زەرتتەۋشىلەر ارالاردان ەمدىك, قانتتى ءارى پايدالى بال ونىمدەرى الىناتىنىن ايتادى. سونىمەن قاتار بۇگىندە ارا بالىنان فارماتسەۆتيكا, ەلەكتروتەحنيكا جانە اۆياتسيا ونەركاسىپتەرىندە پايدالانىلاتىن ورگانيكالىق زات – بالاۋىز دا الىنادى. جالپى, بالدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا پايداسى جونىندە مالىمەت كوپ. ارا بالى جايلى قاسيەتتى قۇراننىڭ «ناحىل» سۇرەسىندە باياندالعان.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ءوڭىرى بال ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسادى. «التاي بالىنىڭ» ءوزى كوپشىلىكتىڭ سۇيىكتى اسىنا اينالعان. سونىمەن قاتار «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق كولىك جولىنىڭ بويىندا ورنالاسقان جامبىل وبلىسىنىڭ مەركى اۋدانى اۋماعىنداعى جول جيەگىندە ساۋدالانىپ تۇرعان بال ونىمدەرىنە كوپشىلىك ءجيى اتباسىن بۇرادى. سوندىقتان بۇگىندە وڭىردە ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماڭىزدى بولىپ تۇر. دەگەنمەن, وڭىردە ومارتاشىلىق كاسىبىنىڭ دامۋ جاعدايى, بال ءوندىرىسىنىڭ بولاشاعى قانداي دەگەن ساۋال تۋىندايدى. وسى ماقساتتا تاراز قالاسىندا «بال ارا شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايى مەن دامۋ بولاشاعى» تاقىرىبىندا وبلىستىق سەمينار-كەڭەس وتكەن بولاتىن. مۇندا وڭىردە وندىرىلەتىن «روماششەنكو», «اراتاۋ», «لازەر» شارۋا قوجالىقتارىنىڭ بال ونىمدەرى قويىلىپ, كوپشىلىككە تانىستىرىلدى. دەي تۇرعانمەن, مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءالى دە بولسا ەلىمىزدە بال ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىس تومەن. ارا شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ, بال ونىمدەرىن وندىرگەن جاعدايدا دا ونى, ساۋدالاۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ وڭايعا تۇسپەيتىنى انىق. ماسەلەن, «بال-ارا» ۇلتتىق ومارتاشىلار وداعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى عابيت ءنۇرادىلدىڭ ايتۋىنشا, الەمنىڭ ءاربىر تۇرعىنى جىل سايىن 1 كيلو بال تۇتىناتىن بولسا, ەلىمىزدە بۇل مولشەر 50 گرامنان اسپايدى. بۇل مالىمەتتەن شەتەلدە بالعا دەگەن سۇرانىستىڭ جوعارى ەكەنىن كورۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايدى ەلىمىزدە دە جاساۋعا مۇمكىندىك بار. جامبىل وبلىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دامىعان ايماق بولعاندىقتان, مۇندا ماقسارى, كۇنباعىس سەكىلدى مايلى داقىلدار كوپ وسىرىلەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بال اراسىنان بولىنەتىن توزاڭ دا مۇنداي وسىمدىكتىڭ تەز جەتىلۋىنە, مول ءونىم بەرۋىنە سەبەپشى بولادى ەكەن. ياعني ءوڭىر شارۋالارى ارا شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى قولعا السا, ونى جەرگىلىكتى بيلىك قولداسا, مۇنىڭ پايداسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ وزگە دە باعىتىنا پايدا اكەلەتىنى ءسوزسىز.
بۇگىندە وڭىردە ەلۋدەن استام ومارتاشى ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ولاردىڭ دەنى نەگىزىنەن مەركى, جۋالى جانە شۋ اۋداندارىندا جۇمىس ىستەيدى. «بال-ارا» ۇلتتىق ومارتاشىلار وداعىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا وكىلى ۆالەري روماششەنكو ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋدىڭ جۇمىسى اۋىر بولعانىمەن, شىعىنى از, پايداسىنىڭ مول ەكەنىن ايتادى. ارا شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, بال وندىرۋگە نيەتتى كاسىپكەرلەر ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ دا بار. تومەن پايىزبەن نەسيە العان كاسىپكەر ارا شارۋاشىلىعىن دامىتا الادى. «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى جامبىل وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ولجاس قارجاۋوۆ ماسەلەن ارا شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋعا نيەتتى ازاماتتارعا مەملەكەت 6 پايىزبەن 4 ملن تەڭگە نەسيە بەرەتىنىن ايتتى. بۇدان بولەك, ەلىمىزدە 2014 جىلدان باستاپ بال ارا ۇياسىن سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ جۇمىستارى سۋبسيديالانادى. ومارتا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا نيەتتى ازاماتتار ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى وسى. ءتىپتى ومارتاشىلار وڭىردە ارا شارۋاشىلىعى ءتيىستى دەڭگەيدە دامىسا, بۇل – ءوندىرىس سالاسىنداعى تابىستى ازىق-ت ۇلىك ءونىمى بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ال كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, «الفا» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى باحروم نۇراليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ارا شارۋاشىلىعى سالاسىنا قولداۋ قاجەت. «وتكەن جىلى وڭىردە 562 توننا بال وندىرىلگەن بولسا, ءبىر ادامعا قاجەتتى بالدىڭ كولەمى جىلىنا 6 كيلونى قۇرايدى ەكەن. ەگەر جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلسە, وبلىستىڭ ومارتاشىلارى ودان دا كوپ بال وندىرە الادى. بۇل ءۇشىن بىزگە ليزينگكە 5-7 جىلعا دەيىن ۇزاق مەرزىمگە قۇرال-جابدىقتار قاجەت», دەيدى باحروم نۇراليەۆ.
شىنىندا دا, بۇگىندە وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە ەگىن جانە مال شارۋاشىلىعىنا ءتيىستى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن ايتۋ كەتۋ كەرەك. ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق تابىسىن ارتتىرۋ قاناتقاقتى جوباسى اياسىندا اۋىلدى جەرلەردە قۇرىلعان كووپەراتيۆتەرگە جىل باسىندا 194 بىرلىك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ليزينگكە بەرىلگەن بولاتىن. ەندى بۇل باستاما ارا شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە ۇلاسسا, جامبىل ايماعى ەلىمىزدەگى بال وندىرەتىن بىردەن-ءبىر ورتالىققا اينالاتىن ەدى. وڭىردە ارا شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋ ءۇشىن قولداۋدىڭ قاجەت ەكەنى وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسۋىندە دە ايتىلدى. وبلىستىق ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى باحروم نۇراليەۆ مەكتەپ پەن مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردىڭ تاماقتانۋ راتسيونىنا بال قوسۋدى سۇراعان بولاتىن. «بۇل بىرىنشىدەن, بال ونىمدەرىن ساتۋعا, ەكىنشىدەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ يممۋنيتەتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى كاسىپكەر. بۇل باستاما وبلىس اكىمى تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ەگەر ءتيىستى قولداۋ بولسا, ەڭ باستىسى, تەحنيكا ماسەلەسى شەشىلسە, ءوڭىر ومارتاشىلارى ارا شارۋاشىلىعىن ودان ءارى دامىتۋعا, بال ونىمدەرىن جوعارى دەڭگەيدە وندىرۋگە نيەتتى.
جالپى, وبلىستا بال ونىمدەرىنىڭ ءتۇرلى سۇرپى شىعارىلادى. ماسەلەن, جۋالى اۋدانىنىڭ الپىلىك شالعىندارىنداعى تاۋلى جەرلەردەن, مەركى, ت.رىسقۇلوۆ جانە قورداي اۋداندارىنىڭ ءارتۇرلى ءشوپتى شالعىندارىنان, سونداي-اق مويىنقۇم شولىندەگى تۇيە تىكەنەگىنەن جينالعان بال سۇرىپتارى بىرەگەي ەمدىك قاسيەتكە يە. ونى ودان ءارى دامىتۋ كەلەشەكتىڭ ءىسى. وڭىرلىك ومارتاشىلار قاۋىمداستىعىنا 226 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى ەنگەن. سونداي-اق كەزىندە بال وندىرۋشىلەردى بىرىكتىرۋ جانە ءونىمدى نارىققا شىعارۋ ماقساتىندا قوردايلىق ءۇش ءىرى بال ءوندىرۋشىنى بىرىكتىرگەن «اراتاۋ» ارا كەشەنى» اۋىل شارۋاشىلىق وندىرىستىك كووپەراتيۆى قۇرىلعان بولاتىن. دەگەنمەن, ارا شارۋاشىلىعىنىڭ سۋبەكتىلەرى ءۇشىن بالدىڭ ناقتى نارىعىنا شىعۋ, اسىرەسە شەتەلدىك نارىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بالدىڭ ۇلكەن كولەمى قاجەت ەكەن. الايدا, ومارتاشىلار نارىققا بالدىڭ ءىرى پارتيالارىن ءالى دە ۇسىنا الماي كەلەدى. وسى ورايدا جامبىلدىق ومارتاشىلار ەگەر بىرنەشە بال وندىرۋشىلەردىڭ تاۋارلىق قورلارىن بىرىكتىرىپ, مەملەكەت تاراپىنان ليزينگكە قاجەتتى تەحنيكالاردى ساتىپ الۋ كەزىندە قولداۋ بولسا, وندا نارىققا بال ونىمدەرىنىڭ شىعۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن سەنىمدە.
جامبىل وبلىسى
