ءتىلى ناق, رۋحى ۇلتقا جاق زاڭناماعا قالاي, قايتىپ قول جەتكىزۋگە بولادى؟

عيماراتتىڭ مىق­تىلىعى ونىڭ كىرپىشىنىڭ مىقتى­لى­عىنا بايلانىستى. ءۇيدىڭ مىقتىلىعى ونىڭ ەڭ وسال كىرپىشىنىڭ مىقتىلىعىنا تەڭ. قان­شا شەبەر بولساڭ دا, وسال, قيسىق كىر­پىش­تەن مىقتى, ءتۇزۋ ءۇي قالانبايدى. قازاق ءۇي تىككەندە ۋىعىنىڭ مىقتى بولۋىنا قاتتى كوڭىل بولگەن. كەرەگەنىڭ مىقتىلىعى ءوز الدىنا, ۋىق مىقتى بولسا, شاڭىراق شايقالمايدى, كيىز ءۇي قۇلامايدى. زاڭگەرلەر ءۇي سالمايدى. ولاردىڭ قو­لى­نان كەلەتىنى زاڭنامالىق اكتىلەردى جا­ساۋ, ءتۇسىندىرۋ, قولدانۋ. زاڭدار مەملەكەتتىڭ ۋىعى ىسپەتتەس. ال سوزدەردى زاڭداردىڭ ىرگەسى قالاناتىن كىرپىشپەن سالىستىرۋعا بولادى. ءسوزى تۇرلاۋسىز زاڭ قاۋقارسىز. قازىرگى كەزدە ماسەلە زاڭداردىڭ سانىندا, ولاردى ءبىلۋ, نە بىلمەۋدە ەمەس, ساپاسىندا, ولاردىڭ ءار ءسوزىنىڭ ورنىندا تۇرۋىندا, ساناعا تىكەلەي اسەر ەتۋىندە. ولاي بولۋى ءۇشىن زاڭ ءسوزى جاسىق, جالاڭ ەمەس, وزەگىندە ۇلتتىڭ رۋحىن, وزىندىك ءتولتۋما كەلبەتىن بەرەتىن دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. زاڭدا ءار ءسوز ءوز ورنىندا تۇرۋى, ءبىر ماعىنادا قولدانىلۋى, سول ماعىنادا ءتۇسىنىلۋى بۇلجىماس شارت. وتكەندەگى عۇلامالار ءتىلدى دىننەن دە جوعارى قويعان. ءتىل بولماسا, ءدىن قالاي تارال­ماق, ادامدار قالاي تۇسىنىسپەك؟! قا­زاق ادەبي تىلىندە بەلسەندى قول­دانىلىپ جۇرگەن ءجۇز ەلۋ مىڭنىڭ ول جاق بۇل جاعىندا ءسوز بولسا, ال تەرميندەر قاي ءتىلدىڭ بولماسىن ادەبي قو­رى­نان كوپ بولادى ەكەن. ءتى­لى­مىزدەگى تەرميندەر قازىر جارتى ميلليون ماڭايىندا. ياعني بولاشاق مامانداردى كۇتىپ تۇرعان جۇمىس كولەمى وراسان. سوندىقتان تەرمين­دەر تۋرالى ءبىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىمىز ۇنەمى كەڭەيىپ وتىرۋى ءتيىس. “ونەر الدى – قىزىل ءتىل”. بۇل – اباي. نەگىزى بابا ءسوز. ماحمۇت قاشقاري ءسوز­دى­گىندە: “اردام باشي تيل” – “ۆەرشينا دوب­رو­دەتەلي – ۆ يازىكە (توت, كتو پوستيگ كرا­سوتۋ رەچي, وبرەتاەت دوستوينستۆو بلاگوداريا ەي)”. “باسقا بالە – تىلدەن”, دەگەن دە بار. ياعني, اڭداماي سويلەسەڭ, اۋىرماي ولەسىڭ. سونىمەن قاتار, ء“تىلى العىردىڭ جولى – داڭعىل” دەپ تە ايتۋعا بولادى. قازاق ەلىنىڭ قازىرگى جەر بايلىعى, قا­زىنا بايلىعى, رۋحاني بايلىعى اتا-بابادان قالعان ءتىل مادەنيەتىمەن تىكەلەي بايلا­نىس­تى. مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ, سول تىلدە سويلەۋ, جازۋ, ءىس جۇرگىزۋ, ەلارالىق قاتىناستاردى ورناتۋ, زاڭناما ماتىندەرىن جاساۋدىڭ ومىرلىك قاجەتتىگىن ءاربىر بولاشاق زاڭگەر تەرەڭ سەزىنۋى قاجەت. ەندەشە, ۇلت پەن مەملەكەت مۇددەسىن, ادام مەن ازامات قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭداردىڭ ءتىلى مەن رۋحى جوعارى تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس. زاڭگەر مامانداردى ءتۇرلى ادىستەمەلىك نەگىزدە, وقىتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ داي­ىندادىق دەسەك تە, ولاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋى كوڭىل تولتىرمايدى. بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ تىلدىك دايارلىعى كاسىبي تالاپتاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. قازىر بۇل ماسەلەدە ويلاناتىن, كوڭىلگە كۇدىك كەل­تى­رەتىن جايتتەر كوپ. بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ كوبى سويلەۋ, جازۋ مادەنيەتىن جەتىك مەڭگەرۋگە قاجەتتى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەيدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن كەيىنگى جىلدارى قولدانىسقا تۇسكەن زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ءتىلى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردا ءبىرتالاي تىلدىك, تەرميندىك وڭ وزگەرىستەر بار. بۇگىنگى كۇنى كوپتەگەن سوزدەر باياۋ بولسا دا, قۇقىقتىق تەرمين رەتىندە ورنىعىپ, تىلدىك اينالىمعا ءتۇستى. تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ كۇندەلىكتى قولدانىستاعى ماعىناسىمەن قاتار تەرمين­دىك ءمانى-مازمۇنى, ءار الۋان قىرلارى اشىلۋدا. كاسىبي زاڭگەرلەر عانا ەمەس, قالىڭ جۇرتشىلىق تا ولاردى جاتىرقاماي, جاتسىنباي دۇرىس قابىلدايتىن دارەجەگە جەتتىك. ۇلت رۋحى سەرگەكتەنىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ قورى باتىل قولدانىلا باستادى. قازىر سول ءۇردىس باياۋلاپ, توقمەيىلسۋ پايدا بولعانداي. قازىرگى كەزدە قازاقشاعا جەتىك زاڭگەر­لەر­دىڭ ءوزى قازاقشا زاڭناما اكتىلەرىن وقىمايدى. ولارعا بۇل ءۇشىن كىنا قويۋعا بولمايدى. ءويت­كەنى, قازاق تىلىندەگى زاڭ ماتىندەرىنىڭ ءبىرازى ءتۇ­سىنىكسىز جازىلعان. ورىسشا وقىساق تۇسىنىك­تىرەك, قولدانۋعا جەڭىل. زاڭنامانىڭ قازاقشا ماتىندەرىنىڭ وسىنداي ءحالى ۇلتتىق نامىسقا تيەدى, مەم­لەكەتتىك مادەنيەتىمىزگە نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان بولاشاق زاڭگەرلەردى دايارلاۋدا تىلدىك دايىندىقتى, ادەبيەتتى ءبىلۋدى, ۇلتتىق رۋحتى جانۋدى الدىڭعى ور­ىن­عا قويۋ كەرەك. زاڭي ءبىلىم بەرۋدە وسى ءما­سە­لەنىڭ ەرەكشە وزەكتىلىگى داۋ تۋدىرماسا كەرەك. شىندىعىندا ءبىزدىڭ زاڭداردىڭ كوپ­شىلىگىنىڭ ساپاسى دا, ولاردىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدەگى پارمەندىلىگى دە سىني تالداۋلارعا توتەپ بەرە المايتىن حالدە دەۋگە بولادى. ولار كۇندەلىكتى ۋتي­ليتارلىق مىندەتتەردى شەشۋگە جاراعا­نىمەن, وزدەرىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى رۋحقا قىزمەت ەتۋدى, قۇقىقتىق سانا مەن مادە­نيەتتى, زاڭشىل قىلىقتى قالىپتاستىرۋدى ناشار اتقارۋدا. ىشكى قايشىلىقتارىمەن قاتار سىرتقى كەمشىلىكتەرى كوزگە انىق بايقالادى. كوبىمىز قازاق ءتىلىن جەتىك بىلە تۇرا, زاڭ ماتىندەرىنىڭ قازاقشاسىنا ەمەس, ورىسشا­سىنا جۇگىرەتىنىمىز وتىرىك ەمەس. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىڭ, ونىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ بەدەلىنىڭ دەڭگەيى, يدەولوگيالىق ىقپا­لىنىڭ اسەرى تۋرالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءتىل – زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ساپاسىنىڭ ايشىقتى كورسەتكىشى. زاڭ ساپاسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا سول زاڭ جازىلاتىن ءتىل, ونى قولدانۋ مادەنيەتى, وعان دەگەن وڭ ىقىلاس, قارىمدى قارەكەت ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ءتىلى تۇزەلمەسە, نەبىر ابزال قۇقىقتىق يدەيالار مەن قاعيداتتار ىسكە اسىرىلماق تۇگىلى, جورگەگىندە تۇنشىققان سابيدەي, تۇساۋى الىنباعان تۇلپارداي كۇن كەشەدى. زاڭ ءتىلىنىڭ ناقتى, تياناقتى, ءبىر ماعى­نالى بولۋى, ونىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى ءنا­تي­جەلى رەتتەۋىنىڭ, تولىققاندى جۇزەگە اسىرى­لۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زاڭي تەحنيكا تۇر­عى­سىنان كەلگەندە ءار ءسوز ءبىر عانا ماعىنانى ارقالاۋى قاجەت. رەس­پۋبليكانىڭ بۇكىل زاڭ­ناما جۇيە­سىندە تەر­ميندەردىڭ ءبىر ماعىنادا ءتۇسىنىلىپ, بىرىزدىلىكپەن قولدانىلۋىنا قول جەتكىزۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. ال­عاشقىدا تاۋەل­سىزدىكتى باياندى ەتەتىن زاڭ­داردىڭ دۇنيەگە كەلۋىن جەتىستىك كورىپ, سانىنا ماساتتانساق, بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋ مىندەتى العا شىقتى. قازاق ءتىلى­نىڭ بايلىعى, ماعىنالىق كوپ­نۇس­قا­لىلىعى, سينونيمدىك قا­تارلارىنىڭ كەڭدىگى كور­كەم ادەبيەتتە مول مۇمكىندىكتەر اشقانى­مەن, وزىندىك ەرەكشە تالاپتارعا ساي جاساق­تالاتىن زاڭ اكتىلەرىندە بەلگىلى ءبىر قيىن­دىقتار تۋعىزادى. قازاق تىلىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە زاڭي تەحنيكانىڭ تىلگە قاتىستى تالاپتارى ساقتالا بەرمەيدى. مىسالى, ءبىر ءسوزدىڭ قۇبىلۋى, ءبىر تەرميننىڭ ورنىنا ءار ءتۇرلى ءسوز (نەمەسە قوس ءسوز) قولدانىلۋى, شۇبا­لاڭقىلىق, ياعني ور­ىس­شا ماتىندەگى ءبىر ءسوزدىڭ ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت سوزبەن اۋدارىلۋى, كوپ نۇسقالىق, سوزدەردىڭ قازىرگى جازىلۋ ەملەسىن ەسكەرمەۋ, قۇقىقتىق ماعىناسىنان گورى كوركەم ادەبيەتتىك سيپاتى باسىم سوزدەردى قولدانۋ, ستيلدىك ورالىم­سىزدىق جانە ت. س. س. ورىن العان. وسى جەردە قا­زاق ءتىلىنىڭ ەش كىناسى جوق. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – زاڭداردىڭ قازاقشا ءماتىنى بوگدە ءتىلدىڭ زاڭدىلىقتارىنا جى­عىلعان اۋدارما ءونىم رەتىندە قولدانىسقا ءتۇسىپ جاتقانىنان. زاڭدار قازاقى ءتولتۋما تۋىندى بولىپ دۇنيەگە كەلمەگەندىكتەن ۇلتتىق ىرىق پەن مۇددەنى ءوز مانىندە كورسەتە بەرمەيدى. بۇل دا – وتار ەل بولعاندىقتىڭ زاردابى, ەندى وتارسىزدانۋ ۇدەرىسى قارقىن الۋى كەرەك. ەكىنشى سەبەبى – ءتىلدى شالا-شارپى بىلە­تىن­دەردىڭ, ءجۇردىم-باردىم قولداناتىنداردىڭ, ءتىل تاع­دىرىنا, مەملەكەت مۇددەسىنە ءۇستىرت قاراي­تىنداردىڭ, ءوز ءىسىن شالاعاي اتقاراتىنداردىڭ, ساناسىن سالعىرتتىق باسقانداردىڭ كىناسى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ ءبىز 2008 جىلى قر كونستيتۋتسياسىنىڭ كەيبىر باپ­تا­رىنىڭ, قىلمىستىق كودەكستىڭ جالپى ءبولى­مىنىڭ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ قازاقشا بەيرەسمي نۇسقالارىن دايىندادىق. ولار ەكى كىتاپ بولىپ: (“بيلەر سوتى مەن ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ جان­دانۋى: زاڭشىعارماشىلىق جانە الەۋ­مەتتىك تاجىريبە”, دۋلات­بە­كوۆ ن.و., بيەباەۆا ا.ءا., سىز­دىق ب.ك., بوج­قارا ۇلى ا., قىزى­لوۆ م.ا. جانە دۋلات­بە­كوۆ ن.و., سىز­دىق ب. ك., بيەباەۆا ا. ا. “قىلمىستىق زاڭ­­­­نا­­مانى ءما­تىن­دىك ساراپتاۋ تاجىريبەسى”. وقۋ قۇرالى) جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتار وقىتۋ ۇدەرىسىندە تۇ­راق­تى پاي­دالانىلادى. وقىتۋ ۇدەرىسىندە ستۋ­دەنتتەردىڭ رەسمي ءماتىن مەن بەيرەسمي ءماتىن­دەردى سالىستىرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋدى. ەندى اۆتورلىق توپتىڭ اتالمىش جۇمى­سىنىڭ باعىتتارى مەن ناقتى ناتيجەلەرى جانە قازىرگى كەزدە ءجۇرىپ جاتقان ىزدەنىستىك جۇ­مىستارىنىڭ بارىسى تۋرالى مالىمەت بەرسەك. ەڭ الدىمەن, كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە زاڭي تەحنيكانىڭ تىلگە قاتىستى تالاپتارى ساق­تالماعانى نازارعا ىلىكتى. مىسالى, كونس­تي­تۋتسيادا ءبىر ءسوزدى قۇبىلتۋ (“قۇقى”, “قۇقىعى”, “قۇقىسى”, “حاقى”, “حاقىلى”, “حاقىسى”), ءبىر تەرميننىڭ ورنىنا ءار ءتۇرلى ءسوز قولدانۋ (“ەركىندىگى”, “بوستاندىعى”) كەزدەسەدى. 15-باپتا ءولىم جازاسىن ورىسشادا “يسكليۋچي­تەلنايا مەرا” دەسە, قازاقشادا “ەڭ اۋىر” دەلىنگەن. دۇرىسى – “ايرىقشا جازا”. 17-باپ ورىسشا “چەست” ءسوزىن “قادىر-قاسيەت” دەيدى. بۇل كۇن­دەلىكتى اۋىزەكى قولدانىستا, ادەبي كونتەكستە ءبىرىن-ءبىرى كۇشەيتىپ, اسەر بەرۋ ءۇشىن دۇرىس-اۋ, بىراق, زاڭ ماتىنىندە قوس ءسوزدىڭ ورنىنا تەر­ميندىك ناق ماعىنالى ءبىر ءسوزدى ورنىقتىرعان ءجون بولار دەيمىز. وسى باپتىڭ ەكىنشى بولىگىن “2. ەشكىم قيناۋعا, كۇشتەۋگە, باسقاداي قاتىگەز نەمەسە ادامي قادىرىن قورلايتىنداي قاتىناسقا نەمەسە جازاعا ۇشىراۋعا ءتيىس ەمەس” دەپ اۋدارعان ءجون. 19-باپتا ورىسشادان “نەمەسە” دەپ اۋدارىلاتىن ءسوزدى “جانە” دەپ قاتە اۋدارعان. 