قاسيەتتى قۇران كارىم سۇرەسىندە ء(ان-ناحل سۇرەسى) ارا تۋرالى جازىلۋى تەگىن ەمەس. مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىز دا حاديستەرىندە ەكى ءتۇرلى ەمگە: قۇران مەن ارا بالىنا ايرىقشا ءىلتيپاتتى بولۋعا شاقىرادى. كءوكتەن تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ ءبىرى ىنجىلدە بال تۋرالى بىرنەشە مارتە ايتىلادى. ءيا, جاراتۋشىنىڭ ادامزاتقا جىبەرگەن ەرەكشە ىرىزدىعى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ دا عانيبەت.
التاي بالىنىڭ داڭقى
«باردان اۋىسادى, بالدان جۇعىسادى». البەتتە, العا قويعان استان باستاپ ب ۇلىقسىعان سۇلۋعا دەيىن ءشارباتتى دۇنيەنىڭ ءبارىن بالعا تەڭەستىرەتىن قازاعىمىز بالدى ەرتەدەن بىلەدى. ايتالىق, «بال قىمىز», «بال قايماق», «بال ەرىن» دەگەن سياقتى ءتۇرلى تەڭەۋلەر ىلكىم زاماننان ايتىلىپ كەلەدى. «بالا ءتىلىنىڭ بال» ەكەنىنە سۇيسىنەتىن دە ءبىزدىڭ جۇرت. ەۋروتسەنتريستىك ۇعىمداعى جاس جۇبايلاردىڭ العاشقى شاڭىراق كوتەرگەندە وتكىزەتىن بال ايى بۇگىنگى قازاقپەن بىتە قايناسىپ كەتكەلى ءبىراز بولدى.
قاسيەتتى قۇران كارىم سۇرەسىندە ء(ان-ناحل سۇرەسى) ارا تۋرالى جازىلۋى تەگىن ەمەس. مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبارىمىز دا حاديستەرىندە ەكى ءتۇرلى ەمگە: قۇران مەن ارا بالىنا ايرىقشا ءىلتيپاتتى بولۋعا شاقىرادى. كءوكتەن تۇسكەن قاسيەتتى ءتورت كىتاپتىڭ ءبىرى ىنجىلدە بال تۋرالى بىرنەشە مارتە ايتىلادى. ءيا, جاراتۋشىنىڭ ادامزاتقا جىبەرگەن ەرەكشە ىرىزدىعى تۋرالى ءسوز قوزعاۋ دا عانيبەت.
التاي بالىنىڭ داڭقى
«باردان اۋىسادى, بالدان جۇعىسادى». البەتتە, العا قويعان استان باستاپ ب ۇلىقسىعان سۇلۋعا دەيىن ءشارباتتى دۇنيەنىڭ ءبارىن بالعا تەڭەستىرەتىن قازاعىمىز بالدى ەرتەدەن بىلەدى. ايتالىق, «بال قىمىز», «بال قايماق», «بال ەرىن» دەگەن سياقتى ءتۇرلى تەڭەۋلەر ىلكىم زاماننان ايتىلىپ كەلەدى. «بالا ءتىلىنىڭ بال» ەكەنىنە سۇيسىنەتىن دە ءبىزدىڭ جۇرت. ەۋروتسەنتريستىك ۇعىمداعى جاس جۇبايلاردىڭ العاشقى شاڭىراق كوتەرگەندە وتكىزەتىن بال ايى بۇگىنگى قازاقپەن بىتە قايناسىپ كەتكەلى ءبىراز بولدى.
بىراق, مۇنىڭ ءبارى قازاق جاپپاي بال تۇتىنادى دەگەن ءسوز ەمەس. جۋىردا سەمەي قالاسىنان سايلاۋ تولەۋوۆ ەسىمدى جۋرناليست اعامىز ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمىنا جاريالانعان ماقالاسىندا مىناداي دەرەك كەلتىرىپتى: قازاقتاردىڭ 60 پايىزى مۇلدە بال جەمەيدى. جان باسىنا شاققاندا – 0,1-0,2 گرامنان عانا. جاپونيادا سوعىستان كەيىن بۇكىل حالىق بال مەن ارا ونىمدەرىن ءبىرى قالماي پايدالانىپ وتىرعان. اراعا بەس-ون جىل سالىپ بارىپ ەل ءوزىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق قۋاتى جاعىنان كوپ ەلدەن الدەقايدا ۇزاپ كەتكەن. ول ەلدە ءتىپتى بال جەمەيتىن ادامدى جۇمىسقا المايتىن ءتارتىپ بار ەكەن» («ەق», 1 شىلدە, 2013 جىل). جاپونداردى جامپوز قىلعان اس ءبىزدىڭ بويىمىزعا باتپاي ما؟!..
راسىندا, بال – قۋاتى جوعارى ازىق. 1 كەلى بال ادامعا 3250 كال. قۋات بەرەدى. بال ادام اعزاسىن دارۋمەندەرمەن, اقۋىزبەن, فەرمەنتتەرمەن, ت.ب. تىرشىلىككە قاجەتتى زاتتارمەن بايىتادى. سونداي-اق, بالدى اسقازان, باۋىر, بۇيرەك, جۇرەك, وكپە, جۇيكە اۋرۋلارىن ەمدەۋگە قولدانادى. ارا بالىن وپا-دالاپتا, ءدارى جاساۋ وندىرىسىندە پايدالانادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, التاي بالىنىڭ ادام دەنساۋلىعىنا بەرەر پايداسى مول. اتاپ ايتقاندا, بال اعزاداعى قان قۇرامىن جاقسارتىپ, ىشكى قىزمەتتەردى جانداندىرادى. يممۋنيتەتتى ارتتىرۋ, دەنەنىڭ فيزيولوگيالىق كۇش-قۋاتىن قالپىنا كەلتىرۋ, مي قىزمەتىن كۇشەيتۋگە اسەر ەتەدى, تىنىس الۋ جولدارىن ارتىق قاقىرىقتار مەن قابىنۋدان ساقتايتىن دا وسى بال. اجەڭىزدىڭ تۇماۋ نەمەسە سۋىق تيگەندە ىستىق سۇتكە بال قوسىپ بەرەتىنى ەسىڭىزدە شىعار؟ بالدى قۇرت اۋرۋىنا, ۇيقىسىزدىققا, باس اۋرۋىنا, قان قىسىمىنا, اسقازان جاراسىنا, ءتىپتى كۇيىككە دە ەم رەتىندە پايدالانۋعا بولادى.
