ايماقتار • 28 اقپان، 2020

بەيبىت جيىن قانداي بولۋى كەرەك؟

48 رەتكورسەتىلدى

ورال قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار ەسيننىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى» تۋرالى زاڭ جوباسى تالقىلاندى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن ەلۆيرا مەڭدىعال

– بۇگىن ءبىز مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن جاساقتالعان جاڭا زاڭ جوباسىن قوعام نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇل جاڭا زاڭ، 1995 جىلى قابىلدانعان زاڭنان مۇلدەم بولەك. قولدانىستاعى زاڭ جالپىلاما سيپاتتا بولدى، نەگىزگى قۇقىقتىق رەگلامەنت ماسليحاتتارعا جۇكتەلدى. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا ءارتۇرلى جاعداي قالىپتاستى. زاڭ تالاپتارى ءارتۇرلى ءتۇسىندىرىلدى. مىسالى، نۇر-سۇلتان قالاسىندا بەيبىت جيىنداردى تەك ارنايى بەلگىلەنگەن ورىنداردا وتكىزۋ قاراستىرىلعان، ال باسقا وڭىرلەردە بۇعان قوسىمشا تالاپتار دا قاراستىرىلعان. ەندى جاڭا زاڭنىڭ قابىلدانۋى رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماعىندا بەيبىت جيىن وتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي ەرەجەسىن ورناتادى. سونىمەن بىرگە، جاڭا زاڭ جوباسىنا بەيبىت جيىنداردىڭ نەگىزگى قاعيداتى ەنگىزىلدى: ول ەڭ الدىمەن، زورلىق-زومبىلىققا، كۇشتەۋگە تىيىم سالۋ، زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋى، مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە، قوعامدىق تارتىپكە، دەنساۋلىققا، وزگەلەردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا زيان كەلمەي جانە تاعى ءبىر نەگىزگى تالاپ – بەيبىت جيىنعا ەرىكتى تۇردە قاتىسۋدى قامتاماسىز ەتۋ، – دەيدى دانيار ەسين.

جيىندا الدىمەن «اق وتاۋ» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى التىناي ەسقاليەۆا الەم بويىنشا حالىق ميتينگىگە ءوز پىكىرىن بىلدىرۋگە شىعاتىنىن جەتكىزدى.

– مەن ەلىمىزدە مۇنداي زاڭنىڭ پايدا بولعانىن قۇپتايمىن. بەيبىت جيىندار وتكىزۋ – ازاماتتىق قوعامنىڭ ءوز پىكىرىن ءبىلدىرۋدىڭ ءبىر جولى. بۇگىن ءبىز ءبىر ۇستەل باسىندا وتىرىپ، وسىنداي تالقىلاۋ وتكىزۋىمىزدىڭ ءوزى دەموكراتياعا جاسالعان ۇلكەن قادام دەپ ويلايمىن. ارينە، ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ ءوز دامۋ جولى بار، سوندىقتان جاڭا زاڭدى قابىلداعان كەزدە الەمدىك تاجىريبەدەن بولەك، جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلۋى ءتيىس. زاڭ ابدەن ەكشەلىپ قابىلدانىپ، كەيىن بۇلجىتپاي ورىندالۋى قاجەت. ماعان جوبادا ميتينگ وتكىزۋگە قالانىڭ شەتى ەمەس، ورتالىعى تاڭدالاتىنى ناقتىلانعانى ۇنادى. بىراق ءدال قانداي جەر بولادى، ونى ۇيىمداستىرۋشىلار وزدەرى شەشۋى قاجەت. ءماسليحات بۇعان قۇلاق اسۋى كەرەك. ال 250 ادام دەگەن تالاپ ءجونسىز، سەبەبى ميتينگىگە قانشا ادام قاتىساتىنىن ۇيىمداستىرۋشى الدىن-الا قايدان بىلەدى؟ – دەدى التىناي عالىمقىزى.

1

قوعامدىق ۇيىم جەتەكشىسىنىڭ بۇل ءسوزىن «ورال اپتالىعى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى لۇقپان احمەدياروۆ تولىقتىرىپ الىپ كەتتى.