25-باپتا “دوستۋپنىە تسەنى” “شاما-شارقى كوتەرەتىن اقى” دەلىنگەن, دۇرىسى – “قول­جەتەرلىك اقى”. 26-باپتا “نەدوبروسوۆەست­نايا كونكۋرەنتسيا” “جوسىقسىز باسەكە” دەپ اۋدارىلعان. دۇرىسى – “ارامزا باسەكە”. بۇل دا ءالى كوڭىلدى كونشىتپەيدى, بىراق, “نەدو­بروسوۆەستنايا” – ارامدىق, قاراۋلىق, ادال ەمەس دەگەندى بىلدىرەدى ەمەس پە؟ جوسىقسىز دەسەك, مۇلدە وزگە نارسەگە مەڭزەيمىز. 27-باپتا “ەستەستۆەننىە پراۆا روديتەلەي” “اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى” دەلىنگەن. “ەتە­نە” جاقىن دەگەن ءسوز تىركەسى بار دا, بۇل جەر­دە قۇقىقتىڭ “تابيعيلىعى” جونىندە ءسوز بو­لىپ تۇرعانى داۋسىز جانە “ەستەستۆەننوە” ءسو­زىن “تابيعي” دەپ اۋدارۋ قازاق تىلىندە ورنىققان. ماسەلەنىڭ وزگە ءبىر قىرى كونستيتۋتسياعا باعىنىشتى زاڭ اكتىلەرىن تالداعاندا باي­قا­لادى. كونستيتۋتسيا ماتىنىنە ورىلگەن تەرمين­دەر باسقا زاڭداردا باستاپقى ما­عىناسىنان ايرىلىپ, الا-قۇلا قولدانىلىپ ءجۇر. كونس­تيتۋتسيا بارلىق زاڭداردىڭ قۇ­قىقتىق نەگىزى بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە تەرمين­دىك ۇلگى, ستاندارت قىزمەتىن اتقارۋعا ءتيىc. سوندىقتان كونستيتۋتسيا ماتىنىنە قويى­لا­تىن تالاپتار ەرەكشە. قۇ­قىقتىق مەملەكەتتە جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق سانا مەن مادەنيەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كونستي­تۋتسيادان باستاپ بۇكىل زاڭ اكتىلەرىنىڭ ءتىلى مۇلتىكسىز بولۋى شارت. قۇقىق سوزدىكتەرىندە, زاڭناما ءماتىن­دە­رىندە ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى دۇرىس شە­شى­مىن تاپپاعان, سوندىقتان ءارى قاراي ىزدە­نۋدى قاجەت ەتەتىن تەرميندەر بارشىلىق. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستە قىلمىستىق كودەكسكە دە ورتاق “نەۆمەنياەموست” تەرمينىن “ەسى دۇرىس ەمەستىك” دەپ اۋدارۋدىڭ ورنىنا “اقىل-ەستىڭ كەمدىگى” دەپ اۋدارعان. اقىل-ەستىڭ كەمدىگى (كەماقىلدىق – سلابوۋميە (ورىسشا) – وليگوفرەنيا (لاتىنشا)) ەسى دۇرىس ەمەستىك­تىڭ مەديتسينالىق بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى عانا ەكەنى نازاردان تىس قالعان. ءسويتىپ, زاڭناما ءماتىنى قاتە تۇزىلگەن. “وبوسنوۆاننىي ريسك” دەگەن ورتاق تەرمين ءبىر كودەكستە “ورىندى تاۋەكەل ەتۋ”, ەكىنشىسىندە “نەگىزدى تاۋەكەل” دەپ اۋدارىلعان. دۇرىسى – “نەگىزدى تاۋەكەل”. رەسپۋبليكا زاڭدارىنىڭ بارىندە “ليشە­نيە سۆوبودى” – “باس بوستاندىعىنان ايىرۋ” دەپ بەرىلگەن. بوستاندىق بولعان سوڭ, باس بوس­تاندىعى دا, باسقا قانداي بوستاندىق بولۋى مۇمكىن؟ كەزىندە, پاتشا زا­مانىندا قازاقتا “باس ەركى” دەگەن ءسوز بولعان, سودان قالعان جۇر­ناق بولۋى كەرەك “باس بوستاندىعى” دە­گەن. ء“سوز بوستاندىعى” تۋرالى بولسا, وندا ناق­تىلاۋعا تۇرادى. سوندىقتان “ليشەنيە سۆوبودى” – “بوستاندىعىنان ايىرۋ” بول­ماق. “ۋچاستنيك” – “قاتىسۋشى” دەسەك, “سوۋ­چاس­تنيك” – “سىبايلاس” بول­ماق. “سوۋچاستيە – سى­بايلاستىق”. سىبايلاسى كىم(دەر) ەكەن دەيمىز. “كوررۋپتسيانى” “سىبايلاس جەمقورلىق” دەپ ءجۇرمىز, ول ونشا ورىندى ەمەس. “سى­بايلاستىق” – بىرلەسىپ جاسالاتىن قىلمىس­تاردىڭ بارىنە ءتان سيپات, بەلگى. “جەمقور­لىق” مەنشىك قۇقىعىنا قاتىستى پايدا­كۇ­نەم­دىك, پايداقورلىق دەگەن سوزدەرگە ماندەس (سينونيم). جەمقورلىق – كوررۋپتسيانىڭ زارداپتارىنىڭ, ونىڭ جۇزەگە اسۋ نىسان­دا­رى­نىڭ ءبىر ءتۇرى عانا. نەگىزگىسى لاۋازىمدى تۇل­عانىڭ, ساياسي جانە قوعام قايراتكەر­لە­رى­نىڭ مەملەكەت پەن قوعام ىسىنە ادال بولماۋى. “كوررۋپتسيا” لاتىنشا ء“corruptىo” – پا­را­عا جىعۋ (پودكۋپ). ودان بۇرىنعى گرەكتىك ءتۇ­بى­رىندە ء“katalysىs” – بۇزۋ, ىدىراتۋ, توزدىرۋ, جويۋ ماعىناسى جاتىر. كوررۋپتسيا – تۇلعانىڭ لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرى مەن قىزمەتىنە باي­لانىستى قۇقىقتارىن مەملە­كەتتىڭ, قوعامنىڭ, سونداي-اق جەكە ادامدار­دىڭ مۇددەلەرىنە قارسى ءوزىنىڭ جەكە بايۋ ماقساتى ءۇشىن پاي­دا­لا­نۋىنان تۇراتىن قىلمىستاردىڭ جيىنتىق اتى. “سىبايلاس جەمقورلىق” – كوررۋپتسيا­نىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعامدىق ساياسي جۇيەنى ىدىراتۋعا, السىرەتۋگە, قيراتۋعا, بۇ­زۋعا الىپ كەلەتىن اسا قاۋىپتى سيپاتىن اشىپ بەرە الماي­تىن, ونى وزگە پايداقورلىق سى­بايلاس قىل­مىستارمەن ورىنسىز شەندەستى­رۋگە, شاتاستى­رۋعا الىپ كەلەتىن, قاتە ۇسى­نىلعان, بۇرىس قول­دانىلىپ جۇرگەن تەرمين. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, “سىبايلاس جەمقورلىق” “كوررۋپ­تسيانىڭ” بالاماسى بولا المايدى. كوررۋپ­تسيالى قوعام دەگەنىمىز لاۋازىمدى تۇلعاسى ساتىلعان, نيەتى بۇزىلعان, ادالدى­عىنان اينىعان, انتىنان اتتاعان, يمان­دىلىق قالىبى توزعان قوعام بولسا كەرەك. وسى سيپاتتارعا ساي كەلەتىن تەرمين تابىلۋى ءتيىس. ازىرگە دۇرىسى – سول كۇيىندە, ياعني “كوررۋپتسيا” دەگەن حالىقارالىق نۇسقا­سىندا قالدىرۋ كەرەك. وسى ءبىر تەرمينگە نەشە ءتۇرلى ورىنسىز بالاما تاڭۋ, وسى ءسوزدىڭ وزەگىندە جات­قان ۇعىمنىڭ ماعىناسىن ب ۇلىڭعىر قى­لۋدا. سونىڭ ءبىر مىسالى, بەدەلدى دەگەن رەس­پۋب­­لي­كالىق ءارى زاڭگەرلىك كاسىبي گازەتتىڭ كور­رۋپ­تسيامەن كۇرەس تۋرالى ءبىر بەتتە جاريا­لانعان ەكى ماقالاسىندا كوررۋپتسيا ۇعىمى ەكى بولەك سوزبەن, بىرىندە “جەمقور­لىق”, ەكىنشىسى – “سى­بايلاستىق” دەپ بەرىل­گەن. وسىنى ءسوز اۋانىنا قاراماي باسقا تىلگە اۋدارساڭىز, العاشقىسى بىرەۋ “تالان-تاراج”, ياعني – “حيششەنيە”, ەكىنشىسى – “قىلمىسقا قاتى­سۋشىلىق”, ياعني “سوۋچاس­تيە” بولىپ شىعادى. بۇل “قازانشىنىڭ ەركى بار...” دەگەننىڭ كەرىنە اكەلەدى. بۇلاي كەتە بەرسە, بارا-بارا قازاقشا سويلەپ تۇرىپ, ءبىر ءبىرىمىزدى تۇسىنبەيتىن بولامىز. حۋليگان” – “بۇزاقى”, “حۋليگانستۆو” – “بۇزاقىلىق”. ال “مەلكوە حۋليگانستۆو” شە؟ “ۇساق بۇزاقىلىق” قوي. ال ەندى وسى ۇساق بۇزاقىلىقتى قىلمىس ەمەس “پروستۋپوك” ساناتىنا جاتقىزامىز. “پرەستۋپلەنيە” – “قىلمىس”, ال “پروستۋپوك” دەگەنىمىز نە؟ “ابەستىك” دەپ اۋدارامىز با, “تەرىس قىلىق”, “تەنتەك قىلىق” دەيمىز بە؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە “پروستۋپوك”, “دەليكت” سوزدەرىن “قياستىق” دەگەن ءجون ءتارىزدى. قولدانىستاعى زاڭنامادا “ۆمەنياەمىي” – “ەسى دۇرىس”, “ۆمەنياەموست” – “ەسى دۇرىستىق”, “نەۆمەنياەمىي” – “ەسى دۇرىس ەمەس”, “نەۆمەنياەموست” – “ەسى دۇرىس ەمەس­تىك” دەپ اۋدارىلعان. ءبىر ءسوز قوس سوزبەن ءتىپتى ءۇش سوزبەن بەرىلگەن. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, “دۇ­رىس ەس”, “بۇرىس ەس” دەگەن قۇبىلىس بولا ما تابيعاتتا؟ ەگەر بولادى دەسەك, قىلمىستىڭ جاسالۋى بۇرىس ەستىڭ, ياعني ەسى دۇرىس ەمەس­تىكتىڭ سالدارى بولۋى كەرەك. ال زاڭعا سايكەس ەسى دۇرىس ەمەستىك ءۇشىن جاۋاپكەرلىك تۋىن­دامايدى. ەندەشە, وسى تەرميندەردىڭ اۋدار­ماسى ەستى, ەستىلىك, ەسسىز, ەسسىزدىك بولۋى كەرەك. امەريكا قىلمىستىق قۇقىعىندا “رازۋمنىي ادام” دەگەن ۇعىم بار. بىزدىڭشە, ەستى, ساناسى بار ادام دەگەن ءسوز. “يۋريديچەسكي” دەگەندى “زاڭي” دەگەن دۇ­رىس. “مادەني”, “ادەبي” دەگەن سوزدەر سياقتى قول­دانىسقا وتە ادەمى تۇسەر ەدى. سوندا “يۋري­ديچەسكايا ليتەراتۋرا” دەگەنىمىز “زاڭي ادەبيەت”. “زاڭگەر” – “يۋريست”, سوندا “زاڭگەرلىك كەڭەس” ەمەس, “زاڭي كەڭەس”. زاڭگەر كەڭەستى زاڭعا سۇيە­نىپ بەرەدى. ءوز جانىنان شىعارمايدى. زاڭ­گەر­لىك كاسىبي قىزمەتتىڭ ادەبى تۋرالى ءسوز بولسا “زاڭ­گەرلىك ادەپ” دەۋ كەرەك. “زاڭدى” – “زا­كوننىي”. “زاڭدىق” – “وتنوسياششيسيا ك زا­كو­نۋ”. “زاڭدىلىق” – “زاكوننوست”. “زاڭ­نا­ما” – “زاكونوداتەل­ستۆو”, “زاڭدار” – “زاكونى”. مۇمكىندىگىنشە ورىندى-ورىنسىز جۇر­ناق, جالعاۋ تىركەلگەن, شۇباتىلعان سوزدەردەن اۋلاق بولۋ كەرەك. مىسالى, “پوترەبنوست” – “قاجەتتىك” دەپ كوردىك, بىراق سويلەم قۇراس­تىر­عاندا “قاجەتتىلىك” دەگەن نۇسقاسى دۇرىس-اۋ دەپ شەشتىك. “سپوسوبنوست” – “قابىلەت­تىلىك” بولادى, ياعني “قابىلەتتىك” ەمەس. دەگەن­مەن “سپراۆەدليۆوست” – ء“ادىل­دىك”, “يۋستي­تسيا” – “ادىلەت”, “وتۆەتستۆەن­نوست” – “جا­ۋاپ­كەرلىك”. جاۋاپتىلىق, جاۋ­اپ­كەرشىلىك, جا­ۋاپقا تارتۋ دەگەن بالاما­لا­رىنان وسى دۇرىس. سول سياقتى “پراۆونارۋ­شە­نيە” – “قۇقىقبۇزۋ” بولۋى كەرەك. “نا­رۋ­شەنيە” – “بۇزۋ”. “رازرۋشەنيە” – “قي­راتۋ”. “شى”, ء“شى” جۇرناقتارى تىم ورىن­سىز قولدانىلا بەر­گەن. قازاقشا-ورىسشا سوزدىكتەردە وسىلاردىڭ ەكى جانە ودان دا كوپ نۇسقاسى ءجۇر. ول كوركەم ستيل ءۇشىن جارايدى جانە قاجەت تە. ال زاڭنامادا, زاڭي ادەبيەتتە, عىلىمي ستيلدە ءبىر عانا نۇس­قا­سىمەن بەكۋى كەرەك. سوندىقتان “سوۆەرشەنيە پرەستۋپ­لە­نيە” تىركەسىن – “قىلمىستى ىستەۋ” دەپ اۋ­دار­عان نەگىزى دۇرىس بولعانىمەن, زاڭي ادە­بيەت­تە “جاساۋ” دەپ كوبىرەك قولدانىلعان سوڭ, وسى نۇسقاسىنا توقتادىق. لاڭكەستىك (تەرروريزم), سودىرلىق (ەكسترەميزم) دەگەن سوزدەرگە باسپاسوزدە, سوسىن زاڭنامالىق قولدانىستا جاڭاشا تەرميندىك ماعىنا بە­رىلگەنى سياقتى “ۆىموگاتەلستۆو” – “وز­بىرلىق” بولعانى دۇرىس. “وزبىر”, “وزبىر­لىق” سوزدەرى وسى قىلمىستىڭ قۇقىقتىق تا­بي­عاتىنا ساي كەلەدى. شىندىعىندا قولدا­نىس­تاعى “قورقىتىپ الۋ” دەگەن اۋدارما بۇرىس. ويتكەنى قورقىتىپ الۋ توناۋعا دا, قاراق­شى­لىققا دا جانە تاعى باسقا كەيبىر قىل­مىس­تارعا ءتان قۇبىلىس. جانە توناۋ, قا­راقشىلىق قىلمىستىق قۇقىق تەوريا­سىنا جانە ەلىمىزدىڭ سوت-تەرگەۋ ءتاجىري­بە­سىنە سايكەس تالان-تاراجعا جاتسا, “ۆىمو­گا­تەلستۆو” تالان-تاراج بولىپ سانالمايدى. ەكى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارساق دەيمىز. ءبى­رىنشى, قازاقشا تەرمين قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنە ءتان كالكالىق اۋدارما كەزىندە كەيبىر ۇعىمداردىڭ ماعىناسى اۋىسىپ كەتكەندىگى. مىسالى, قىلمىستىق قۇقىقتا كىنانىڭ ەرىكتى ءساتىن ورىسشا “جە­لانيە” دەگەن سوڭ قازاق­شا “تىلەك” دەپ بەرىپ ءجۇرمىز. الايدا, بۇل سوزدەر ادامنىڭ ەركىنەن گورى ونىڭ نيە­تىن, پەيىلىن (جەلانيە — نامەرەنيە) سيپات­تاۋعا جاقىن ۇعىمدار ەكەنى ايقىن. ادام ەركى ونىڭ ارە­كەتىنەن كورىنەتىن پسيحولوگيالىق قۇ­بىلىس. بۇل ءساي­كەسسىزدىك تانىمنىڭ العاشقى كەزەڭ­دەرىندە بايقال­مايدى دا, ءتيىستى عىلىم مەن تاجىريبە سالا­سىنا نەعۇرلىم تەرەڭدەگەن سايىن بىرتە-بىرتە ايقىن بىلىنە باستايدى. ءسويتىپ, ىزدەنۋشىنىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ شىر­ما­تىلا بەرەدى. ەرىكتى (ۆوليانى), پەيىلدى (نامە­رەنيەنى) ۇعىندىراتىن سوزبەن تاڭبا­لاۋدا كەتكەن ماعىنالىق اۋى­سۋ جونىندە ورىس ءتىلدى ار­نايى زاڭ ادەبيەتىندە دە اي­تىل­عان. “جەلانيە” — “مو­تيۆ” اراسىنداعى باي­لا­نىس­تى, كەرىسىنشە “ۆوليا” مەن “جە­­لا­نيە” ارا­سىن­داعى