حالىقتىق مەديتسينادا بال ارقىلى ەم قابىلداۋ 4 مىڭ جىل بۇرىن پايدا بولعان ەكەن. گرەك ويشىلى پيفاگور «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سەبەبى – بالدى ءجيى قابىلداۋدان» دەسە, ايگىلى مەديتسينا عۇلاماسى ءابۋ ءالي يبن سينا «جاستىق شاعىڭدى ساقتاعىڭ كەلسە, ءجيى بال جە!» دەپتى.
بال – ۇلكەن بيزنەس.
بال – حالىقتى ساۋىقتىراتىن اس.
بال – قورشاعان ورتانى ساقتاۋدىڭ جولى.
بال دەگەندە, بۇگىندە بارشا بازاردا سامساپ تۇرعان «التاي بالى» ەسكە تۇسەدى. شىنىندا, بۇل ءتور التايدىڭ تارتۋى ما؟ ىندەتە زەرتتەپ جاتقان ەشكىم جوق. سەنبەسەڭىز – ەركىڭىز, «الىڭىز» دەپ قىستامايدى. جابايى نارىق زاڭدىلىعى جاساندىلىق پەن الداۋدى قاتار قويعاننان باستاپ التاي ب الىنىڭ دا قادىرى قاشتى. بۇل – ساۋدا تىلىمەن سويلەگەندە «برەندتى پايدالانۋ».
مادەني تاسىلمەن وسىرىلەتىن بال ارالارى التاي ولكەسىنە حVIII عاسىردىڭ سوڭىندا كەلىپتى. وسكەمەن بەكىنىسىنىڭ كومەندانتى نيكولاي ارشەنەۆتىڭ جازبالارىندا العاشقى ارا ۇيالارى سالىنعان جاشىكتەر 1786 جىلى كيەۆتەن اكەلىنگەنى تۋرالى دەرەك بار. شىعىس وڭىرىندەگى العاشقى ومارتا وسكەمەننەن 40 شاقىرىم جەردە قۇرىلعان ەكەن. 1825 جىلى وسكەمەن ماڭايىندا 86 مىڭنان استام ارا ۇياسى بولعان. 1834 جىلى بۇقتىرما جاعالاۋىنان جينالعان 12 مىڭ پۇت تازا بال ورالدا وتكەن ءىربىت جارمەڭكەسىنە جەتكىزىلىپتى.
كەڭەس وداعى تۇسىندا التاي بالىنىڭ داڭقى اسپاندادى. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن قازاقستان جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, گەرمانيا جانە وزگە دە وداقتاس رەسپۋبليكالارعا جىل سايىن 20 مىڭ توننا بال شىعارىپ تۇرعان ەكەن. ونىڭ ىشىندە التاي بالىنىڭ مول ۇلەسى بار. بۇگىندە بۇل ولكەنىڭ ەكسپورتقا شىعاراتىن بال كولەمى 1 مىڭ تونناعا جەتەر-جەتپەس بولىپ قالدى. قازىر ەلىمىزدە شامامەن 73 مىڭنان استام ومارتا تىركەلسە, ونىڭ 70 پايىزى شىعىس قازاقستان وبلىسىنا تيەسىلى.
شىنى كەرەك, ءىشىنارا اينالىسقانى بولماسا قازاقتىڭ باسىم بولىگى ومارتاشىلىق كاسىپكە وڭقاي اسىقتاي كانىگى ەمەس. ومارتاشىلار اۋلەتىنىڭ باسىم بولىگى پاتشالىق زاماندا ىشكى رەسەيدەن قازاقتىڭ شۇرايلى قونىستارىنا اۋىپ كەلگەن كەرجاقتار, مۇجىقتار, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە دەپارتاتسيالانعان وزگە ۇلىس وكىلدەرى بولاتىن. توقسانىنشى جىلدارى بارماعىنان بال تامعان ومارتاشىلار اۋلەتىنىڭ ۇرپاقتارى رەسەيگە, گەرمانياعا, ت.ب. تۇپكىلىكتى اتامەكەندەرىنە قونىس اۋدارعان سوڭ ءھام قوعامدىق قۇرىلىم توڭكەرىلىپ تۇسكەن توقىراۋ زاماتىندا بۇل كاسىپ تە ادىرە قالعانداي بولعان. قۇلدىراۋدى توقتاتىپ, تۇگىن تارتساڭ مايى, گ ۇلىن تارتساڭ بالى شىعاتىن شىعىس ولكەسىنىڭ بال شارۋاشىلىعىن باسىنان باستاپ قايتا قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى انىق بايقالدى. ويتكەنى, قازاقستاندىق نارىقتى قايدان كەلگەنى, قانداي جولمەن وندىرىلگەنى بەلگىسىز ساپاسىز بال تاۋارى باسىپ قالعان بولاتىن.
