اۋىلدان قارا ءۇزىپ شىققان شەتەلدىك جەڭىل ماشينا تابانى تەپ-تەگىس اسفالتقا تيگەندە ەندىگى جول بيلىگى وزىنە تيگەندەي بولىپ, ساقپاننىڭ تاسىنداي زىمىراعان. ەكى جاعىن جاپ-جاسىل جوڭىشقا شابىندىعى كومكەرگەن, كەرىلگەن كەڭ جازىقتى قيىپ ءوتتى. سەلەۋ شوپپەن ادىپتەلىپ, توپتانىپ وسكەن بايالىشپەن ورنەكتەلگەن اشىق الاڭقاي ەكپىندەي ۇمتىلعان جەڭىل كولىكتىڭ باۋىرىنا اسىعىس كىرىپ, جۇتىلىپ جاتتى. سول جاعىنان ۇشار باسىنداعى مۇز ساۋكەلەلەرى كۇنگە شاعىلىسىپ, انتەك جارق ەتىپ, مەنمۇندالاپ, اۋليەشوقى ەلەس بەردى جارىقتىق.
اۋىلدان قارا ءۇزىپ شىققان شەتەلدىك جەڭىل ماشينا تابانى تەپ-تەگىس اسفالتقا تيگەندە ەندىگى جول بيلىگى وزىنە تيگەندەي بولىپ, ساقپاننىڭ تاسىنداي زىمىراعان. ەكى جاعىن جاپ-جاسىل جوڭىشقا شابىندىعى كومكەرگەن, كەرىلگەن كەڭ جازىقتى قيىپ ءوتتى. سەلەۋ شوپپەن ادىپتەلىپ, توپتانىپ وسكەن بايالىشپەن ورنەكتەلگەن اشىق الاڭقاي ەكپىندەي ۇمتىلعان جەڭىل كولىكتىڭ باۋىرىنا اسىعىس كىرىپ, جۇتىلىپ جاتتى. سول جاعىنان ۇشار باسىنداعى مۇز ساۋكەلەلەرى كۇنگە شاعىلىسىپ, انتەك جارق ەتىپ, مەنمۇندالاپ, اۋليەشوقى ەلەس بەردى جارىقتىق.
جەڭىل ماشينانىڭ قىزىل شۇعامەن تىستالعان ارتقى ورىندىعىنا جالعىز جايعاسقان بۇيرا شاشتى, ءجاۋدىر قوي كوزدى جىگىت اعاسى كەۋدەسىن كوتەرە اۋىر كۇرسىنىپ, كوز اينەگىن وڭشاپ قويدى. باجايلاپ قاراسا, ءبىر جەرى سىزداپ اۋىراتىن سەكىلدى. «وسى مەنىڭ قاي جەرىم بورداي بوساپ وتىر, – دەدى ىشتەي وي قايىعىندا تەربەلىپ. قاي جەرىم اجال قارماعىنا ىلىگىپ, قويقابى قوزىپ وتىر. ميىم اشي ما, جوق الدە جۇيكەم جۇقاردى ما, تىزگىن ۇستاتپاي تۇر-اۋ قۇرىپ كەتكىر ءبىر پالە. الدە جان جاراسى دەگەن وسى ما؟
جولاۋشى ەكىنشى جامباسىنا اۋناپ ءتۇسىپ, شەرلەنە كۇرسىنىپ قويدى. جانقالتاسىن قارمانىپ, شىلىم تۇتاتتى.
ۋاقىت شىركىن نەتكەن تەز, نەتكەن تۇرلاۋسىز ەدى. قۇداي-اۋ, كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى, جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي, تابانىنان توزىپ, قازاقستانعا باراتىن قۇجات ازىرلەپ, ميۋنحەن مەن بەرلين اراسىندا سابىلعانى. ءبىر ايدا بىتتىگە ساناعان قۇجاتى بىردە اناۋ, بىردە مىناۋى جەتپەي جىلعا جىلجىپ بارىپ, زورعا ءازىر بولعان. ءبارى دايىن بولعان بويدا تۋعان ەلگە ساپار شەكتى. اقتاسپا جامىلىپ, قىزىل كۇيرەۋىك بۇركەنىپ جاتقان اينالايىن سايىن دالاعا جەتكەنى دە كۇنى كەشە سياقتى ەدى. ەندى, مىنە, سول كۇندەر دە جالت بەرىپ, سىناپتاي سىرعىپ وتە شىعىپ, كەلگەن ىزىمەن قايتا اتتانىپ بارا جاتىر.