ال­شاق­تىقتى, سايكەس­پەۋشى­لىكتى رەسەيلىك پروفەسسور ۆ. ۆ. لۋ­نەەۆ اي­قىن كورسەتكەن. ياعني, بۇل قازاق تەرمينو­لو­گيا­سىنا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. سون­داي-اق ۋمىسەلدى – قا­سا­قانالىق, قىلمىس ءموتيۆىن نيەت, پەيىل, پيعىل دەپ تاڭ­با­لاۋ زاڭي ادە­بيەتتە, نور­ما­تيۆتىك اكتىلەردە قالىپتاسىپ قال­عان. سويتە تۇرا جاڭادان شىعىپ جاتقان زاڭي ادەبيەت­تە ۋمىسەلدى نيەت, پەيىل, پيعىل دەپ تانۋ, ۇعىندىرۋ ورىن الىپ كەلەدى زاڭنامانىڭ دا, جەكەلە­گەن تەر­مين­دەردىڭ دە قولدا­نىستاعى نۇس­قالارىن قالدىرا بەرەيىك, ۇيرە­نىسىپ قالدىق دەگەن بويكۇيەزدىك پەن كە­لى­سىم­پازدىق جارامايدى. بۇيتە بەرسەك, بارا-بارا شا­تاسامىز, بات­پاق­قا باتا­مىز. قازىر كو­زىمىزگە ءتۇس­كەن, سانا­مىز باي­قاعان كەلەڭ­سىز­دىكتەردى بەلسەن­دى تۇزەتەتىن كەز كەل­دى. بىراق بۇ­رىننان بار تەر­مين­نىڭ ور­نىنا قيسىنسىز “ادە­مى” جاڭا ءسوز ۇسىنۋ ءجون ەمەس. سونىڭ ءبىر مى­سا­لى, “نەكە جانە وتبا­سى تۋرالى ك­و­­دەك­ستە” ەش بۇل­تا­لاقسىز “وتبا­سى” دە­لىنسە دە, “جانۇيا” دەپ احاج قىز­­مەت­كەر­لەرىنىڭ قول­دانۋى سوكەت ءارى زاڭعا قايشى. مادەنيەت بەلگىسى ەمەس. مەملەكەتتىلىك پەن ءتىل – ءبىر بىرىنەن اجىراعىسىز قوس بوساعا. ال ءبىزدىڭ زاماناۋي ەكونوميكامىز, ساياسي-قۇقىق­تىق جۇيەمىز­دىڭ مۇراتى وسى قۇندىلىقتارعا قىزمەت ەتۋ بول­ماق. بۇلاي بولماسا, وتارلىقتان قۇ­تىل­دىق, ەگەمەندىك الدىق دەۋىمىز جالعان. “عالىمداردىڭ باسىم توبى ۇلت پەن ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ تاريح ساحناسىنان ىعىسادى دەگەن پىكىردىڭ ايتىلۋىنىڭ ءوزى قاتە دەپ ەسەپتەيدى. جاھاندانۋ ازيا مەن افريكا ەلدەرىندە ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى ودان ءارى وتكىر ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ونداعان ۇلتتىق مەم­لەكەتتەر پايدا بولىپ, ولار ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا بەل شەشىپ كىرىسىپ وتىر. ءتىپتى ەۋروپانىڭ وزىندە 15-تەن استام حورۆاتيا, سلوۆاكيا, ماكەدونيا سياقتى مەملەكەتتەر پايدا بولدى. مەم­لەكەتتىك يدەيا كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ اڭساعان ارمانى مەن مۇراتىنا اينالدى. دە­مو­كراتيا بەرىك ورناعان ەۋروپادا شوتلاندىق, ۆاللون, فلامان, باسك, كاتا­لوندىقتار مەملەكەتتىلىك يدەيا ءۇشىن كۇرەسۋدە. كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جىبەردى. ۇلتتىڭ ومىردە تەرەڭ نەگىزى بارلىعىنا, بىرتەكتى قانداستاردى بىرىكتىرەتىنىنە بۇگىنگى كۇنى دالەل كوپ”, – دەيدى امانگەلدى ايتالى. بۇل شەگىنىس ارقىلى قازاق مەملەكەت­تى­گىنىڭ نەگىزى قازاق تىلىندە ەكەنىن باسا ايت­قىمىز كەلەدى. وپتيميستىك ستسەناريگە ءجۇ­گىنسەك, جاھاندانۋ الەمدە ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى ۇدەرىستەردىڭ تەك ءبىر قىرى جانە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى ءبىر كورىنىسى عانا. جاھاندانۋدىڭ قۋاتى ۇلتتىق مەملەكەت­تى­لىك­تى جويۋعا قانداي قاۋقارسىز بولسا, ۇلتتىڭ ءدىڭى بولار ءتىلدى دە جويا المايدى. تەك وعان ءوزىمىز سەپتەسپەسەك بولدى. ادامزات ارالۋاندىققا ۇمتىلادى, تاپ­تاۋ­رىن مەن سۇرقايلىقتان قاشادى. ولاي بول­سا, جەر شارىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى ۇلت­تاردىڭ تىلدەرىن جەرلەۋگە, ونىڭ ىشىندە انا تىلىمىزبەن قوشتاسۋعا مۇلدە اسىقپايىق. ءتىپ­تى ونداي وي ويلاۋدىڭ ءوزىن كۇنا دەپ بىلەيىك. ەجەلگى جازبا مادەنيەتى ءبىر كەزدە ءۇزىلىپ, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى جازۋ-سىزۋ بىلمەگەن كۇندەردىڭ وزىندە اۋىزەكى سويلەۋ مادەنيەتى, اقپاراتتى جەتكىزۋ, ساقتاۋ قابىلەتى وتە جوعارى بولعان, ەلدىڭ بىرلىگىن, جەردىڭ بۇتىندىگىن, ءتىلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي بىلگەن, ەل باسقارۋ جۇيەسىندە رۋ-تايپالارعا بولىنسە دە “قازاق ءتىلى” دەگەن قاسيەتتى قادىرلەگەن بابالارىمىز, “انا ءتىلى” دەگەن ارداقتى اتتى يەلەنتكەن انالارىمىز ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىگىمىزگە نە دەر ەدى؟ ۇلتتىق, ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك نامىسقا نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاس­تىرۋىمىز كەرەك. سانا قۇقىقتىق بولعاندا عانا, مەملەكەت قۇقىقتىق بولۋىنا ءۇمىت تۋادى. قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق سانا مەن مادەنيەت قالىپتاسسا عانا مۇمكىن بولماق. كونستيتۋتسيادان باستاپ بۇكىل زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ءتىلى مۇلتىكسىز بولۋى شارت. ءتىپتى ء“بىر ەل – ءبىر زاڭ” دەگەن قاعيداتتى ومىرگە ەنگىزسەك. ونداعى وي: ەڭ اۋەلى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ەلىمىزدىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن ۇيىمدار, بەيمەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى مەن ازاماتى وقىساق, بىلسەك, تۇزەسەك, مۇلتىكسىز ورىن­داساق, جۇزەگە اسىرساق. ءتىلدى ساقتاۋ, دامىتۋ, وزگە تىلدەرمەن باي­لا­نىسىن قالىپتاستىرۋ تەك ءتىل ما­ماندارىنىڭ ءىسى ەمەس. ويتكەنى, ءار سالانىڭ ءوزى­نە ءتان ءبىلىم جۇيەسى, سوعان سايكەس كە­لە­تىن تەرمينولوگيالىق قورى بار, سونى يگەر­گەن مامانى بار. وسى ماماننىڭ ىقپا­لىن­سىز, ونىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنسىز ءتىل سول سالاعا ەنبەيدى. بۇل جەردە ءسوز قازاق ءتىلى جونىندە بولىپ وتىرعانى ءمالىم. سون­دىقتان ءتۇرلى سالاعا كازاق ءتىلىن انا سۇتىمەن بويىنا سىڭىرگەن ءارى ورىس ءتىلىن جەتە مەڭگەرگەن, قازىرگى تەرمينولوگيالىق قوردىڭ اعىل­شىندىق, لاتىندىق, گرەكتىك ءتۇبىرىن تاني الاتىن ماماندار تارتىلۋى ءتيىس. قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ قازاقشا نۇس­قا­لارىنىڭ ءبىز دايىنداعان بەيرەسمي ءماتىن­دەرى زاڭناما جۇيەسىندە ءالى دە ورىن الىپ وتىرعان تىلدىك كەمشىلىكتەردىڭ از عانا بولىگىن قامتىعانىمەن, كەمشىلىكتەر جاي­ىندا سىن ايتۋمەن شەكتەلمەي, سولاردى جو­يۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتتى. سو­نىسىمەن ماڭىزدى. وسى ۇلگىنى ءالى دە بولسا پىسىقتاۋ, جەتىلدىرۋ كەرەك. ەندىگى مىندەت وسى ءبىر جەكە باستاما اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن بەيرەسمي نۇسقا­لاردى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنان وتكىزۋ, زاڭگەر مامانداردىڭ, ءتىلشى قاۋىم­نىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ, كەرەك ۇسىنىستاردى ەسكەرۋ, وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قازاقشا ءماتىنىن تىلدىك تۇرعىدان ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ بولماق. بۇل ءبىر عانا اۆتورلىق توپتىڭ كۇشىمەن جانە جەكە باستاما اياسىندا جۇزەگە اساتىن وڭاي شارۋا ەمەس. مەملەكەتتىك كوزقاراستى تالاپ ەتەتىن شارۋا. مەملەكەتتىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى ءحالىن تۇزەيمىن دەسە وسى جەكە باستامانى قولداۋى, ۇيىمدىق-قارجىلاي كومەك بەرۋى, بىلىكتى مامانداردى ءبىر جەرگە ارنايى جيناقتاپ, جاعداي جاساپ, جۇمىس جاساتۋى كەرەك. نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,  زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, بولات سىزدىق,  زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. قاراعاندى.