ادەبيەت • 31 ناۋرىز، 2020

كوك شالعىنعا كومىلىپ جاتتىم كەشكى...

250 رەتكورسەتىلدى

اقىننىڭ ءومىربايانى – ونىڭ ولەڭدەرىنىڭ تاعدىرى. العاشقى ولەڭىنەن اقىرعى جىرىنا دەيىن. كەشكەن ازابى، كورگەن راحاتى، باسىنان وتكەرگەن الۋان زامانا بۇلتى. كوڭىلدىڭ كوركەم ساتىندەي اق شاربى بۇلتتان تۇنەرگەن دەرتتى جۇرەكتى ءزىلماۋىر بۇلتتارعا دەيىن. سونىڭ ءبارى – جىرلارىندا.

اقىننىڭ ءومىرى  دۇنيە جانارىنداعى ءبىر تامشى جاس سەكىلدى. سونشا ءمولدىر، سونشا اۋىر. سول تۇنىق تامشى ءۇزىلىپ تۇسكەنشە... امانحان ءالىم ۇلى ءبىزدىڭ جانارىمىزدان جاس بولىپ ىرشىپ ءتۇستى. كوزىمىزدى قاي ساتتە جۇما قالعانىمىزدى دا اڭعارىپ ۇلگەرمەدىك.

ادامنىڭ ادامعا، ادامنىڭ دۇنيەگە بايلانىپ قالعان تۇگى دە جوق ەكەن-اۋ. اقىن كوز الدىمىزدا مۇنارتىپ تۇرىپ، عايىپ بولدى.

ونىڭ پوەتيكالىق ستيحياسى، ءتىپتى مۋزاسى دا اي بولعان سەكىلدى. ايدى جىرلادى. اي ارقىلى الماعايىپ دۇنيەنىڭ ديدارىن بەردى. ءبىز جارقىراپ تۇرعان ءجۇزىن كوردىك. ال ايدىڭ ارتىندا نە بار ەكەنى – بىزگە جۇمباق. سول جۇمباقتىڭ شەشۋى – ادەبيەتشىلەردىڭ، قازىرگى ءام كەلەر جاستاردىڭ ىزدەنىسىندە. جاستاردى امانحان ءالىم ۇلىنشا ءسۇيۋ، جاستاردى ىزدەۋ، العاشقى قادامىنان باستاپ تالپىندىرىپ، ارتىعى مەن كەمىن ايتۋ، جاناشىرلىقپەن جانىنا ءۇڭىلۋ – ءبىر بولەك الەم ەدى.

اقىننىڭ قازاسىنا قايعىرا وتىرىپ، «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى وتباسىنا، تۋعان-تۋىستارىنا، جالپى ادەبيەت سۇيەر قاۋىمعا كوڭىل ايتادى.

اۋەلىندە ايتقانىمىزداي، اقىننىڭ ءومىربايانى – ولەڭدەرىنىڭ تاعدىرى. ءبىر توپ ولەڭىن ۇسىنىپ وتىرمىز.

كوڭىل كۇي

 

بۇرعان بۇلتتىڭ لەگىمەن ەلگە بەتتى،

اعىل-تەگىل كوك نوسەر سەلدەپ ءوتتى.

كۇزدىڭ كۇنگى جاپىراق سياقتانعان،

مەنىڭ قانشا سوزدەرىم جەلگە كەتتى.

 

بەرىلەدى جەل قاقتى باق تا مۇڭعا،

سورام بولىپ سور مەزگىل اققانىڭ با؟!

بارىپ-بارىپ ۇزىلگەن ۇمىتتەي جول،

باسىن تىعىپ الىپتى تاقتا قۇمعا.

 

تىراۋ-تىراۋ مۇڭدى ءۇندى تىرنا بىتكەن،

كوش تۇزەدى كوڭىلسىز ءبىر باعىتپەن.

كەتتى ماعان قاراماي، الماتىعا،

ءبىر جاقسى قىز، سورىما، سىردا كۇتكەن.

 

اۋىر قانداي تيەدى سۇراق دەمى،

تاپتىرا ما، جانىمنىڭ تۇراقتى ەمى؟!

قىپ-قىزىل بوپ جانىپ تۇر شەتەن باقتا،

جىلۋى جوق جىلىتار، بىراق، مەنى.

 

جامان ەكەن جۇرەگىڭ سىزداعاسىن،

قاققان كەزدە كىدى كۇز ىزبا قاسىن.

