ەلى مەن جەرىنە ەڭبەك ەتكەن تۇلعالى عالىم ايتقاجى قازبەكوۆ حاقىندا ءبىر ۇزىك سىر
تىرىسىندە كىمنىڭ قادىرىنە جەتكەندەيمىز؟ نيەت بولعانمەن, كەيدە سوعان كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قاقپاقىلداعان تولقىندارى مۇرشا-مۇرسات تا بەرمەيدى-اۋ. ايتپەسە, تاپ وسى ايتقاجى اعامىزدى كوكشە وڭىرىندەگى كوركەم بيىكتەردىڭ بىرىنە بالاپ, ءدايىم ىشتەي جاقسى كورىپ, جاقىن تارتىپ, باعالاۋدان جازباعانىم وزىمە ايان. قايتكەندە دە مەن ءۇشىن قيماس اياۋلى اعا بولعان, ەل-جۇرتى ءۇشىن تىنىمسىز قايراتكەر عالىم, تۇلعالى ازامات رەتىندە تانىلعان وسىناۋ اسىل ادام حاقىندا وتكەن شاقتا سويلەۋدىڭ وكىنىشىن اينالىپ وتە الماپپىن.
ەلى مەن جەرىنە ەڭبەك ەتكەن تۇلعالى عالىم ايتقاجى قازبەكوۆ حاقىندا ءبىر ۇزىك سىر
تىرىسىندە كىمنىڭ قادىرىنە جەتكەندەيمىز؟ نيەت بولعانمەن, كەيدە سوعان كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قاقپاقىلداعان تولقىندارى مۇرشا-مۇرسات تا بەرمەيدى-اۋ. ايتپەسە, تاپ وسى ايتقاجى اعامىزدى كوكشە وڭىرىندەگى كوركەم بيىكتەردىڭ بىرىنە بالاپ, ءدايىم ىشتەي جاقسى كورىپ, جاقىن تارتىپ, باعالاۋدان جازباعانىم وزىمە ايان. قايتكەندە دە مەن ءۇشىن قيماس اياۋلى اعا بولعان, ەل-جۇرتى ءۇشىن تىنىمسىز قايراتكەر عالىم, تۇلعالى ازامات رەتىندە تانىلعان وسىناۋ اسىل ادام حاقىندا وتكەن شاقتا سويلەۋدىڭ وكىنىشىن اينالىپ وتە الماپپىن.
قاتال تاعدىردىڭ ون ەكىدە ءبىر گ ۇلى اشىلماي جاتىپ جەتىمدىكپەن وكسىتۋىنە مويىماس ىشكى قايسارلىقپەن جاۋاپ قاتقان ايتقاجى مەكتەپتى التىن مەدالمەن ءبىتىرىپ شىعىپتى. شىن مانىندە دە, تالاپتى ەرگە نۇر جاۋادى. ارمانى اسقاق, ماقساتى بيىك ەكەن.
سوعىس زاردابى ءالى باسىلا قويماعان سوناۋ كۇرەڭقاباق تا قوڭىلتاق شاقتا قولقىسقالىققا قاراماستان, ونەر-ءبىلىمنىڭ بەسىگىندەي لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتىن وقىپ ءبىتىرۋىنىڭ ءوزى بىلە-بىلگەنگە از عيبرات ەمەس ەدى. ال ەندى مۇندا ينجەنەر-گەولوگ ءھام گيدروگەولوگ ماماندىعىن الىپ شىعىپ, ەڭبەك جولىن باستاعاننان كەيىن ايتقاجى عيبراتتارىنىڭ بۇلاق كوزى مولىنان اشىلىپ, ورگەك تە سەرگەك مىنەزى مۇسىندەلە بەرىپتى.
ايتقاجى عيبراتى ءبىرىنشى ءىز سالعان جەر – سارىارقانىڭ سايىن دالاسى. ول جولداما بويىنشا ورتالىق قازاقستان گەولوگيالىق باسقارماسىنىڭ قاراۋىنا بولىنگەن بولاتىن. ءسويتىپ, وسىنداعى سوقىر گيدروگەولوگيالىق پارتياسىنا كەلىپ, جۇمىسقا كىرىسىپ تە كەتتى. بۇل 1957 جىل ەدى. قاراعاندى قالاسىن سۋمەن جابدىقتاۋعا ءتيىستى سوقىر ارتەزيان الابىنىڭ زەرتتەلىپ بارلانۋىنا جاس گيدروگەولوگ ايتقاجى قازبەكوۆ قوسقان ۇلەستىڭ قوماقتىلىعى دا كوزگە تۇسپەي قالعان جوق. «جاس كەلسە ىسكە» دەگەندەي-اق, جاس مامان ءوزىنىڭ لەنينگرادتىق برەندىن اقتاپ, سوقىر الابىن بارلاۋدىڭ بارلىق ءۇش كەزەڭىنە بىردەي قاتىسىپ, العاش رەت جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك كوميسسيادا بەكىتىلگەن ەسەپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. ءسويتىپ, عىلىم سالاسىنا بەيىمدىگى ءاۋ باستان اڭعارىلعان-دى.
1960 جىلى ءوز وتىنىشىمەن تۋعان جەرى كوكشەتاۋداعى سولتۇستىك قازاقستان گيدروگەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنا اۋىستى. ءسويتىپ, اراعا سەگىز جىل سالىپ اتاجۇرتىنا ەسەيىپ, ءۇيلى-باراندى بولىپ, تۇڭعىش بالاسى مەن جاس كەلىنشەگى ءشاميدى ەرتىپ ورالدى. ايتقاجىنىڭ ەڭ ۇلكەن عيبراتى سول, وسى كەزدەن باستاپ تابانى كۇرەكتەي قىرىق جىل بويى تۋعان ەل-جۇرتىن سۋمەن قامتاماسىز ەتىپ, اقمولا, كوكشەتاۋ جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق نىساندارىن سۋمەن جابدىقتاۋ پروبلەمالارىن ورايىمەن شەشۋ ماقساتىندا جەراستى سۋلارىن ىزدەۋ جانە بارلاۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. اۋەلدە گيدروگەولوگ, اعا گيدروگەولوگ, پارتيا باستىعى بولعان ول قىزمەت بابىندا ساتىلاپ ءوسىپ, 12 جىل بويى ەكسپەديتسيانىڭ باس ينجەنەرى بولدى. ال 1978 جىلدان 2000 جىلى زەينەتكە شىققانعا دەيىن ەكسپەديتسيا باستىعى جانە تاۋەلسىزدىك پەن نارىق تالاپتارىنا ساي قايتا جاڭعىرعان «كوكشەتاۋگيدروگەولوگيا» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ءبۇكىل گيدروگەولوگيالىق, ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق جانە عىلىمي جۇمىستار كەشەنىنە بەساسپاپ بىلىكتىلىكپەن باسشىلىق ەتتى.