ول ءوزىنىڭ وسى ساپارىندا تىرشىلىكتىڭ ەشبىر توقتاۋى جوق, ايناعا تۇسكەن ساۋلەدەي سۋسىما, ساعىمداي سىرعاق, الدامشى ەكەنىنە كوزى انىق جەتىپ, وپىنىپ قالعان. دۇنيە كول, زامان سوققان جەل ەكەنىن, ال كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا سول كولدىڭ دە سارقىلىپ, اڭقىلداق جەلدىڭ دە تىنىپ, تىپ-تىنىش بولارىن پايىمداعان.
«كوشىپ كەلەمىن, – دەدى الدەبىر الىس قيىرعا كوز تاستاعان مونتانى كەيپىن بۇزباعان قالپى. قۇرىپ كەتسىن ءبارى دە, كوشىپ كەلەمىن. گەرمانيادا وسى ۋاقىتقا دەيىن نەمىستەردىڭ ىشىندە نەمىس بولىپ, تەنتىرەگەنىم دە جەتەر. اكەم مۇرا مارقۇمنىڭ دا ولە-ولگەنشە ايتىپ كەتكەن جالعىز تىلەگى, اقىرەتتىك اماناتى سول ەدى. مەنىڭ كىندىگىمنەن تاراعان ۇرپاقتارىمدى بوتەن ەلدىڭ بوساعاسىندا تەلمىرتىپ, جات جۇرتتىق ەتە كورمە. «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان» دەگەن. ءالى دە وزگەرىس بولادى. سول كەزدە شەكارا شەتىنەن شىعار ەسىك اشىلادى. سوندا... ءيا, سوندا شىلدەي شاشىراعان از عانا جارتى اتامىزدىڭ ۇرپاعىن ەلگە جەتكىز دەپ ەدى, جارىقتىق. ەندى, مىنە,سول موينىنا بۇرشاق سالىپ تىلەگەن زار ءۇننىڭ ۇدەسىنەن شىعار مەزەت تاقالعان سەكىلدى. كەشىكپەي كوشىپ كەلەمىن. ول ءسوزسىز.».
ماشينا تاقتايداي تەگىس قارا جولمەن زىرلاپ كەلەدى. جول بويى الۋان ءتۇرلى سەزىمگە بولەنىپ, بوتاسىنان ايىرىلعان ارۋاناداي وكسىكتى كۇي كەشكەن ساۋدان الدىنداعى سۇڭقار اراسانىنا جەتكەندە از عانا اياق سۋىتتى. الدىندا تاعى دا ۇزاق جول... كەش تۇسە الماتىعا دا جەتكەن. اۋەجايدان بەرلينگە بيلەت الىپ, ۇشار ءساتتى كۇتتى. ءالى دە اتتاي ەكى ساعات ۋاقىت بار ەكەن. ساۋدان الدەنەگە اسىققان, سەڭدەي سوعىلىسقان ەلدەن ءبولىنىپ بارىپ, وقشاۋىراق ءبىر ورىندىققا جايعاستى. وتكەنگە وي جۇگىرتتى...
* * *
اۋىلدىڭ سىرتتان كىرگەندەگى ۇلكەن دە كەڭ كوشەسى جولدىساي شاپاق اتىمەن اتالادى. ەكى جاق ءوڭىرىن قىز بالتىر اق قايىڭ كومكەرگەن جارىق تا, ساۋلەتتى داڭعىل. سونىڭ بەل ورتاسىنداعى التى بولمەلى ەڭسەلى ءۇي ەرەكشە كوزگە شالىنادى. جارتى اي شاماسى ءۇي اۋلاسى ادامنان بوسامادى. داستارقانى دا جيىلماعان. ەندى, مىنە, سول مەكەنجاي دا ءار كۇن سوڭعى ءسات ەكەنىن سەزگەندەي بولىپ, قاڭىراپ بوس قالعان. جەل شايقاسا بولدى, اعاش بىتكەننىڭ ءبارى جاپىراقتىڭ سۋسىلداعان نازىك ۇنىمەن وسى اۋلادا ءوت كەن كۇندەردىڭ كۇيىن شەرتكەندەي بولىپ, ءۇنسىز ىرعالادى.
قاتارىنان بىرنەشە جىل كۇتىپ, ەندى, ءتىپتى ءۇمىت ءۇزىلىپ, كەلمەيدى دەگەن شاقتا سوناۋ قيان شەتتەن, گەرمانيادان ساۋدان شاپاق ۇلى دا كەلىپ جەتىپ ەدى. قاتتىراق ۇرگەن ءيتتىڭ داۋىسى مىنا شەتى مەن انا شەتىنە تەز جەتەتىن اياداي اۋىل مىنا جاڭالىقتى ەستىگەندە قالاي تىنىش جاتسىن. شەت-شەتىنەن انتالاپ, لاپ قويعان. جاڭالىقتى اركىم وزدەرىنشە جورىپ, اۋىز جابار ەمەس.
– شاپاقتىڭ مۇرا دەگەن ۇلكەن بالاسى بار دەگەندى ەستۋشى ەدىك, – دەپ ءتىل قاتادى ءبىرىنشىسى. سول بەيشارا سوعىستا قولعا ءتۇسىپ, گەرمانيادا قالىپ قويسا كەرەك.
– قاي شاپاقتى ايتاسىڭ, – دەپ قايىرا سۇراق قويادى ەكىنشىسى.
العاشقى سويلەگەن ادام ءبىر ءوزى ءبارىن بىلەتىندەي اڭگىمەنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, ۇعىنىقتى ەتىپ جاۋاپ قاتادى.
– كادىمگى وسى ءوز اتى بەرىلگەن ورتالىق كوشەدەگى اتاقتى شوپان شاپاق شە؟
– ءيا, ءيا, ءتۇسىندىم.
– سول مۇرانىڭ تۇقىمى ۇزىلمەپتى. ارتىندا قارايعان بىردەمەسى بار دەگەندى دە قۇلاعىمىز شالاتىن. راس ەكەن. ساۋدان دەگەن ۇلى ىزدەپ كەلىپتى.
– ءيا, ءيا, ورنىندا بار وڭالار دەگەن...
– ەل سوعان قۇتتى بولسىن ايتىپ جاتقان كورىنەدى. قانە, ءبىز دە بارالىق.
ساۋداننىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە التى بولمەلى ءۇي اعىنان جارىلىپ, توي جاسادى. قوناقتىڭ قۋانىشتان ەسى كەتىپ, باسى اينالدى. ءوڭى باقىتتىڭ بۋىنا بالقىعانداي بولىپ, ءجاۋدىر كوزدەرى مەيىر توكتى. ءوزىن قۇشاقتاپ امانداسىپ, قۇرمەت كورسەتكەندەرگە باس شۇلعىپ, قۇراق ۇشتى.
ساۋداننىڭ بۇل كەلىسىنە كونەكوز قارتتار شىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
– ات اينالىپ قازىعىن, ەر اينالىپ ەلىن تابادى دەگەن كيەلى ءسوز بار. كەلگەن قادامىڭ قۇتتى بولسىن!
– ەر تۋعان جەرىنە! تۇمسىعىنا ءدان قىستىرعان قۇستاي بولىپ, ءوز اۋىلىن ىزدەپ كەلگەنىن قاراشى اينالايىننىڭ.
– جارتى عاسىر شەت ەلدە جۇرسە دە ءدىنى مەن ءتىلىن جوعالتپاپتى.
مۇرانى كوزى تىرىسىندە كورگەن, ىستەس بولعان كەيبىر اۋىلداستارى:
– تۇلپاردىڭ تۇياعى, سۇڭقاردىڭ قياعى دەگەن وسى. وي, ءپالى, مۇرا دا ءوز كەزىندەگى جاقسىلاردىڭ ءبىرى ەدى عوي. امال نە, سۇم سوعىس سورىنا قالدى. كەرەك دەسە, تۋعان جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق تا بۇيىرمادى. اتادان پۇل قالعانشا, ۇل قالسىن دەگەن وسى, – دەپ ساۋداندى قۇشاعىنا الىپ, بەتىنەن ءسۇيدى.
ساۋدان ىزدەپ كەلگەن ەلىنە ءدان ريزا ەدى. ءدال بۇلاي بولادى, اسىعى الشىسىنان, ايى وڭىنان تۋادى دەپ ويلاماعان. ايتەۋىر بارارمىن, مۇرانىڭ بەل بالاسى ەكەنىمدى ايتىپ, از كۇن دامىلدارمىن. سودان قايتا گەرمانياعا قايتارمىن دەپ توپشىلاعان. ونىڭ ۇستىنە اۋزىنا يە بولا الماعان بىرەۋ الدەنە دەپ قويا ما دەپ تە كۇدىكتەنەتىن. «ءاي, ساتقىننىڭ ۇرپاعى, نەمىستىڭ سىڭبەسى» دەسە قايتەمىن دەپ, ىشتەي قۋىستاناتىن. قۇدايعا شۇكىر, ەشكىم ولاي دەپ جاعاسىنا جارماسىپ, كوڭىلىنىڭ تۇنىعىن شايقامادى.
تۋعان جەردىڭ ىستىق تابىن انىق سەزىنىپ, كوڭىلى مارقايعان شەتەلدىك مەيماننىڭ بەيقام تىرلىگىنە تۇيتكىل سالىپ, مازاڭ كۇيگە تۇسىرگەن جاعداي اياق استىنان باستالعان.
ءبىر كۇنى كەشكىسىن قوڭىر سىرلى قاقپا سىقىرلاي اشىلىپ, قولىندا تاياعى بار ۇزىن بويلى, قايىستاي قاتقان قارا شال كىرىپ كەلە جاتتى. القىنا دەم الادى. اۋىق-اۋىق كۇرك-كۇرك جوتەلەدى.. ساۋداندى كورگەن بويدا ەمىرەنە سويلەپ, ەلجىرەي ءتىل قاتتى.
– ارنايى ىزدەپ كەلىپ ەدىم ءوزىڭدى. كەزدەسكەنىم قانداي جاقسى بولدى, – دەدى ول. ۇيگە ءجۇر اينالايىن, قوناق بول.
شەتەلدىك قوناق بۇل ۇسىنىستى قۋانا قابىلداپ, سوڭىنا ەرگەن.
ساۋدان بەيسەن قارتتى وڭ جاعىنان قولتىقتاپ, كوشە بويلاپ, اقىرىن اياڭداپ كەلەدى.
– بۇگىنگىنىڭ بارىنە تاۋبە, – دەدى قارت ىقىلاسپەن ءسوز باستاپ. وسىنىڭ ءبارى بىرىنشىدەن اللانىڭ جاقسىلىعى, ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ شاپاعاتى. كۇنى كەشە وسى كوشە كارل ماركس اتىمەن اتالاتىن. ويپىر-اي, دەيتىنمىن ىشتەن تىنىپ, ماركس اقساقالدىڭ بۇل كوشەگە نەندەي قاتىسى بار؟
اقىرى ازاتتىق تاڭى دا اتتى-اۋ. ەندى, مىنە, ءبارى ءوز قولىمىزعا ءتيدى. دۇنيە تۇلەپ سالا بەردى. ءۇش جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, كوشە ءوزىمىزدىڭ ەڭبەك ەرى شاپاقتىڭ ۇلكەن ۇلى جولدىنىڭ اتىمەن اتالادى. ەل بولىپ قۋاندىق.
– جاكسى اگا, جاكسى, – دەدى ساۋدان ءوزىنىڭ قازاق ءتىلىن بۇزىپ سويلەيتىن ماشىعىنا سالىپ. مەن ءبارىن بىلگەن. مەن ۋتە كوپ كۋانعان. ءبىز دەربەس مەملەكەتپىز.
– سول نەمىس جەرىندە ماركس اقساقالدىڭ اتىمەن اتالاتىن كوشە, باسقاداي ەلدى مەكەن بار ما؟ – دەدى قارت.
– مەن اگا, باتىس گەرمانيادا تۋعان, – دەدى ول. وندا ماركستىڭ اتى بار كوشە جوق. مەن كورمەگەن. ال, دەموكراتيالىق گەرمانيادا بولعان. مەن ماركس كوشەسىن كورگەن. ماركس – ۋتوپيست. ول بولعان جوق جانە ول ماركس ولگەن.
– ءجون, ءجون, – دەپ قاريا ءۇنسىز قالعان.
«ءاي, قۋ دۇنيە-اي, – دەدى ىشتەي قامىعىپ. كەسسە كەمىمەيتىن ازاماتتىڭ ءوز تىلىندە سويلەي الماي تۇرعانىن قاراشى. ايتكەنمەن, جەتىم قوزى تاسباۋىر, وتىعار دا جەتىلەر.
بەيسەن قارتتىڭ ءۇيى دە شەتەلدىك مەيماندى قۇراق ۇشىپ قارسى الدى. بۇرقىلداپ سارى ساماۋىرىن كەلدى. قايماق قوسىپ قاتقان قىزىل كۇرەڭ شاي ىشكەن جاننىڭ تاڭدايىن ءۇيىردى. قازاندا بىلقىپ جاڭا سويعان باعلاننىڭ ەت ءى ءپىسىپ جاتتى. اڭگىمە دە قىزا تۇسكەن.
– سەنىڭ اكەڭ ەكەۋمىز تۇيدەي جاستى بولاتىنبىز, – دەدى قارت تەرشىگەن ماڭدايىن ءسۇرتىپ قويىپ. – قاتار وستىك, بىرگە وقىدىق. مايدانعا دا قاتار اتتاندىق. مەن بەلورۋس, ول ۋكراين مايدانىنا كەتتى. مەن سوعىستىڭ سوڭعى جىلى اياعىمنان جاراقات الىپ, گوسپيتالدا التى اي جاتىپ, مۇگەدەك بولىپ, ەلگە ورالدىم. ال, سەنىڭ اكەڭنىڭ ءجايى انانداي بولدى. تۇتقىنعا ءتۇستى دە, سودان مۇلدە جىراقتاپ كەتتى. دەگەنمەن, ول كىسىنىڭ اتى دا اتاۋسىز قالعان جوق. اۋىلدىڭ باس جاعىندا مۇرانىڭ توعانى دەگەن توعان بار. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سولاي اتالادى.
– توگان دەگەن نە؟ – دەپ سۇرادى ساۋدان ەشتەمەنى تۇسىنە الماعانىن جاسىرا الماي.
– توعان, – دەدى قارت ايتقانىن ءتۇسىنىكتى ەتۋگە تىرىسىپ, – سۋ اعاتىن ارىق. ساعان قالاي دەپ ايتسام ەكەن... ول – كانال, ۇلكەن ارىق.
– كانال.
– ءيا, سۋ اعاتىن كانال.
– ءسىز مۇرا كانالىن كورگەن؟
– ە, كورمەگەندە, – دەپ شال مىرس ەتىپ ك ۇلىپ قويدى. كورمەك تۇرماق, ول توعاندى تالاي مارتە ارشىعانبىز. جىلىنا ءبىر رەت تابانىن تازالاپ, جاڭعىرتىپ وتىراتىنبىز.
– بۇگىن سۋ بار؟
– قازىر سۋ جوق. كەيىنگى كەزدە اۋىلدىڭ جوعارعى تۇسىن بۋىپ, جاڭا ارىق جاساعانبىز. بىراق سونىڭ ءوزى كوپكە شىدار ەمەس. جىلدا ءبىر جاڭالانادى. ال مۇرانىڭ توعانى باسىن ەكى شاقىرىم قاشىقتىقتان الادى. ءسال قاشىقتاۋ. سۋدىڭ ساعالىعىن تاسپەن قالاپ, قامىس شەگەندەپ دەگەندەي, الجەتتى تىرلىك جاساساڭ بولدى, تاۋ سۋى اۋىلدىڭ قاق ورتاسىندا ءبۇيىرى بۇلكىلدەپ اعادى دا جاتادى. مۇرانىڭ توعانى جاقسى عوي, بىراق وعان كوڭىل بولەتىن ادام جوق.
– مۇرا جاقسى, – دەدى ساۋدان, – كانال جاقسى, سۋ جاقسى.
– ەرتەڭ, – دەدى قارت, – مەن سەنى سول مۇرانىڭ توعانىنا ەرتىپ بارامىن. ءبىر كەزدەگى مۇراپ اكەڭنىڭ ءىزىن ءوز كوزىڭمەن كور.
– جاقسى, – دەدى شەتەلدىك مەيمان قالبالاقتاپ. مەن كانال بار, ەرتەڭ بار. مەن وعان قۋانعان. سىزگە كوپ-كوپ راحمەت.
ءتۇن ورتالانىپ قالىپ ەدى. ايتسە دە, ساۋداننىڭ كىرپىگى ايقاسپاعان. قولدان جاسالعان كىپ-كىشكەنتاي كانالدى كوز الدىنا ەلەستەتىپ جاتتى دا قويدى. «قۇداي دەگەن پەندە ەكەنمىن, – دەدى ول ىشتەي تاۋبەگە كەلىپ. شاپاقتىڭ ءبىر بالاسىنىڭ اتىندا كوشە بار. ال ەكىنشى بالاسىنىڭ اتىندا توعان بار. ول دا جاقسى. مەن ول كانالدى جوندەتەمىن, – دەدى ىشتەي ءبىر بايلامعا كەلىپ. قالايدا مەن ونى قاتارعا قوسام. بەرلينگە جەتەر اقشا الىپ قالامىن دا, قالعان قاراجاتتى تەپ-تەگىس توعانعا ارنايمىن. بۇل مەنىڭ تۋعان اۋىلىمنىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا جيىرما جىل تولۋىنا ارناعان تارتۋىم بولسىن.
كەلەسى كۇنى بەيسەن قارت پەن ساۋدان ەرتەڭگى شايىن ىشكەن بويدا تاۋ جاققا ءجۇرىپ تە كەتىپ ەدى. اۋىلدىڭ ءدال جەلكە تۇسىنان باستالاتىن كونە توعان كەڭ قىرقانىڭ قابىرعاسىندا جازىلماي قالعان تىرتىقتاي بولىپ, ءالى دە ءوز جۇلگەسىن جوعالتپاي, مەنمۇندالاپ جاتىر ەكەن. كوپتەن بەرى ادام قولى تيمەگەنى كورىنىپ تۇر.تابانى سۋسىما قۇم مەن سىرعاق شاعىلعا تولىپ, جاداعايلانىپ قالىپتى.
قۇلا بيەسىنە مىنگەن بەيسەن قارت قىر ۇستىمەن, ال ساۋدان بولسا توعاننىڭ سورابىمەن ءجۇردى دە وتىردى. شەتەلدىك قوناقتىڭ قيمىلى شيراق, ەلپەڭ قاعادى.
ساۋدان كەلەسى ءبىر يىنگە كەلگەندە جۇرىسىنەن جاڭىلا مالتىعىپ قالعانداي ەدى. كولدەنەڭ سۇلاپ تۇسكەن قارا اعاش توعان سورابىن جاۋىپ, بەكىتىپ تاستاپتى.
– نە بولدى قاراعىم, – دەدى قارت ات ۇستىنەن ايعايلاي سويلەپ.
– كازىر مەن جۇرەدى, – دەدى ول. اعاش جاتىر.
ەكەۋى تاعى دا اشىق جەرگە شىققان. توعان سورابى سوزىلا تۇسكەن. كەلەسى قىلتاعا كەلگەندە, ساۋداننىڭ الدىنان سۋ ويىپ كەتكەن وپپا شىقتى. شەتەلدىك مەيمان شوشىپ كەتتى.
– اتا, – دەپ داۋىستاپ جىبەردى ول. جول ءبىتتى, جول جوق.
قىر ۇستىنەن:
– نە بولدى, – دەگەن قارت داۋىسى ەستىلدى.
– مۇرانىڭ كانالى جامان, – دەدى ساۋدان. سۋ بولمايدى, سۋ جوعالدى.
– ول سۋ ەسىپ كەتكەن جەر, – دەدى قارت. جوندەۋگە بولادى. اينالىپ ءوت. قورىقپا.
ولار وسىلاي توعاننىڭ ءون بويىن تۇگەل قاراپ شىققان.
– مىنە, مۇرانىڭ توعانى دەگەن وسى, – دەدى بەيسەن قارت اقىرى قۇلا بيەسىن كوگالعا تۇساپ قويىپ, ءوزى كەپ جايپاق تاستىڭ ۇستىنە جايعاسىپ وتىرعان سوڭ. قالاي, كوڭىلىڭنەن شىقتى ما؟
– جاقسى, – دەدى ساۋدان, – كانال جاقسى. مەن مۇنى جوندەيدى, – دەدى ول كەنەت ەكىلەنە سويلەپ. مەن مۇنى رەتتەيدى. كانالمەن سۋ اعادى.
– ول سەنىڭ قولىڭنان كەلە قويار ما ەكەن, – دەدى قارت كوزىن سىعىرايتىپ. مۇنىڭ ماشاقاتى جەتەدى.
– مەندە ماركا بار, دوللار بار, – دەدى ساۋدان. كەرەك بولسا, پوچتامەن تاعى الدىرامىن.
– وندا ءجون, – دەدى قارت, – ونىڭ ۇستىنە مال سويىلادى, ارتى تويعا ۇلاسادى دەگەندەي.
– اعا, مەندە كوپ دوللار بار, – دەدى ساۋدان, – قورىقپاڭىز.
بۇلار وسىلايشا ارنەنى ءبىر ايتىپ, اۋىلعا قايتا بەت تۇزەگەن. كەلەسى ساتتە: «ساۋدان مۇرانىڭ توعانىن قايتا ارشىپ, قالىپقا كەلتىرەدى ەكەن», دەگەن ءسوز اياداي اۋىلدى جەلدەي جۇيتكىپ, ارالاپ تا شىققان...
* * *
ارادا ەكى كۇن وتكەندە ساۋدان اسىعا كۇتكەن تىرلىك قاۋىرت باستالىپ تا ك ەتىپ ەدى. جۇرت جۇمىلا كىرىستى. وزەننىڭ باستاۋ الار تۇسىنا كيىز ۇيلەر تىگىلدى. ەكى-ءۇش جەرگە تاي قازاندار اسىلدى. ۇزىنشا ۇستەلدەر قويىلىپ, داستارقان جايىلدى. لاپىلداپ وت جانىپ, ارۋاقتارعا اتاپ مال سويىلدى. جىگىت اعاسىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا جيىلعان قالىڭ توپ ۇشكە ءبولىندى. العاشقى ەكى توپ تەك قانا توعاننىڭ تابانىن تازالاۋمەن اينالىسسا, قالعاندارى ەڭ قيىن شارۋا – توعاننىڭ كومەيىنە تسەمەنت قۇيدى. بار جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العان قالي اتتى جاستاۋ جىگىت استىنداعى س ۇلىكتەي قارا جورعا اتىن تايپالتىپ, ءار جەرگە ءبىر توقتاپ, الدەنەلەر ايتىپ لىپىل قاقتى.
– كىمگە نە كەرەك؟ – دەيدى قاسقا ءتىسىن اقسيتىپ, اجارلانا ك ۇلىپ. ايتىڭدارشى, كىمگە نە كەرەك. قانت, شاي, ماي, ەت دەگەندەرىڭ بۇيىم ەمەس. اقشاسىن توگىپ تاستايمىن. تەك اراققا عانا بەرەرىم جوق.
– قورىقپاڭدار, – دەيدى كوزىن قىسىپ, قۋلانا سويلەپ. مارك جەتەدى, تەڭگە دەگەن جىرتىلىپ ايىرىلادى. پالەن ءجۇز مىڭنان استام تەڭگە بار. ويلايمىن, ول اقشا توعان قازباق تۇگىلى, توي جاساساڭ دا تاۋسىلا قويماس. كىمگە قانداي زات كەرەك. اقشا مىنە, الىڭدار...
ساۋدان قالىڭ جۇمىستىڭ قاق ورتاسىندا, تسەمەنت قۇيعانداردىڭ ىشىندە ەدى. جىگىت اعاسى اتىن انانداي جەرگە قالدىرىپ, قاسىنا كەلدى.
– ساۋدان مىرزا, ءبارىن دە ءوزىڭ كورىپ تۇرسىڭ عوي. مىنە, ءىس ءوز ساباسىنا ءتۇستى. اللا ءناسىپ ەتسە, ەرتەڭ كەش الەتىندە بىتەمىز, – دەدى.
– و, اعا, ساعان كوپ-كوپ راقمەت, – دەدى ساۋدان. مەن ايتادى راقمەت. ەرتەڭ سۋ اۋىلعا بار.
– ءيا, ءيا, اۋىلعا بارادى.
– اعا مەندە مارك, دوللار كوپ-كوپ بار. سەن قانشا كەرەك, الا بەر, مەن بەر.
– ءجا, جەتەدى, وزىڭە دە كەرەك قوي, سول مارك.
– قالي, – دەدى اۋىلدىڭ باس يمامى جىگىت اعاسىنا نازارىن تىكتەپ, – جۋاندى جونا بەرمەس بولار. ساۋداننىڭ وسى بەرگەنىنە دە راقمەت. ەندى اقشا العانىمىز تىپتەن ۇيات. اينالىپ كەلگەندە توعان وعان ەمەس, بىزگە كەرەك. ونىڭ ۇستىنە ءبىز قازاقستاندىقپىز, ياعني ۇلكەن ءۇيدىڭ ادامدارىمىز. شەت ەلدەگى تەلىم- تەلىم بولىپ, شاشىراپ جۇرگەن قازاقتار ءبىزدى ارقا تۇتىپ, كوڭىلىنە مەدەۋ سانايدى. ءبىز ولاردان الۋ ەمەس, قايتا بەرۋىمىز كەرەك. وسىنى ەسكەرگەيسىڭ...
– مەن ءبىر اۋىز ءسوز ايتايىن, – دەپ اۋىل يمامى سودان كەيىن توپتى ادامدى تىنىشتاندىرىپ سويلەپ كەتتى, – ءبىرىنشى ايتارىم, ساۋدان ساعان راقمەت. سەن ۇلكەن ازاماتتىق جاسادىڭ. ءبىز وسى نە كورمەگەن ەلمىز. ءبارىن دە باستان وتكەردىك. 1916 جىلعى ۇركىنشىلىكتى دە, 1937 جىلعى قىرعىندى دا, كەشەگى گەرمان سوعىسىنىڭ اپاتىن دا كوردىك. قىزىل قوعامنىڭ كەساپاتى باسقاشا بولدى. بۇرىندارى مال, جاننان ايىرىلساق, ەندى جان دۇنيەمىز تۇتقىندالدى. تىلىمىزدەن, دىنىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. كىسىلىگىمىز كەتتى. ۇلتتىق رەڭىمىزگە داق ءتۇستى. ودان دا ارىلا باستاعانداي ەدىك. ەندى ەنتىگىپ تاعى ءبىر جاۋ جەتتى. ول – اراق. وسى پالەدەن ءاي, ازاپتى تارتتىق-اۋ, تارتتىق. قانشاما بوزداعىمىز قىرشىنىنان قيىلدى. قانشاما بالا جەتىم, قانشاما ايەل قارا جامىلىپ, جەسىر قالدى. ايتايىن دەگەنىم, سۋ – تىرشىلىكتىڭ اناسى. ءبىز مارقۇم مۇرا اتىنداعى توعاندى ارشىپ ساناتقا قوسىپ جاتىرمىز. وسى ءبىر اققۋدىڭ كوز جاسىنداي ءمولدىر سۋعا اراقتىڭ تامشىسى تامباسا ەكەن دەيمىن. وسى توي اراقسىز ءوتسىن دەمەكپىن.
جيىلعاندار قوشتاي جونەلدى...
اراقسىز باستالىپ, يمان ۇيىعانداي بولعان تىرلىك قالىڭ ەلدىڭ, قىرۋار تەحنيكانىڭ كۇشىمەن كەلەسى كۇنى كەشكە اياقتالىپ ەدى. ساۋداننىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. اراعا تاعى ءبىر كۇن سالىپ بارىپ, مۇرانىڭ توعانىمەن اققان سۋ اۋىلعا قاراي اسىعىس قوزعالىپ, سىلدىراي جونەلگەن. ۇزىنىنان سوزىلعان كەڭ قىرقا ءبىر كەزدە باۋىرىن قىتىقتاپ اققان نازىك ۇنمەن قايتا تابىسىپ, بويى بالقىعانداي ەدى. اۋىل ادامدارى اققان سۋدى قىزىقتاپ, كوپشىلىگى وزەن جاعاسىندا جۇرگەن. وسى دۋماننىڭ بەل ورتاسىندا ساۋدان دا بار ەدى. الدىنان شىققاننىڭ ءبارىنىڭ قولىن الىپ, بەتىنەن ءسۇيدى. مولداعا مەشىتكە دەپ اقشا ۇسىندى.
– مىناۋ بىرىنشىدەن مۇرا سۋىنىڭ, ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ جيىرما جىلدىق تورقالى تويىنىڭ كورىمدىگى دەپ, ۋىس-ۋىس اقشانى سۋعا شاشتى. قۋانا ك ۇلىپ, قۇلاشتاي لاقتىرعان ماركالار مايدا تولقىنعا مىنگەسىپ, ءدىرىل قاعىپ, سۋ بەتىندە سىرعي جونەلگەن.
– اقشا, اقشا.
– تاۋەلسىزدىك شاشۋى.
– شاشۋ, شاشۋ, – دەپ شۋلاعان بالالار سۋمەن جارىسىپ, جاعالاۋدا ويناق سالدى.
مۇرانىڭ سۋى اققانىنا دا اپتالاعان ۋاقىت وتكەن. ساۋداننىڭ قايتار شاعى دا تايانىپ ەدى. ەرتەڭ جۇرەمىن دەگەن كۇنى تۇنىمەن دوڭبەكشىپ, ۇيىقتاي المادى. اسقا ءداتى بارمادى. كوڭىلى ەل كوشكەندەي قۇلازىپ, كەسەلدى جاننىڭ كۇيىن كەشتى. «وسى مەنىڭ ءبىر جەرىم اۋىرادى, – دەدى ىشتەي تولقىپ. ايتەۋىر, قالايدا جابىسقاق كەسەلدىڭ بارى راس». ودان سوڭ ۇيگە نەندەي سىيلىق اپارۋىن ويلادى. تۋعان جەردىڭ وتىنا پىسكەن ءبىر تابا بيداي نانىن الۋدى اقىل دەپ تاپتى. تاعى نە اپارسام دەپ ويعا شومدى. «ەكىنشىدەن, اۋىل بەيىتىنەن ءبىر ۋىس توپىراق الايىن. ءولىم باردا قازا بار, قاپيادا انا دۇنيەلىك بولىپ كەتسەم, باسىما جاستانايىن. ال سودان سوڭ... ءيا, سودان سوڭ مۇرانىڭ سۋىنان ءبىر شولمەك سۋ الايىن», دەپ شەشتى دە وسى ۇدەدە تۇردى...
* * *
الماتى. اۋەجاي. ءتۇن ورتاسىنان اۋىپ بارادى. وسى مەزەتتە ساۋداننىڭ بيلەت العان ۇشاعىنا جولاۋشىلاردى وتىرعىزۋ باستالعان دا بولاتىن. ول ءبىر ۋىس توپىراق, جالعىز تابا نان جانە ءبىر شولمەك سۋ سالىنعان قىزعىلت ءتۇستى ريۋكزاگىن يىعىنا اسىپ الىپ, ىشتەي تولقىعان كۇيدە ۇشۋ الاڭىنا قاراي بەتتەپ بارا جاتتى...
دانەش احمەت ۇلى.
الماتى وبلىسى,
ۇيعىر اۋدانى,
شونجى اۋىلى.