جىلى جاققا قاز قايتتى، كەتتى قىز دا،

كىمنەن ونى ايتشى ەندى قىزعاناسىڭ؟!

 

كەتەتۇعىن ءتۇسىپ ءبىر ىزگە باستان،

بۇ ءومىردى تەڭىمەن قىز دە قاشقان…

جابىرقاۋلى جانىمدى جىلىتپايدى،

مۇڭ تىلىندە سويلەگەن كۇزدەگى اسپان.

 

تىرنالاردان كەۋدەمدە تىراۋ قالعان،

مەن اشالماي وتەتىن سىر-اۋ، جالعان.

ماعان ۇقساپ تۇر، اناۋ، كارى ۇيەڭكى،

باسىن ەرتە بوزاڭداۋ قىراۋ شالعان.

 

***

 

قاس پەن كوزدىڭ، باۋىرىم، اراسىندا،

اسقاق كەۋدە سوڭىنا قاراسىن با؟

باسىم كەتىپ بارادى بىلەگىندە،

سانام كەتىپ بارادى ساناسىندا.

 

جاۋلاپ العان جانىمدى تالما كەشتە،

كەرەمەت كۇن كەشەگى قالمادى ەستە.

ەرنىم كەتىپ بارادى ەرىنىندە،

شايقالادى شاتتىعىم الما توستە.

 

كەش ۇعىنعان قادىرىن تىرەگىم بە،

سول قىز قازىر مۇراتىم، تىلەگىم دە.

كوزىم كەتىپ بارادى بۇرىمىندا،

ءوزىم كەتىپ بارامىن جۇرەگىندە.

 

***

تۇرعان تالعا كورسەتىپ يمە قالىپ،

قاراي-تۇعىن بەيمەزگىل كۇي مە، نالىپ.

قارا كۇرەڭ وتىردىم سۋعا قاراپ،

اپ-اۋىر مۇڭ كەۋدەمدى بيلەپ الىپ.  

 

جۇرەگىمدى ساعىنىش سىزداتادى،

سىزداعان ءبىر سو تۇستا قىز جاتادى.

الىپ تۇلا بويىمدى، جان-تانىمە،

سوققان سۋىق جەلىمەن كۇز باتادى.  

 

باياۋ ءتۇسىپ كەلەدى كەش قاباعىڭ،

ءوتتى-كەتتى جايلاردى ەسكە الامىن.

جەلبىر-جەلەڭ ءجۇر بالا جەلوكپەلى،

الماعانداي سۋىقتىڭ سەس ساباعىن.  

 

مەزگىل جاندى كەلەتىن ورتەدىگە،

قىلىن كوڭىل كۇيىمنىڭ شەرتەدى مە؟

ەسكە الىپ وتىرمىن كەزدەرىمدى،

كورىنەتىن ۇقساستاۋ ەرتەگىگە.  

 

تۇرسا دا ءۇيى قول سوزىم، كوز كورىمدە،

ۇقساپ قىرىق بۇرىمى وزگە ورىمگە،

– كورىنەتىن كۇنەكەي قىز سياقتى،

ىزدەپ شىققان ءىز باعىپ كەزدەرىمدە.  

 

جالىنان ءبىر ۇستاتىپ ساياق جالعان،

تىرلىگىمدى كەز بار ما، اياپ قالعان؟!

ەرتەكتەگى سياقتى ماحابباتىم،

باقىتپەنەن جوق، بىراق، اياقتالعان.  

 

* * *  

 

بوي الدىرماي بولمىسى قۇس توزىمگە،

كورىنبەستەن ءبىر مىسقال سۇس كوزىندە،

– بىلمەي-تۇعىن شىن اتىن ەشبىر ادام،

قايتىس بولدى قاريا قىس كەزىندە.  

 

كەزدى وتكىزىپ باسىنان اۋىر جاستان،

جاقسى ءبىر جان اۋىلعا باۋىر باسقان،

– ساباۋ باستى قالپىمەن ەش زيانسىز،

ءوتتى ومىردەن وقىستان اۋىرماستان.  

 

تۇرماي-تۇعىن الدىڭدا ءجيى اقتالىپ،

كورسەتەتىن ۇلگىدەي ۇياتتى، انىق،

– جىلاپ تۇردى باسىندا ۇلكەن-كىشى،

اعايىنىن جوعالتقان سياقتانىپ.  

 

شىققان شۋلى، دۇنيە-اي ايران-سالى،

قايدا ءوتتى ەكەن قارتىڭنىڭ قايران شاعى.