سۋ ايتقاجىنىڭ ءومىرىنىڭ مانىنە, ومىرلىك فيلوسوفياسىنا اينالدى. سۋدىڭ عاجايىبىن ءدال وسى كىسىدەي تەربەپ-تەرگەيتىن ادام سيرەك دەپ ويلايمىن. سەنت-ەكزيۋپەريدىڭ سۋ حاقىندا ايتقان «سەن ومىرگە قاجەتسىڭ دەپ ايتۋ بەكەر, سەن – ءومىردىڭ ءوزىسىڭ» دەگەن سوزدەرىن ءجيى قايتالايتىن. ايتەكەڭشە تولعاساق, جەردىڭ ەڭ پايدالى دا باعا جەتپەس اسىل كەنى, قىمبات قازىناسى دا – سۋ. وسى ءتامسىلى ىسىنەن الشاق كەتپەي, ونىڭ ءومىرى مەن ەڭبەگىنەن شىنايى كورىنىس تاپتى. دايەكتەي ايتساق, وسىناۋ جىلداردا ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ەلدى مەكەندەردىڭ جانىنان 500-دەن استام جەراستى سۋ كوزدەرى بارلاپ اشىلدى. ول اشقان تىرشىلىك كوزدەرىنەن توعىز اۋدان ورتالىعى, ءۇش قالا مەن بىرقاتار تاۋ-كەن جانە ونەركاسىپ ورىندارى ءنار-قۋات الىپ جابدىقتالدى. سونىڭ ىشىندە كوكشەتاۋ قالاسىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا پاۆلوۆ جانە شاعالالى دەپ اتالاتىن ەكى جەراستى سۋ كوزى بارلانىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. كوكشەتاۋلىقتار وسى كۇنگە دەيىن وزدەرىنىڭ ايكول جەرلەستەرى ايتقاجى قازبەكوۆ تاپقان سۋدى ءىشىپ وتىرعانىن جانە كەلەشەكتە دە ەش كىلتيپانسىز ىشە بەرەتىنىن ءبىر ءسات العىسپەن ەسكە الىپ قويسا, ارتىق بولماس ەدى دەيتىنىمىز دە سوندىقتان. بۇعان قوسا زەرەندى اۋدانى مەن كۋرورتتى ايماقتىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىنىڭ توڭىرەگىن دە بۇگە-شىگەسىنە دەيىن قالدىرماي زەرتتەگەن وسى اعامىز.
ايتەكەڭ ءوندىرىس پەن عىلىمدى قاتار الىپ جۇرگەن ساناۋلىلار قاتارىندا بولدى دەسەك, ول دا اقيقات. ءاربىر اشىلعان سۋ كوزىنە گيدروگەولوگيالىق تۇرعىدان قورىتىندى جاساپ باعالايتىن, ەرەكشەلىگىن-قاسيەتتەرىن ەلەپ-ەكشەپ سارالايتىن. وسىناۋ جىلدار بويعى ەرەن ىزدەنىس, ويشىل ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە 1977 جىلى وندىرىستەن قول ۇزبەي ديسسەرتاتسيا قورعاپ, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي اتاعىن ەنشىلەدى. بۇل ديسسەرتاتسيا نەگىزىنەن بۋرابايداعى مايبالىق سۋ كوزىنىڭ شيپالىق قاسيەتتەرىنە ارنالدى. وسى جەرگە كوپ ۇزاماي مايبالىق شيپاجايىنىڭ سالىنىپ, ەل يگىلىگىنە اينالۋى دا ايتقاجى اقجولتايلىعىنىڭ ارقاسى ەكەندىگىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. ال بىلگەنگە بۇل دا عيبرات.
كوبىنە-كوپ قازاق ازاماتتارى قارا كورسەتە قويماعان گيدروگەولوگيا سالاسىندا جاڭا ءسوز, تىڭ ويلار ايتىپتى. بۇعان ونىڭ ءوز قولىنان شىققان جانە باسقا ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ جازعان 48 عىلىمي ەڭبەگى مەن گيدروگەولوگيالىق ساراپتامالارى ايعاق. ونى بۋراباي ايماعىنىڭ رودون سۋلارى جانە ولاردى پايدالانۋ كەلەشەگى, كوكشەتاۋ وبلىسى جەراستى سۋلارىنىڭ جاعدايى جانە ولاردى پايدالانۋ مەن قورعاۋ جايى, جەراستى سۋلارىن, پايدالانۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ماسەلەلەرى اركەز تولعاندىرىپ وتىردى. ايتەكەڭ سولتۇستىك قازاقستان جانە كوكشەتاۋ وبلىستارى جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ انىقتامالىعىن جاساعاندا دا, جاڭا مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ءوڭىردىڭ گيدروگەولوگيالىق كارتاسىن ىزەرلەگەندە دە, 1978 جىلى ستراتەگيالىق شيكىزات – ۋراننىڭ ءىرى كەنىشىن اشىپ, كسرو گەولوگيا مينيسترلىگىنىڭ «كەن ورنىن تۇڭعىش اشۋشى» بەلگىسىمەن ماراپاتتالعاندا دا ارزان اتاقتى ەمەس, الدىمەن اردى, سونىڭ حالىققا تيگىزەر ءىس جۇزىندەگى پايداسىن پايىمداعان-دى. مىنە, ءدال وسىنداي كوز مايىن تاۋىسقان ەڭبەكتەردەن ا.قازبەكوۆتىڭ 1996 جىلى جارىق كورگەن «سولتۇستىك قازاقستانداعى گيدروگەولوگيالىق جانە ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر» اتتى ساليقالى جيناق تۇزىلگەن بولاتىن.
