۋاردى بۇگىنگى كوزقاراسپەن وقۋدا باس-اياعى ءبۇتىن, ءبىر دەممەن وتەتىن قىزىقتى سپەكتاكل جاساعان.
شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى «بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك» دەگەنى سياقتى وتكەن 2019 جىلى پرەمەراسى بولعان «جان» مونوسپەكتاكلىن «بۇل قويىلىم بۇرىڭعى قويىلىمنان وزگەرەك» دەپ اسپەتتەسەك ارتىق بولماس. قويۋشى رەجيسسەر جاس تا بولسا تالانتتى رەجيسسەر – فارحات مولداعالي. قانداي ارتىقشىلىعى بار؟ نەلىكتەن كورەرمەن كوزىنە جاس ۇيالاتىپ, اركىم وزىندىك ىشكى الەمىنە ەنىپ, ءوز - وزىنەن ەسەپ الاتىن نە قۇپياسى بار بۇل سپەكتاكلدىڭ؟
بىرىنشىدەن, سالماقتى ءسوزى ايتار ويى بار كۇردەلى قويىلىم. كەيدە تەاتردى قيمىل - ارەكەتسىز, ءان - كۇيسىز ەلەستەتە الماي جاتامىز. ونسىز قويىلىم ساپاسىز, سيۋجەتى قىزىقسىز بولادى دەپ ويلايمىز. ياعني, تەاتردىڭ كونتسەرت ەمەس, رۋحاني ازىق الار ورىن ەكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىنىمىز وتىرىك ەمەس. وزىق ويلى اباي اتامىزدىڭ ءپالساپاسى شۇرايلى تىلىمەن جۇپتاسىپ قاعاز بەتىنە تۇسكەندەگى سول ءبىر ونەگەلى «45 قارا ءسوزى» بۇگىنگى تىڭداۋشى ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق. ەكىنشىدەن, قارىم-قاتىناس مادەنيەتىنەن ىشكى ويدى تەرەڭدەتۋگە "قابىرعاڭمەن كەڭەس" جولىن اشادى. دەمەك, قويىلعان ساۋالعا تۋرا جاۋاپ بەرمەي, الىستان وراعىتىپ اكەلىپ, كورەرمەنگە «شەشىمىن ءوزىڭ تاۋىپ, ناتيجە شىعار!» دەگەن تالاپ قويادى. ۇشىنشىدەن, اباي تۇلعاسى - سومداۋشىعا ازىق. تەاتر تىلىمەن ايتقاندا اكتەردىڭ باعىن اشادى. ابايدى نۇركەن وتەۋىل ىشكى جان دۇنيەسىمەن سومداعان. ابايدىڭ مونولوگتارىنىڭ ءار جولى كۇردەلى پسيحولوگيالىق «پەرەحودتارمەن» ۇشتاسا بىتكەن: «بۇل جاسقا كەلگەنشە جاقسى وتكىزدىك پە, جامان وتكىزدىك پە, ايتەۋىر ءبىرتالاي ءومىرىمىزدى وتكىزدىك: الىستىق, ج ۇلىستىق, ايتىستىق, تارتىستىق – اۋرەشىلىكتى كورە - كورە كەلدىك. ەندى جەر ورتاسى جاسقا كەلدىك: قاجىدىق, جالىقتىق; قىلىپ جۇرگەن ءىسىمىزدىڭ بايانسىزىن, بايلاۋسىزىن كوردىك, ءبارى قورشىلىق ەكەنىن بىلدىك. ال, ەندى قالعان ءومىرىمىزدى قايتىپ, نە قىلىپ وتكىزەمىز؟ سونى تابا الماي ءوزىم دە قايرانمىن», - دەپ ءبىرىنشى قارا سوزدەن باستالىپ قاي ۋاقىتتا دا قوعاممەن بىرگە جاساپ كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەر كوتەرىلگەن تۇستارىن تىزبەكتەپ ويدى ويمەن دامىتىپ جالعاسا بەرەدى. ابايدىڭ ەندىگى قالعان عۇمىرىن ناقتى قاي ىسپەن وتكىزبەك بوپ شەشىم قابىلداعانىن ەڭ سوڭعى ساحناداعى اباي – نۇركەن وتەۋىلدىڭ ەكى تاقتاعا كەزەك جۇگىرىپ, جانتالاسا جازۋعا كىرىسكەن تۇسىنان اڭعارۋعا بولادى. ياعني, اباي العاشقى قارا سوزىندە ايتىپ كەتكەندەي قولىنا قالام الىپ, قاعاز بەن قارا سيانى ەرمەك قىلۋدى قۇپ كورگەنى كورسەتىلەدى. سول تاقتاعا جازعان ەڭ سوڭعى سويلەمى «جۇرەگىڭنىڭ تۇبىنە تەرەڭ بويلا!».
قورىتا ايتقاندا بۇگىنگى ۋاقىتقا دەيىن تەاتر ساحناسىندا قويىلىپ كەلگەن, ءالى دە ءوز جالعاسىن تاباتىن «اباي» بەينەسى ءاربىر اكتەرگە رۋحاني ازىق, ىزدەنىس كوزى جانە تىڭ جاڭالىق بولىپ قالا بەرمەك. تاعلىمى مول اباي وبرازىن قاي اكتەر قانداي دەڭگەيدە بەينەلەپ شىقسا دا تۇعىرىنان تۇسپەيتىن ۇلى وبراز ەكەندىگى داۋسىز.
رۋحيا باقىتبەك,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى
تەاترتانۋ ماماندىعىنىڭ 3-كۋرس ستۋدەنتى