سىرىن شەرتىپ ەش جانعا ايتقان ەمەس،

ءارى جۇمباق كەلگەنى قايدان تاعى.  

 

قارالى جۇرت تارتىلعان ەلەپ پە، استى،

مىسالى، كوڭىل كۇيى جەلەك قاشتى.

سوڭىندا قالىپ شالدىڭ قورجىن تامى،

سودان سوڭ قالدى ءيتى شەلەك باستى.  

 

كەلمەي-تۇعىن جاعدايعا ارىپ كۇتتى،

قارا سۋىق جەر بەتىن قارىپ ءبىتتى.

قىتىمىر قىس، ايتەۋىر، قىرىن كەلمەي،

جەڭىل بولدى جەرلەۋ دە جارىقتىقتى.

 

مىنا كوكتەم

 

ۇزىلگەن تامشى بولىپ ەرتە كوكتەم،

جاقتاۋىن تەرەزەمنىڭ شەرتەدى ەپپەن.

بارادى سىلق-سىلق ك ۇلىپ بالا بۇلاق،

جىپ-جىلى التىنكۇرەك ەركەلەتكەن.

 

قىستى اقجەم دەگەندەي ءبىر اھ ۇر تۇزدە،

ءتۇسىرىپ جىبەردى اللا اقىرعى ىزگە.

قازدار تومەن، تىرنالار بيىك ۇشىپ،

لەك-لەگىمەن ورالىپ جاتىر بىزگە.  

 

ءبىز دەگەنىم جىلى جاق – قازاقستان،

قۇستار كوكتە قاناتىن جازا ۇشقان.

كۇن دوڭگەلەپ قۇلادى ۇياسىنا،

اۋماي قىزعان ءبۇيىرى تازا مىستان.  

 

اۋىر-اۋىر ويلارعا باتتىم دا ەسكى،

ءوتىپ قىستان امان-ساۋ قاتقىل دەستى،

– جاڭبىر مەنەن ءسۇت ءيسى اڭقىپ تۇرعان،

كوك شالعىنعا كومىلىپ جاتتىم كەشكى.  

 

تاستاي ءبىر ءبۇر بەتىنە قىنا تەپكەن،

قاعىلمايدى اراعا سىنا تەكتەن.

قۇلاقتانىپ الىستا اي دا تۋدى،

جايلى ءتيدى-اۋ، سەزەمىن، مىنا كوكتەم.

 

كەشكى سۋرەت

 

شورشىعان شورتان اي دا قايدا قالدى،

كۇڭگىرت كەش كوڭىلىمدى جايلاپ الدى.

ەتەگىن قىمتاي تۇسكەن قاراڭعىدا،

قۇلاتتىم بۇكىر بەلدەن ويعا مالدى.

 

قىز باققان اجە قالاي كوز ىلەدى،

ءبىر كۇيبەڭ اۋىل جاقتا سەزىلەدى.

جالىنىن جانارىمنىڭ جەل كوتەرىپ،

قىلشىق مۇرت قىلاڭ ۇرعان كەزىم ەدى.

 

مازدايدى ءبىزدىڭ ۇيدە ماي شام عانا،

سەزەمىن جول سۇزەدى بايسالدى انا.

ق ۇلىنىن كۇتكەن جانعا كوزىن ىلمەي،

قارا ءتۇن قاناتىڭدى جايساڭ نالا.

 

سىر بويى. سۋدىڭ سالقىن ەستى لەبى،

جۇرەتىن ورىندالماي ەش تىلەگى،

- پاداشى پەردەن شالدىڭ اۋلاسىنان،

بەلگىلى " بەسىك جىرى" ەستىلەدى.

 

كۇيدەمىن كورىنىسكە وسى شۇكىر دەر مەن،

كوڭىلسىز اي دا تۋدى ءۇتىر كورگەن.

رەزەڭكە ەتىكتى قولپىلداتىپ،

قۇلادىم مالمەن بىرگە بۇكىر بەلدەن.

 

***

 

اۋىلدىڭ جانى كول ەدى،

اياداي عانا كولەمى،

اۋماعان شىمشىق كوزىنەن.

ارادا جىلدار وتسە دە،

اينىتپاي ونى سەزىنەم.

 

جانارى جانعان لاعىلداي،

ەركەم-اي، ەلىك لاعىنداي،

باسىنا بىردە بارعانبىز.