كەزىندەگى گەولوگيا ءمينيسترى, ءبىرتۋارلاردىڭ ءبىرى شاحماردان ەسەنوۆ ايتەكەڭنىڭ گيدروگەولوگيالىق تالانتىنا ىلتيپاتپەن قاراسا, ديسسەرتاتسياسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن اكادەميك, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ۋفا احمەتسافين عالىمدىق قاجىر-قايراتىنا ءتانتى ەكەنىن جاسىرعان جوق-تى. ال كەزىندە كوكشەتاۋ وبلىسىن باسقارعان مارعاسقالار ەركىن اۋەلبەكوۆ, ماقتاي ساعديەۆتەر سۋ شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ماسەلەلەردە ءاردايىم ايتقاجى قازبەك ۇلىمەن اقىلداسىپ, وعان ارقا سۇيەپ ءارى قولداۋ كورسەتىپ وتىرىپتى. ايتقاجى قازبەك ۇلى گيدروگەولوگيا سالاسىنداعى ۇلگىلى ەڭبەگى ءۇشىن كەڭەس كەزىندە «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىمەن, «جەر قويناۋىن بارلاۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن», «كسرو جەر قويناۋىن بارلاۋ ۇزدىگى» توسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالىپتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى جەر قويناۋىنىڭ قۇرمەتتى بارلاۋشىسى, پروفەسسور, قازاقستاننىڭ گەولوگيا-مينەرالوگيا اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مۇشەسى, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولاتىن.
ايتقاجى كوزىن اشقان, بۇرقاق اتتىرعان, ەل مەيىرىن قاندىرعان كاۋسار بۇلاقتار وسىنداي مەرەيلى جاقسىلىقتارعا اكەلىپ ەدى. ال ونىڭ جان-جۇرەگىنەن تارالعان رۋحاني بۇلاقتاردى, ۇلاعاتتى ۇستازدىعىن, تۋعان جەر تابيعاتىن تۋ الىپ قورعاعان جارشىلىق جالىنىن, ەكولوگ رەتىندەگى قايرات-قاجىرىن, قازاقتىڭ ءتىلى مەن ءدىلى ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلتجاندىلىعىن قايدا قويامىز.
ابىلايدى حان كوتەرۋشىلەردىڭ ءبىرى قاراۋىل قاناي بي ەكەنى تاريحتان ءمالىم. وسى قاسيەتتى قاناي بابا ەل كوزىندە, بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىندا ب ۇلىڭعىر تارتا باستاپ ەدى. مىنە, وسىلايشا مۇڭدانعان ارۋاقتى ريزا قىلۋعا, ابىز قارت بايان جانعالوۆقا سەرىكتەسە وتىرىپ, ايتەكەڭ سىڭىرگەن ەڭبەكتى بۇگىندە ەل اڭىز قىلىپ ايتادى. سۇيەگى تۇركىستانداعى ازىرەت سۇلتان كەسەنەسىندە جاتقان قاناي ءبيدىڭ 300 جىلدىعىنا قۇران باعىشتالىپ, كوكشەتاۋدا بەرىلگەن ۇلان-عايىر استى ۇيىمداستىرىپ وتكىزۋدىڭ نەگىزگى سالماعىن ايتقاجى قازبەكوۆ كوتەرىپ الدى دەسەك, ارتىق ەمەس. ءسويتىپ, قاناي بي جونىندە, اسىرەسە, كوكشە وڭىرىندە كەلەلى قوعامدىق پىكىر قالىپتاستى. زەرەندى اۋدانىنداعى التى اۋ