حالىقارالىق بال فەستيۆالى داستۇرگە اينالدى
ەلباسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى بال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دەن قويىپ, وسىعان دەيىن وجاۋدان قاعىلىپ كەلگەن ومارتاشىلار ءىسىنىڭ وڭعا باسۋى ءۇشىن بىرقاتار كەشەندى ءىس-شارالار اتقاردى.
اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلى وبلىستىڭ ارا وسىرۋشىلەرىنە 4 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلدى. مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى قولداۋدىڭ جىل سايىن جاقسارا ءتۇسۋى ايماقتاعى شەمونايحا, زىريان, كاتونقاراعاي, گلۋبوكوە, كۇرشىم, ءۇرجار, تارباعاتاي اۋداندارىنداعى ومارتاشىلاردىڭ كاسىبىن ىلگەرىلەتە ءتۇستى. العاشقى بولىنگەن سۋبسيديانىڭ ناتيجەسىندە وبلىس كولەمىندە 31 ومارتا شارۋاشىلىعى قۇرىلدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارا ۇيالارىنا سىناق جۇرگىزىپ, ارا مەن بالدىڭ ساپاسىن انىقتاپ وتىرادى. وسىلايشا, ومارتاشىلارعا سۋبسيديا تاعايىندالادى. سۋبسيديا مولشەرى ءبىر ارا ۇياسىنا 6 مىڭ تەڭگەدەن بەرىلەدى. 2011 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن بۇل سالاعا 24 ميلليون تەڭگە قارجى جۇمسالدى. ناتيجەسىندە, 2010-2011 جىلدارى ايماقتاعى ارا ۇيالارىنىڭ سانى 40 300-دەن 50 700-گە دەيىن ءوستى. بال ءوندىرۋ 700 توننادان 3 مىڭ تونناعا دەيىن كوبەيدى. بيىل بۇل مەجەنى 4 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل 1991 جىلدارمەن سالىستىرعاندا, وڭىردەگى بال ءوندىرىسىنىڭ ايتارلىقتاي ارتقانىن بايقاتادى. بيىل 53 اسىل تۇقىمدى ومارتا شارۋاشىلىقتارىنداعى 7 مىڭنان استام اسىل تۇقىمدى بال اراسى ۇياسىن سۋبسيديالاۋ جوسپارلانىپ وتىر. سۋبسيديالاۋ جۇمىستارى الداعى تامىز ايىندا ورىندالادى. اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا بولىنەتىن سۋبسيديادان بولەك, «جۇمىسپەن قامتۋ-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى دا ومارتا شارۋاشىلىقتارىنىڭ قاناتىن كەڭگە جايۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى مەنوۆنوە اۋىلىندا بال وندىرۋمەن شۇعىلداناتىن «اپيمونديا» جشس اتالعان باعدارلاما بويىنشا 2011 جىلى جەڭىلدىكپەن نەسيە العان بولاتىن. كاسىبىن دوڭگەلەتە باستاعان سەرىكتەستىك بىلتىر 21 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ەكىنشى مارتە نەسيە الدى.
بۇگىنگى كۇنى وبلىستا 54 اسىل تۇقىمدى ومارتا شارۋاشىلىعى تىركەلگەن, وندا 7 327 ورتا ورىس جانە كارپات اسىل تۇقىمدى بال اراسى ۇياسى بار.
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قاراستىرىپ جاتقان ءبىر ماسەلەگە شىعىسقازاقستاندىق ومارتاشىلار قۇلاق ءتۇرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ياعني ەگىستىك القابى ماڭايىندا ورنالاسقان ومارتاشىلارعا سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇل جوبا قولعا الىنسا, ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى بولماق. سەبەبى, ارا ەڭ الدىمەن وسىمدىكتەردى توزاڭداندىرۋشى, ءارتۇرلى وسىمدىك اۋرۋلارىنىڭ ەمشىسى. جاقىن ماڭدا ومارتاسى بار شارۋاشىلىقتاردىڭ ەگىنى مەن باۋ-باقشاسىنان ءونىمدى باسقالاردان ءبىرشاما كوپ الاتىندىعى عىلىمي تۇردە دالەلدەنگەن.
اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ايتقانداي, بال شارۋاشىلىعىنداعى نەگىزگى ماسەلە – بالدى ءوند ءىرۋ ەمەس, ساتۋ. كەڭەس تۇسىندا وزگە وبلىستار الدىن-الا تاپسىرىس بەرىپ, الىپ كەتەتىن التاي بالىنىڭ بۇگىنگى وتىمدىلىگى كوڭىل كونشىتە مە؟ بۇل – ۇلكەن ماسەلە.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن وبلىس ورتالىعىندا جىل سايىن حالىقارالىق بال فەستيۆالى وتكىزىلىپ كەلەدى. التاي بالىنا دەگەن سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇسۋ ماقساتىن كوزدەگەن حالىقارالىق بال فەستيۆالى بيىل ءتورتىنشى مارتە وتكىزىلەدى. بىلتىر وسكەمەندە قىركۇيەك ايىندا وتكەن فەستيۆالدا 152 ومارتاشى ءوز ونىمدەرىن جۇرتشىلىققا ۇسىنىپ, 45 تونناعا جۋىق بال جانە بال ونىمدەرىن ساۋدالاۋعا مۇمكىندىك الدى. وبلىس ورتالىعىنداعى قازاقستان كوشەسىنىڭ بويىن بويلاي سوزىلىپ جاتاتىن جارمەڭكە شىن مانىندە ءداستۇرلى ومارتاشىلار تويىنا اينالدى. وندا بالدىڭ ءتۇر-تۇرىمەن قوسا, بالاۋىز, ارا ۇياسىنان الىناتىن ءتۇرلى ونىمدەر, ءتىپتى ارنايى دايىندالاتىن ونىمدەر ساۋدالانادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى ۇلان اۋدانىنىڭ «باگراتيون» شارۋا قوجالىعى بال مەن پانتىنى ارالاستىرىپ جاساعان جاڭا ونىمدەرىن كوپشىلىككە تۇڭعىش رەت ۇسىندى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ تاعامدىق جانە ەمدىك قاسيەتى اسا جوعارى. فەستيۆال اياسىندا وتەتىن شەبەرلىك ساباقتارىنىڭ دا پايداسى زور. اتالعان فەستيۆال ومارتاشىلاردىڭ ارا ءوسىرۋ مەن بال جيناۋدا جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتكىزەتىن جاڭا تەحنولوگيالار تۋرالى مول ماعلۇمات الۋلارىنا, ءوزارا تاجىريبە الماسۋلارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى.
وبلىس باسشىلىعى حالىقارالىق بال فەستيۆالى شەڭبەرىندە شەتەلدىك مەيمانداردى شاقىرۋدى دا ۇمىتقان ەمەس. ماسەلەن, وتكەن جىلدارى بۇكىلالەمدىك «اپيمونديا» ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى جيل راتيا, كورەيا ەلىنىڭ وكىلى, دوكتور ما يۋان, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, رەسەيلىك الفير مانناپوۆ جانە باسقا دا تانىمال ومارتاشىلار التاي بالىنىڭ ەرەكشە ساپاسى مەن دامىنە ءتانتى بولىستى. ال ۋكراينالىق قوناقتار التايعا العاش رەت كارپات اراسىنىڭ اكەلىنگەنىنە, شىعىسقازاقستاندىقتاردىڭ وسى تۇقىمدى كوبەيتىپ وتىرعاندىقتارىنا ريزالىق بىلدىرگەن-ءدى. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير كوشەلەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى بال فەستيۆالىنە 12 مەملەكەتتەن قوناقتار قاتىسسا, بيىل بۇل شاراعا مەيماندار 15 مەملەكەتتەن كەلمەك. قۇرمەتتى قوناقتار قاتارىندا تۇركيا, گرەكيا, رۋمىنيا, ليتۆا سىندى ەۋروپالىق ەلدەردىڭ وكىلدەرى بولادى دەپ كۇتىلۋدە.
«التاي بالى» حالىقارالىق فەستيۆالىنەن وزگە «كۇز تارتۋى» مەرەكەلىك ساۋداسى, ءتۇرلى كەزدەسۋلەر, كەڭەستەر مەن سەمينارلار ۇيىمداستىرۋ, كاسىپكەرلەر مەن عالىمدار اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمشارتتار, مەموراندۋمدار جاساۋ كەڭىنەن جولعا قويىلا باستادى. وسىنداي كەلىسىمشارتتاردىڭ ءبىرى قىتاي ەلىمەن جاسالدى. كورشى مەملەكەت شىعىس قازاقستاندا وندىرىلگەن مىڭ توننا بالعا الدىن-الا تاپسىرىس بەردى. ىرگەمىزدەگى قىرعىزستان الەمگە بال ەكسپورتتاۋدى جولعا قويىپ وتىرعاندا, التاي بالىنىڭ شەتەلگە شىعارىلماۋى ۇلكەن سىن. بۇل رەتتە وڭىردەگى بەلگىلى بال وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى سانالاتىن «پاسەكا» شارۋاشىلىعى الداعى ۋاقىتتا قىتايدىڭ ءۇرىمجى شاھارىندا بال ورتالىعىن اشۋدى كوزدەپ وتىر. وڭىردەگى بال ءونىمى مالايزياعا دا ەكسپورتتالماق. سونداي-اق, قازاقستاندىق ومارتاشىلار بۇكىلالەمدىك «اپيمونديا» ومارتاشىلار فەدەراتسياسى ۇيىمىنا, «ەۋرازيالىق ومارتاشىلار كلۋبى» قاۋىمداستىعىنا مۇشە بولدى.
ومارتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىق باسشىلارى وتكەن جىلى رەسەي مەن ۋكراينا ەلىنىڭ ومارتاشىلارىنا بارىپ تاجىريبە الماسىپ قايتتى. بيىل 28 ماۋسىمدا شىعىسقازاقستاندىق ومارتاشىلار كيەۆ قالاسىندا وتكەن ومارتا شارۋاشىلىقتارىنىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىنە قاتىستى.
ومارتاشى قازاقتار
ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا اشىلعان ومارتا شارۋاشىلىعى ءبولىمى دە وڭ اسەر ەتۋدە. قازىر بۇل ءبولىم وبلىستاعى ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ورتالىعىنا اينالىپ, اتالعان سالانى ناسيحاتتاۋعا, مامانداردى وقىتىپ-ۇيرەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ينستيتۋتتىڭ گلۋبوكوە اۋدانىنىڭ وپىتنوە پولە اۋىلىنداعى ومارتا شارۋاشىلىعى بولىمىندە اعىمداعى جىلدىڭ 2-7 ماۋسىم كۇندەرى «ارا شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ, اسىل تۇقىمدى ارا شارۋاشىلىعىن قۇرۋ جانە دامىتۋ, ارا شارۋاشىلىعىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قورىن قۇرۋ» تاقىرىبىندا ومارتاشىلار وقۋى وتكىزىلدى. وعان وبلىس بويىنشا 50-دەن استام ومارتاشىلار قاتىستى. وتكەن جىلى ومارتاشىلار وقۋىندا 52 ومارتاشى ارنايى سەرتيفيكات العان بولاتىن.
سونداي-اق, شارۋاشىلىقتاردى كاسىبي ماماندارمەن قامتۋ ماقساتىندا ۇلان اۋدانىنىڭ ساراتوۆ اۋىلىندا ورنالاسقان اۋىل شارۋاشىلىعى كوللەدجىندە, كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ ۇلكەن نارىن اۋىلىنداعى اگرارلىق-تەحنيكالىق كوللەدجىندە, ءۇرجار اۋدانىنىڭ تاسكەسكەن اۋىلىنداعى كوللەدجىندە ومارتاشىلار دايىندالا باستادى. وبلىس باسشىسى كوللەدجدەردىڭ باسشىلىعىنا كاسىبي ومارتاشىلاردى وقىتۋ-دايىنداۋ ادىستەمەسىن ۇنەمى جەتىلدىرە تۇسۋگە تاپسىرما جۇكتەگەن. اسىرەسە, ومارتاشىلا ر اۋلەتىنىڭ بالالارىن وقىتۋ, ءبىلىم ساپاسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن وقۋلىقتار مەن وقىتۋشىلار قۇرامىن كەڭەيتۋ, ومارتاشى ماماندىعىن الىپ شىققان جاس تۇلەكتەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ, ولاردىڭ ءوز ومارتا شارۋاشىلىعىن قۇرۋعا جاردەمدەسۋ سياقتى بىرقاتار ماسەلەلەردى ءتيىمدى شەشۋ قاجەتتىلىگى بايقالادى.
شىعىس قازاقستان اۋماعىندا وندىرىلەتىن بال ءار سەنبى سايىن وبلىس ورتالىعىنداعى «مەتاللۋرگ» مادەنيەت سارايى الدىندا وتەتىن جارمەڭكەنىڭ ەڭ ءوتىمدى تاۋارىنىڭ بىرىنە اينالدى. بال وتپەي قالاتىن تاۋار ەمەس. تەك ساتۋدى ۇيلەستىرە بىلسە بولدى. وبلىس اكىمدىگى وسى مىندەتتى موينىنا العانداي. ءتىپتى, شىعىس ومارتاشىلارىنىڭ قويماسىندا بال كۇبىلەپ جاتىپ قالماۋى ءۇشىن ۇيىمداستىرىلاتىن ساۋدا جارمەڭكەلەرى وزگە وبلىستاردا وتكىزىلە باستادى. بىلتىر قىزىلوردا وبلىسىندا وتكەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مادەني كۇندەرىندە التاي بالىن وڭتۇستىك جۇرتشىلىعى تالاسا-تارماسا الىپ كەتكەنى دە وسىنىڭ دالەلى. جۋىردا وتكەن ايماقارالىق فورۋم بارىسىندا كورشى وبلىستار شىعىس قازاقستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جارمەڭكەسىن ءوز وڭىرلەرىندە وتكىزۋگە نيەت ءبىلدىردى. بۇل دا شىعىس بالىنىڭ رەسپۋبليكا نارىعىنا تىكەلەي شىعۋى مەن وتىمدىلىگىن كۇشەيتە تۇسەتىنى داۋسىز.
«قۇرت ەسەسى مالتادان» دەمەكشى, بۇگىندە ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر دە مال شارۋاشىلىعىمەن قاتار ارا وسىرۋگە بەل شەشە كىرىسكەنىنە كۋا بولىپ ءجۇرمىز. ءۇرجار اۋدانىنىڭ كولدەنەڭ اۋىلىنىڭ ومارتاشىلارى شاكىرجان بايانوۆ پەن جۇبايى ماحاببات وتباسىلىق ومارتا كاسىبىمەن اينالىسقاندارىنا 23 جىلدان اسىپتى. ولاردىڭ ومارتاسى تارباعاتاي تاۋىنىڭ بوكتەرىندە ورنالاسقان. جىل سايىن وبلىس ورتالىعىنداعى جارمەڭكەگە ءبىر توننا بال جانە وزگە دە بال ونىمدەرىن اكەلەدى. جالپى, وبلىستىڭ ءبىر قيىرىندا جاتقان ءۇرجار اۋدانىندا 120-دان استام ادام ومارتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ال ارا ۇياسىنىڭ سانى 3 جارىم مىڭنان اسقان ەكەن. كۇرشىم اۋدانى مارالدى اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى «ورتەڭ» دەگەن جەردە ومارتا ۇستاپ وتىرعان باعزي قاسپاقوۆانىڭ جەكە شارۋا قوجالىعى بار. ول مال شارۋاشىلىعىمەن بىرگە بۇل كاسىپتىڭ دە قىر-سىرىن وزگەدەن كەم بىلمەيتىنىن ايتادى. زىريان اۋدانىنىڭ فەكليستوۆكا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى نۇرجان ابدوشوۆ 17 جىلدان بەرى وسى كاسىپپەن اينالىسىپ, ەلۋگە جۋىق ارا ۇياسىن ۇستاپ وتىر.
– ومارتا ۇستاۋمەن قوسا مال وسىرەمىز. الايدا وتباسىمىزعا نەگىزگى كىرىس بال ارقىلى كەلەدى. جىلىنا ەكى تونناعا جۋىق بال الىپ, ساۋدالايمىن, – دەيدى ول.
كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ مايەمەر اۋىلىندا تۇراتىن ومارتاشى سامات ازباەۆ وتكەن جىلى جاز بويى اتقارعان ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە 30 كۇبى بال الىپتى.
– ارا ءوسىرۋدىڭ قيىندىعى بار. بىراق مال وسىرۋدەن قيىن ەمەس. ەڭبەكقور اراعا قولايلى جاعداي تۋدىرساڭىز, وزدەرى ۇشىپ كەتىپ, گۇل توزاڭدارىن جيناپ, قايتىپ كەلەدى. بۇل – ماۋسىمدىق جۇمىس. قازىر اۋىلداعى قولى بىلەتىندەر بۇل كاسىپپەن ەپتەپ اينالىسا باستادى, – دەيدى س.ازباەۆ.
مەكتەپ وقۋشىلارى بالعا قۇمار
تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ تالاپتارى بال ونىمدەرىن ارنايى قۇتىعا قۇيىپ, ساتۋعا اكەلە جاتىر. ماسەلەن, بيىل «شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-نىڭ ومارتا شارۋاشىلىعى ورتالىعىندا ارا بالىن ارنايى ىدىستارعا قۇيىپ ءوندىرۋ تسەحى ىسكە قوسىلماق. اۆتوماتتاندىرىلعان جەلى وندىرىستىك تسەحتا وندىرىلگەن بالدى ۇلكەندى-كىشىلى ىدىستارعا قۇيىپ, تۇتىنۋشىعا جونەلتەدى. پولشادان اكەلىنگەن جاڭا قوندىرعى تازارتىلعان ساپالى بال الۋعا قول جەتكىزىپ قانا قويماي, ساۋدا نارىعىنا قولايلى شاعىن ىدىستارعا قۇيىپ شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. مۇندا بال 10 گرامنان باستاپ 1 ليترگە دەيىنگى كولەمدەگى پاكەتتەر مەن شاعىن قۇتىلارعا قۇيىلىپ شىعارىلادى. سەرىكتەستىك ديرەكتورى الەكساندر توماشەنكونىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتا وندىرىستە بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار, بالاۋىز, بال كرەمى ءتارىزدى قوسالقى ونىمدەر دە كوپتەپ وندىرىلمەك. قازىرگى كەزدە ينستيتۋت قۇرامىندا ەكى اسىل تۇقىمدى ومارتا شارۋاشىلىعى بار. شارۋاشىلىقتا اسىل تۇقىمدى ارالار ۇياسىن ارتتىرۋ, قورەكتىك وسىمدىكتەر ءتۇرىن مولايتۋ, ارا اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ, قولدان ۇرىقتاندىرۋ باعىتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. جوسپار بويىنشا, ينستيتۋت ىشىنەن ارا بالىنىڭ ءوندىرىسىن زەرتتەۋگە ارنالعان زاماناۋي زەرتحانا اشىلادى. 2013-2020 جىلدارعا ارنالعان «ومارتا شارۋاشىلىعى عىلىمي وندىرىستىك ورتالىعىن قۇرۋ جانە دامىتۋ» اتتى جوبا اياسىندا اشىلاتىن زەرتحانا ەكسپورتقا شىعارىلاتىن التاي بالىنىڭ ساپاسىن الەمدىك تالاپتارعا ساي انىقتاۋعا سەبىن تيگىزەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, وبلىستاعى ومارتا شارۋاشىلىقتارىن اككرەديتاتسيادان وتكىزۋگە دە پايدالانىلماق.
سوڭعى جىلدارى مەكتەپ وقۋشىلارىن بالمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن جىلى وڭىردە 707 مەكتەپ ارا بالىمەن قامتىلىپ, وقۋشىلار 328 656 كەلى بال ونىمدەرىن تۇتىندى. بيىل ايماقتاعى 96 مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىنا 280 340 كەلى بال بەرىلگەن ەكەن. جال پى, وبلىس مەكتەپتەرىنە بولىنەتىن بالدىڭ كەلىسى 963 تەڭگەدەن باعالانعان. ءار وقۋشىنىڭ اپتاسىنا تۇتىناتىن بال كولەمى 80 گرامدى قۇرايدى. بۇل – جالپى ەسەپ. ال جەكەلەگەن اۋدانداردا وقۋشىلاردىڭ اس مازىرىنە ەنەتىن بال كولەمى ارقيلى. ماسەلەن, وتكەن جىلى كۇرشىم اۋدانىنىڭ ءبىلىم بولىمىنە بالالارعا بەرىلەتىن تاماق مازىرىنە مىندەتتى تۇردە جەرگىلىكتى ومارتاشىلار وندىرگەن بالدىڭ ەنگىزىلۋى جانە مولشەرى 20 گرامنان 30 گرامعا دەيىن كوبەيتىلۋى ءتيىس دەگەن تاپسىرما جۇكتەلدى. كۇرشىمدىك مەكتەپتەر ءۇشىن بالدى ارنايى ىدىستارعا قۇيۋ جۇمىسى مارالدى اۋىلىنداعى تسەحتا جۇزەگە اسىرىلادى.
«شىعىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس ومارتا شارۋاشىلىعى ورتالىعىندا ارا بالىنىڭ ارنايى ىدىستارعا قۇيىلۋى مەكتەپتەرگە بەرىلەتىن بالدى تاراتۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزدى. ويتكەنى, وقۋشىلارعا بال مولشەرىمەن بەرىلىپ, قاي مەكتەپكە, قانشا بالاعا قانداي كولەمدە بولىنگەنى بەلگىلى بولىپ وتىرادى. گلۋبوكوە اۋدانىندا بيىل ومارتاشىلار قاۋىمداستىعى قۇرىلدى, مۇندا 200 گرامدىق ىدىس پەن بال شىرىنى قۇيىلعان سۋسىن ءونىمى شىعارىلۋدا. دايىندالعان بال سۋسىنىن مەكتەپ وقۋشىلارىنا 10-15 تەڭگەگە ارزانداتىلعان باعامەن بەرۋ ۇيىمداستىرىلۋدا.
ومارتاشىلارعا جەر تەلىمدەرى كەرەك
التاي بالىنىڭ اۋقىمدى بولىگىن كاتونقاراعاي اۋدانى وندىرەدى. اۋداندا 13 ومارتا شارۋاشىلىعى اسىل تۇقىمدى دارەجەسىنە يە بولعان. قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا, ومارتاشىلاردىڭ ارا ۇياسى جۇزدەن اسسا اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق دارەجەسىن الادى. وتكەن جىلى قاتونقاراعايلىق ومارتاشىلارعا 3,5 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى.
– ومارتا شارۋاشىلىعى – كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ بەتكە ۇستار برەندى. جارمەڭكەلەر مەن بازارلاردا كاتونقاراعاي بالىنىڭ وتىمدىلىگى جوعارى, – دەيدى اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا ءبولىمىنىڭ باستىعى راقىمعالي قالاۋباي ۇلى.
بۇگىندە اۋدانداعى 235 ومارتا شارۋاشىلىعىندا 12 مىڭعا جۋىق ارا ۇياسى بار. جىل سايىن اۋدان كولەمىندە 350-370 توننا بال وندىرىلەدى. كاتونقاراعاي بالىنىڭ اتاعى دۇركىرەپ تۇرسا دا ساتۋ جاعىندا ماسەلەلەر بار. سوندىقتان, وسكەمەندە وتەتىن حالىقارالىق بال فەستيۆالى ومارتاشىلارعا ونىمدەرىن وتكىزۋگە ۇلكەن مۇمكىندىك جاسادى. بىلتىر اتالعان فەستيۆالعا 27 ومارتاشى قاتىسىپتى. ولاردىڭ ارقايسىسى 1 ملن. تەڭگە مولشەرىندە قارجىنى قالتاسىنا باسىپ قايتتى. فەستيۆالدىڭ «ەڭ ۇزدىك ءتاتتى بال» اتالىمىن قاتونقاراعايلىق ومارتاشىلار جەڭىپ العان ەدى.
التايدىڭ تۇمسا تابيعاتىنىڭ ءوزى ومارتا شارۋاشىلىعى ءۇشىن جاراتىلعانداي. مۇندا بالدىڭ كوپتەگەن, اتاپ ايتقاندا, كۇنباعىس, ورمان, قاراقۇمىق بالى سياقتى 15-تەن استام ءتۇرى وندىرىلەدى. بۇل – ومارتانىڭ قاي جەردە ورنالاسقانىنا بايلانىستى. ەگەر ومارتا ورنالاسقان جەردە كۇنباعىس بولماسا, ارالار دالانىڭ تابيعي شوپتەرىنەن بال جينايدى. «ومارتاشىلار تۋرالى» زاڭ بويىنشا قازىر ومارتاشىلار وزدەرىنە تيەسىلى اۋماقتى رەسىمدەپ, مەملەكەتتىك اكتى الۋدا. جەر كوميسسياسى وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ومارتا تۇرعان 1 گەكتار اۋماقتان 5 شاقىرىمعا دەيىنگى جەردە وزگە ومارتا بولماۋى ءتيىس. ەكى ومارتانىڭ اراسى – 10 شاقىرىم. وسى ۋاقىتقا دەيىن ومارتاشىلار اراسىندا جەر تەلىمىنە تالاس تۋىنداعان جوق. ويتكەنى, ۇزاق جىلدار بويى ومارتا ۇستاپ كەلە جاتقان بال وندىرۋشىلەرگە وزدەرىنە ءھام ارىپتەستەرىنە تيەسىلى جەر تەلىمدەرى بەلگىلى.
كاتونقاراعاي بالىنىڭ ورتاشا باعامى وتكەن جىلى 750 تەڭگە مەن 1200 تەڭگە ارالىعىندا بولدى. دەگەنمەن, حالىقارالىق بال فەستيۆالىندە ومارتاشىلاردىڭ كوپشىلىگى ونىمدەرىن ارزانداتىپ ساتادى.
دەگۋستاتورلاردىڭ ايتۋىنشا, بالدىڭ ساپاسى ەڭ الدىمەن يىسىنەن بايقالادى. جاقسى بالدىڭ حوش ءيىسى قاقپاعىن اشىپ قالعاندا بۇرق ەتە قالادى ەكەن. قاپ-قارا باتتاسقان بالدى ساۋدالاپ جۇرگەندەردىڭ مۇندايدا قىزعانىشى تۋاتىنى ءسوزسىز. بال جارمەڭكەلەرىندە قويىلاتىن كىشكەنە تاياقشالارمەن ءدام تاتقان حالىق ءتىل ۇيىرگەن ءتاتتى بالدى تاڭداپ ءجۇرىپ ساتىپ الادى.
بالدىڭ ساپاسىن اۋداندىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ستانسا مەن ۆەتەرينارلىق زەرتحانالار قاداعالاپ وتىرادى. ويتكەنى, قانتتىڭ وزىنەن بال جاساپ شىعاراتىن تەحنولوگيانى جەتىك مەڭگەرگەندەر, جالعان بال جاساۋشىلار دا كەزدەسەدى. بارلىق بالدى قولدان جاساۋعا بولعانىمەن, ارانىڭ قارنىنا ءتۇسىپ, قايتا شىققان ءسولدى جاساۋ ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدى. وسى ءسولدى, شىرەنى تەكسەرۋگە قابىلەتتى رەاكتسيا ارقىلى جالعان «ومارتاشىلار» جاۋاپقا تارتىلادى.
بيىل شىعىس وڭىرىندە, اسىرەسە, التى اي قار جاتاتىن التايدا كوكتەم اياعى ۇزارىپ كەتكەندىكتەن جيىم دا از بولادى دەپ كۇتىلۋدە. سەبەبى, مامىر ايىنىڭ كەي كۇندەرىندە اۋا رايى مينۋسقا دەيىن تومەندەدى. ومارتاشىلار مامىردا ارالارىنىڭ ءۇش-ءتورت كۇن عانا ۇشقانىن ايتادى. مۇنداي كەزدە اراعا شىرىن, قانت بەرىپ, ءوزىڭ باعۋعا تۋرا كەلەدى.
«اقسۋ-دەەن» جشس وبلىستاعى ومارتاشىلاردىڭ ونىمدەرىن قابىلداپ, ودان ءتۇرلى ءدارى-دارمەك جاساۋمەن اينالىسقانىنا ءبىرشاما جىل بولدى. كاسىپورىن مەڭگەر ءۋشىسى اقزيا ماعزۇموۆانىڭ ايتۋىنشا, كوكتەم كەزىندە اۋداندىق گازەتكە جاريالانعان حابارلاندىرۋ نەگىزىندە ومارتاشىلار ونىمدەرىن وتكىزەدى. اتالعان كومپانيا ارا بالاۋىزىنىڭ 1 كەلىسىن 10 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدايدى ەكەن. وبلىس اۋماعىنداعى بال ونىمدەرىن وسكەمەندە ورنالاسقان «پچەلكا مايا» جشس جيناپ بەرەدى. اقسۋدا وسى شيكىزاتتان «بالاۋىز تۇنباسى» اتتى ءدارى جاسالادى. 25 ميلليمەترلىك قۇتىعا قۇيىلعان تۇنبا ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جىبەرىلەدى. كاتونقاراعاي اۋدانىندا ورنالاسقان «اقسۋ-دەەن» پاۆلودار قالاسىنداعى «ارومات» جشس, وسكەمەندەگى «مەديكۋس» جشس سياقتى كاسىپورىندارمەن بايلانىس ورناتقان. دارىلىك ونىمگە جاتاتىندىقتان بالاۋىز تۇنباسىنا سۇرانىس وتە جوعارى. 2012 جىلى زاۋىت 130 مىڭ قۇتى ءدارى ءوندىرىپتى. جالپى, ارامەن ەمدەۋ مەديتسينا عىلىمىندا «اپيتەراپيا» دەپ اتالادى. اپيتەراپيا ارقىلى كوپتەگەن اۋرۋلاردى, سونىڭ ىشىندە رەۆماتيكالىق پوليارتريت, ارتريت, رەۆماتيزم, جۇيكە اۋرۋلارى, وستەوحوندروز, وستەوپوروز, پسورياز, ىشكى قۇرىلىس, بۋىن اۋرۋلارى, كوليت, اسقازان جاراسى, حولەتسيستيتتى ەمدەيدى. نەگىزىنەن ەمگە جۇمىسشى ارالار پايدالانىلادى.
بال – بايلىقتىڭ كوزى. ومارتا شارۋاشىلىعىمەن جەكەلەگەن ادامدار, زەينەتكەرلەر دە اينالىسۋعا بولادى. قاراپايىم عانا اريفمەتيكاعا جۇگىنىپ كورەيىك. ەڭ تومەنگى باعا بويىنشا 500 تەڭگەگە ساتىلاتىن بالدى ءار ۇيادان 35 كەلىدەن جيناعاندا 100 ومارتادان 3,5 توننا ءونىم الىپ, ءبىر ماۋسىمدا ەكى ميلليون تەڭگەگە جۋىق پايدا تابۋعا مۇمكىندىك بار. ال, نارىقتا مۇنداي تومەنگى باعا جوق ەكەنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ەندەشە, بال – ناعىز تابىستىڭ كىلتى. ومارتاشىلىق – ماۋسىمدىق جۇمىس, جىلدىڭ ءتورت-بەس ايىندا جاقسى ەڭبەك ەتسەڭىز ناتيجەگە قول جەتكىزە الاسىز. ارينە, «اسىقتىڭ الشى ءتۇسۋى يىرۋشىسىنە بايلانىستى» دەگەندەي, ءتۇسىم كولەمى ارا جاشىكتەرىنە, ومارتاشىنىڭ ەڭبەكقورلىعى مەن بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى.
دۋمان اناش,
جۋرناليست.
شىعىس قازاقستان وبلىسى.
ءتۇيىن:
بال ءوندىرىسىنىڭ قوردالانعان ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – سىرتتان اكەلىنەتىن ارا تۇقىمدارىنا باقىلاۋ قويۋ. ويتكەنى, ولاردىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى تۇقىمعا زيان كەلتىرەتىن وزگەشە تۇرپاتتى ارالار دا بولادى. جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ «اتاۋ كەرە» رومانى كوپ وقىلعان تۋىندى. ەسىڭىزدە بولسا, وسى شىعارما كەيىپكەرلەرىن تالايتىن بۋدان ارانىڭ قاۋپى بەكەر ەمەس. بۇل – قاراپايىم ومىردەن الىنعان جەلى. «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» دەگەن ءسوز بار قازاقتا. تەگى, بۇل ءتامسىل دە بالدىڭ قازاققا ەرتەدەن تاڭسىق ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى. وراعاڭنىڭ شىعارماسىندا بالدان اشىتقان سىراعا بوگىپ الاتىن تاعاننىڭ تىلىمەن ايتقاندا «نەگە ءبىز وسى...», ءيا, نەگە ءبىز وسى ارا وسىرمەيمىز؟!..