تۇسكەنىمدى سوندا بىلمەپپىن،

سوقپاققا وزگە، ارمان قىز.

 

ول كەزدە مۇڭدى ويلاپ پا ەم،

وتىرار ەدىم ويناپ مەن،

ومىراۋىڭا اي قاداپ.

تۇراتىن ءبىزدى اسپاننىڭ،

سۇتتەي اق نۇرى ايمالاپ.

 

وڭىنان تۋعان اي، كۇنى،

ەركە ەدى اۋىل ايدىنى،

جەل سۇيگەن قامىس، قۇراعىن.

بۋلىعىپ تۇردىق باسىندا،

بويىمىزدى بيلەپ ءبىر اعىن.

 

تىپ-تىنىش جاتقان ايدىنعا،

قۇلاشتاپ قانات جايدىم دا،

شالقالاپ كوك تاس لاقتىردىم.

ك ۇلىمدەپ كوزىڭ اربالىپ،

دىرىلدەپ ءوزىڭ شاق تۇردىڭ.

 

جامىلىپ ماقپال ءتۇندى ىزگى،

كۋا ەتىپ قايىڭ، جۇلدىزدى،

سەنى ەركەم باتىل ءسۇيدىم مەن.

ەشجەردە ەشكىم تاتپاعان،

ەرنىڭنىڭ بالىن قيدىڭ سەن.

 

قوسىلعىن، دوسىم، قوسىلما،

ەڭ كەرىم كەزىم وسىندا،

وتە شىعىپتى قاس-قاعىم.

جاس جانىم قازىر وزگەشە،

وزگەشە ،ءتىپتى، اسپانىم.

 

***

 

جازدىڭ ءبىر ۇزىلسە دە اقىرعى ءانى،

وكسىگىن باسا الماي جەل جاتىر ما ءالى،

- قۇلاققا شالىنادى جۇمباق سىبدىر،

ساباننان سۋىرىلعان شاتىرداعى.

 

قاباعىن قارىس ءتۇيىپ قاراي ما كۇز،

سۋىق ءسوز قۋعان ەلگە تارايدى اڭىز،

 - ەرىكسىز سەزىم بيلەپ بويدى العان،

ءسۇيىسىپ تۇرعاندا ەسكى سارايدا ءبىز.

 

قيىلا قاققان كوكتىڭ بوز قاسىنداي،

سۇپ-سۇيىق سالقىن ساۋلە سوزباسىن با، اي؟!

ەرنىمە كەرمەك تامشى ءتيدى جۇمساق،

جىپ-جىلى وتپە جازدىڭ كوز جاسىنداي.

 

جايىلعان قاراڭعىلىق تاراپتى ىنگە،

تۇرسىڭ سەن مىسىق كوز اي قاراپ كىمگە؟

بويىنا تىنىشتىقتىڭ قان جۇگىرىپ،

قىزىعىن قيدى جاستىق باراق تۇنگە.

 

كۇرەڭ كۇز تىنىش تاپتى ءيىپ باستى،

بالىمەن ارالاستىرىپ كۇيىكتى استى.

سۋىق ءسوز، كەرمەك تامشى، ىستىق ەرىن،

بۇل دەگەن اڭگىمە ەمەس ءتيىپ قاشتى.

 

تۇنگى قالادا

 

تىنىشتىق. قالا. تۇنگى ىزعار،

جاتقىزباي ەلدىڭ وسەگى،

- سىرلاسىم بولىپ جۇلدىزدار،

كەلەمىن بويلاپ كوشەنى.

 

ولار دا، كوكتە ىز بار ما،

كوڭىلسىز قاباق تۇر باعىپ.

كوبەلەك كوڭىل قىزدارعا،

قارايمىن مەن دە ۇرلانىپ.

 

جابايى مىسىق كوزىندەي،

ايدىڭ دا ءجۇزى سالقىنداۋ.

بولمايتىن، ءسىرا، سەزىنبەي،

جوعالتقان جازعى قالپىن باۋ.

 

تىرشىلىك ۇزاق، جول قىسقا،

ىسىمدە كەيبىر شۋ باسىم.

داۋا جوق ەكەن بولمىسقا،

كىدىلەۋ قىستا تۋعاسىن.

 

كوز شالدى كورىنىس الاعاش،

ۇقسايدى ءتۇرلى ەلەسكە،

- شايقالعان ماستاي، انا، اعاش،

كولەڭكەم مەنىڭ ەمەس پە؟

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار