ادامزاتتىڭ دامۋى تۇرعىسىنان العاندا, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامان وسى كەزگە دەيىنگى ينتەللەكتۋالدىق, عىلىمي جانە تەحنيكالىق تاجىريبە جيناقتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى ەكەندىگى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. ءبىز قوردالانىپ قالعان, شەشىمىن تاپپاعان كوپتەگەن جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ادامزات عالامدىق دەڭگەيدەگى ءارتۇرلى كۇردەلى سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ قانا قويماي, الداعى 20-30 جىل ىشىندە سولاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەپ تابۋعا ءماجبۇر. عالامدىق سيپاتتاعى سىن-قاتەرلەردى قاراستىرعاندا ماسەلەنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق استارلارىمەن قاتار, فيلوسوفيالىق, ءدىني جانە رۋحاني نەگىزدەرىن دە ۇمىت قالدىرماعان ءجون. ءتىپتى, سول ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ادامنىڭ وزىنە كەلىپ ساياتىنىن, ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ءتالىم-تاربيەسىنە, جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن دە اشىق ايتۋ قاجەت.
ادامزات ءوز دامۋ جولىنىڭ قورىتىندىسىن جاساپ, ءوز وتكەنىنە ءادىل باعا بەرىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە اياق باسقالى تۇر. وسى ورايدا, عىلىمي وي مەن ءدىني سەنىم, ادام اقىلى مەن جاساندى اقىل, ءۇشىنشى تەحنولوگيالىق توڭكەرىس پەن ادامنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگى, نارىقتىق پراگماتيزم مەن جاڭا ۇلگىدەگى «جاسىل» ەكونوميكا, كاپيتاليستىك ينديۆيدۋاليزم مەن جالپى ادامي قۇندىلىقتار اراسىنداعى تەكەتىرەس پەن قايشىلىقتار ادامزاتتى تاعى ءبىر قاسىرەتتى دە قاراڭعى داۋىرگە جەتەلەپ, اداستىرىپ, ناتيجەسىندە تاعى دا سان سوقتىرىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ عىلىم مەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان حح-ءححى عاسىرلاردا تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كىسى ءولىمىنىڭ تىركەلۋى, دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ, قۇقىقتىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن ەكولوگيالىق قىلمىستاردىڭ, گەنوتسيد پەن قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ, اتومدىق جارىلىستار مەن تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ ورىن الۋى, وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ تابيعاتتى, جەردى, سۋدى, اۋانى لاستاۋى سىندى وقيعالار ادامزاتتىڭ پسيحولوگياسىندا, ساناسى مەن تىرشىلىگىندە جاعىمسىز اسەرلەر قالدىرعانى راس.
قازىرگى داعدارىس جاعدايىنان شىعۋدىڭ جولدارى قانداي, ادامزات ءۇشىن جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ فيلوسوفياسى نەدە, بۇل تۋراسىندا
عىلىم نە دەيدى, ءدىن نە دەيدى, دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا ءال-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى جانات مومىنقۇلوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ادامزاتتىڭ دامۋى تۇرعىسىنان العاندا, ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان زامان وسى كەزگە دەيىنگى ينتەللەكتۋالدىق, عىلىمي جانە تەحنيكالىق تاجىريبە جيناقتاۋدىڭ ەڭ بيىك شىڭى ەكەندىگى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. ءبىز قوردالانىپ قالعان, شەشىمىن تاپپاعان كوپتەگەن جاھاندىق ماسەلەلەردىڭ ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. ادامزات عالامدىق دەڭگەيدەگى ءارتۇرلى كۇردەلى سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ قانا قويماي, الداعى 20-30 جىل ىشىندە سولاردى شەشۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن ىزدەپ تابۋعا ءماجبۇر. عالامدىق سيپاتتاعى سىن-قاتەرلەردى قاراستىرعاندا ماسەلەنىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق استارلارىمەن قاتار, فيلوسوفيالىق, ءدىني جانە رۋحاني نەگىزدەرىن دە ۇمىت قالدىرماعان ءجون. ءتىپتى, سول ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى ادامنىڭ وزىنە كەلىپ ساياتىنىن, ونىڭ مىنەز-قۇلقىنا, ءتالىم-تاربيەسىنە, جاۋاپكەرشىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن دە اشىق ايتۋ قاجەت.
ادامزات ءوز دامۋ جولىنىڭ قورىتىندىسىن جاساپ, ءوز وتكەنىنە ءادىل باعا بەرىپ, دامۋدىڭ جاڭا ساپالى كەزەڭىنە اياق باسقالى تۇر. وسى ورايدا, عىلىمي وي مەن ءدىني سەنىم, ادام اقىلى مەن جاساندى اقىل, ءۇشىنشى تەحنولوگيالىق توڭكەرىس پەن ادامنىڭ ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىگى, نارىقتىق پراگماتيزم مەن جاڭا ۇلگىدەگى «جاسىل» ەكونوميكا, كاپيتاليستىك ينديۆيدۋاليزم مەن جالپى ادامي قۇندىلىقتار اراسىنداعى تەكەتىرەس پەن قايشىلىقتار ادامزاتتى تاعى ءبىر قاسىرەتتى دە قاراڭعى داۋىرگە جەتەلەپ, اداستىرىپ, ناتيجەسىندە تاعى دا سان سوقتىرىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟ عىلىم مەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان حح-ءححى عاسىرلاردا تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كىسى ءولىمىنىڭ تىركەلۋى, دۇنيەجۇزىلىك سوعىستار مەن قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ, قۇقىقتىق زاڭ بۇزۋشىلىقتار مەن ەكولوگيالىق قىلمىستاردىڭ, گەنوتسيد پەن قۋعىن-سۇرگىندەردىڭ, اتومدىق جارىلىستار مەن تەحنوگەندىك اپاتتاردىڭ ورىن الۋى, وندىرىستىك قالدىقتاردىڭ تابيعاتتى, جەردى, سۋدى, اۋانى لاستاۋى سىندى وقيعالار ادامزاتتىڭ پسيحولوگياسىندا, ساناسى مەن تىرشىلىگىندە جاعىمسىز اسەرلەر قالدىرعانى راس.
قازىرگى داعدارىس جاعدايىنان شىعۋدىڭ جولدارى قانداي, ادامزات ءۇشىن جاھاندىق ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ فيلوسوفياسى نەدە, بۇل تۋراسىندا
عىلىم نە دەيدى, ءدىن نە دەيدى, دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ تابۋ ماقساتىندا ءال-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتىنىڭ دوتسەنتى,
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, شىعىستانۋشى جانات مومىنقۇلوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاعدىرشەشتى كەزەڭدە تۇر
– جانات بايجومارت ۇلى, ءار داۋىردە جالپى ادامزاتقا ءتان عالامدىق ماسەلەلەر بولعان عوي. ال قازىرگى تاڭداعى جاھاندىق ماسەلەلەر قالاي كورىنىس تابۋدا؟ ادامزات الدىندا تۇرعان قانداي جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى سارالاپ ايتار ەدىڭىز؟
– جاھاندىق ماسەلەلەر جەكە ادامنىڭ ءومىرىن اينالىپ وتە المايدى. جەكەلەگەن ادامنىڭ ومىرىندە كەزدەسەتىن كۇردەلى ماسەلەلەر قوعامدىق, مەملەكەتتىك جانە جاھاندىق دەڭگەيلەردە قوردالانىپ, جينالىپ, ۇلكەن جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە ۇلاسادى. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان عاسىردى ادام ساناسىن شاتاستىراتىن كۇردەلىلىگى مەن ماڭىزدىلىعى جونىنەن العاندا, كۇللى ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىنىڭ قورىتىندىسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.
شىنىندا, ءار داۋىردە دە جالپى ادامزاتقا ءتان عالامدىق ماسەلەلەر بولعان. بىراق, ءححى عاسىرداعى ادامزاتتىڭ كۇردەلى جاھاندىق ماسەلەلەرى قوردالانىپ, شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. جاھاندىق ماسەلەلەرگە تەحنوگەندىك, ياعني ادامنىڭ ۇقىپسىزدىعى مەن ۇنەمسىزدىگىنىڭ ناتيجەسىندە پايدا بولعان سىن-قاتەرلەردى جانە جەر بەتىندەگى ادام سانىنىڭ ءوسۋى سياقتى جاڭادان تۋىنداعان تابيعي سيپاتتاعى وزگەرىستەردى جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى, جەر شارى قىزۋىنىڭ ارتۋى, اۋا رايىنىڭ مىڭ قۇبىلىپ, تۇراقسىزدانۋى, سولتۇستىكتەگى ايسبەرگتەردىڭ ەرۋى, ارال تەڭىزىنىڭ سارقىلۋى, وزەندەردىڭ تارتىلۋى, وزون قاباتىنىڭ جەلىنۋى, توپىراقتىڭ كوشۋى, تەڭىز سۋلارىنىڭ بۋلانۋى, جەر سىلكىنىسى مەن داۋىل سياقتى تابيعي اپاتتاردىڭ جيىلەۋى, ت.ب. بۇل ماسەلەلەر كۇللى ادامزاتقا ورتاق بولعاندىقتان, «جاھاندىق سىن-قاتەرلەر» (global issues or global challenges) دەپ اتالادى.
ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2012 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ءبىرقاتار جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى اتاپ وتكەن ەدى. اتاپ ايتار بولساق, تاريحي ۋاقىتتىڭ جىلدام وزگەرۋى, الەمدەگى دەموگرافيالىق جاعدايدىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى, دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە ءتونىپ تۇرعان قاتەرلەر, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى, الەمدىك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋ قاۋپى, وندىرىستىك توڭكەرىستىڭ ءۇشىنشى تولقىنى, الەمدە الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق نارازىلىقتىڭ ارتۋى, بۇرىنعى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتاردىڭ ەسكىرۋى, الەمنىڭ تۇراقسىز كەزەڭگە اياق باسۋ قاۋپى.
ەلباسى اتاعان بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعى كۇللى الەمگە دە, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە دە تىكەلەي قاتىستى. بۇل رەتتە ايتارىم, عالامدىق ماسەلەلەردىڭ تۋىنداۋىندا ادامي فاكتوردىڭ, ياعني, ادام بالاسىنىڭ جاۋاپسىزدىعى ۇلكەن ءرول اتقارۋدا.
– جاھاندىق سىن-قاتەرلەردى زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن عالىمدار بۇل تۋراسىندا نە دەيدى؟ عىلىم تاعى قانداي ماسەلەلەردى جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە جاتقىزۋدا؟
– جالپى, ادامزاتقا ءتان جاھاندىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن عىلىمنىڭ سالاسىن گلوباليستيكا, ياعني «جاھانتانۋ» دەپ اتايدى. بۇل سالانىڭ جاڭا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى جان فرانسۋا ريشار («High Noon: 20 Global Problems, 20 Years to Solve Them») ءوزىنىڭ «20 جاھاندىق ماسەلەنى شەشۋگە ارنالعان 20 جىل» اتتى سوڭعى ەڭبەگىندە كەڭ اۋقىمدى دا كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ادامزاتتىڭ از كۇش-جىگەر جۇمسايتىنىن جازادى. مەن ءوزىم زەرتتەگەن ج.ف.ريشاردىڭ ويىنشا, قازىر حالىقارالىق قاۋىمداستىق وتە ماڭىزدى دا تاعدىرشەشتى كەزەڭدە تۇر. عالىمنىڭ ويىنشا, ادامزات دامىعان تەحنولوگيا مەن ەكونوميكانىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىن شەشۋگە قاجەتتى بارلىق مۇمكىندىكتەرگە يە بولىپ وتىر.
ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسى جەر شارىنىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن بولادى. ادامزاتتىڭ بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى بولۋىنا قاراماستان, قولدا بار قۇرالدار مەن تاسىلدەر قاۋقارسىز بولىپ وتىر. ءبىزدىڭ ءداستۇرلى ينستيتۋتتارىمىز بەن ماماندانعان ۇيىمدارىمىز الەمدىك قاۋىمداستىق بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتسىز بولىپ شىقتى. ماسەلەنى دۇرىس شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار, جەكە كومپانيالار مەن ازاماتتىق قوعام اراسىندا كۇشتى ىنتىماقتاستىق بولۋى قاجەت.
– عالىم ريشاردىڭ پايىمداۋىنشا, قانداي ماسەلەلەر ايرىقشا قيىندىق تۋعىزىپ, دەر كەزىندە شەشۋدى قاجەت ەتىپ وتىر؟
– ريشار الداعى 20 جىلدا شۇعىل شەشىلۋى ءتيىس 20 جاھاندىق ماسەلەنى جەكە ءبولىپ قاراستىرادى. عالىم بۇل ماسەلەلەردى ءۇش كاتەگورياعا بولگەن. ءبىرىنشى, جەردىڭ فيزيكالىق كەڭىستىگىنە ءتان عالامدىق ماسەلەلەر: جەر شارى قىزۋىنىڭ كوتەرىلۋى, بيوتۇرلىلىك پەن ەكوجۇيەلەردىڭ جويىلۋى, بالىقتىڭ ازايۋى, ورماننىڭ سيرەۋى, سۋ تاپشىلىعى, تەڭىز سۋىنىڭ لاستانۋى. ەكىنشى, ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتارعا قاتىست