- بەيبىت جيىنداردى ارنايى بەلگىلەنگەن ورىندا وتكىزۋ تۋرالى تالاپتى زاڭ جوباسىنان الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ونىڭ ورنىنا «ميتينگىلەر مەن شەرۋلەردى بالاباقشا، مەكتەپ، اۋرۋحانا عيماراتتارى، اسكەري بازا، تۇزەۋ ورىندارى جانە باسقا رەجيمدى نىساندارعا 50 مەتردەن ارتىق جاقىنداماي كەز كەلگەن جەردە وتكىزۋگە بولادى» دەپ جازىلسا. سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ رەسمي سايتىندا قالا بويىنشا جوسپارلانعان كوپشىلىك شارالاردىڭ ونلاين جوسپارى كوپشىلىككە، سونىڭ ىشىندە بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋشىلارعا قولجەتىمدى بولۋى ءتيىس. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا بەلگىلى ءبىر ونىننىڭ بوس بولاتىنى الدىن الا كورىنىپ تۇرسا، ءوتىنىش بەرۋشى بەيبىت جيىن ۋاقىتى مەن ورنىن تاڭداۋعا قينالمايدى. وعان ورىنسىز رۇقسات بەرمەۋدىڭ جولى كەسىلەدى. ەكىجاقتى سەنبەستىك جويىلادى. تاعى ءبىر ۇسىنىس – قاتىسۋشىلارى ون ادامنان اسپايتىن پيكەت شارالارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا الدىن الا ەسكەرتپەي-اق وتكىزە بەرۋگە رۇقسات ەتىلۋى ءتيىس، - دەدى لۇقپان سايلاۋ ۇلى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى» تۋرالى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ وتە قىزۋ ءوتتى. اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ جەرگىلىكتى جەتەكشىسى بەركىنعالي عابدەلوۆ، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، دوتسەنت تالعات راحمەتوۆ، جۋرناليست دانا دۇيسەكەنوۆا، تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى، «جاريا» تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار توبىنىڭ مۇشەسى سەرىك زياتوۆ، جسدپ پارتياسى وبلىستىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى قاديشا مۇقانوۆا، ارداگەر اسقار اتاەۆ، «اۋىل» پارتياسىنىڭ وبلىستىق فيليالى جەتەكشىسى مىناتاۋبيك انەسوۆ جانە باسقالارى زاڭ جوباسى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

ۆيتسە-مينيستر دانيار ەسين بارلىق ۇسىنىس پىكىرلەردى ءتۇرتىپ الىپ، كەيبىرىنە سول جەردە جاۋاپ بەرىپ وتىردى. مىسالى مينيستر ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا، بەيبىت جيىنداردى وتكىزۋگە ارنايى ورىندار بەلگىلەنۋى – ەڭ الدىمەن سول جيىندى وتكىزۋشىلەردىڭ تالاپ-تىلەگىن، ەركىن ايتۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ، جيىننىڭ ماقساتىنا جەتۋى ءۇشىن جاسالعان.  

باتىس قازاقستان وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسىنىڭ مۇشەسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مەرەكە عابدۋاليەۆ ءوز سوزىندە جاڭا زاڭ جوباسى مەن كونستيتۋتسيا تالاپتارىنىڭ ءبىر-بىرىنە قايشى كەلمەۋى تۋرالى ەسكەرتتى. سونداي-اق «سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات»، «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم قارساڭىنداعى ۇگىت-ناسيحات» جيىندارىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى» تۋرالى زاڭ اسەر ەتپەۋى ءتيىس. ويتكەنى بۇل اتالعان جيىندار «سايلاۋ تۋرالى»، «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدارمەن رەتتەلگەن.

- ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى كوپتەگەن زاڭداردىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى جانە ورىس تىلىندەگى رەداكتسياسى ءبىر-بىرىنە ساي ەمەس، ءتىپتى كەيدە كەرەعار. بۇگىنگى تالقىلاپ وتىرعان جوبانىڭ قازاقشاسىندا: «1) بەيبىت جينالىستار وتكىزۋدىڭ حابارلاما ءتارتىبى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگان بەلگىلەگەن ارنايى ورىندا كەمىندە ەكى ءجۇز ەلۋ ادام قاتىسقان جاعدايدا پيكەتتەر، ميتينگىلەر، جينالىستار ءۇشىن كوزدەلگەن بولادى» دەسە، ورىسشاسىندا: «1) ۋۆەدوميتەلنىي پوريادوك پروۆەدەنيا ميرنىح سوبراني بۋدەت پرەدۋسموترەن دليا پيكەتوۆ، ميتينگوۆ، سوبراني، پري ۋسلوۆي ۋچاستيا مەنەە دۆۋحسوت پياتيدەسياتي چەلوۆەك ۆ وپرەدەلەننوم مەستنىم پرەدستاۆيتەلنىم ورگانوم سپەتسياليزيروۆاننوم مەستە» دەلىنگەن. ياعني، ەكى ءماتىننىڭ ماعىناسى ەكى ءتۇرلى. وسىنداي جاعدايدا زاڭنىڭ مەملەكەتتىك تىلدەگى جانە ورىس تىلىندەگى نۇسقاسى قايشىلىققا تۇسسە، قايسىسى باسشىلىققا الىنادى؟ – دەپ سۇراق قويدى جەرگىلىكتى بەلسەندى، بلوگەر نۇرلان ءسادىر. نۇرلان قۋانىش ۇلىنىڭ بۇل سىنىنا ۆيتسە-مينيستر بىردەن جاۋاپ قاتىپ، راسىندا اۋدارما ماسەلەسىندە كەمشىلىكتەر بار ەكەنىن، زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن ول جويىلاتىنىن ايتىپ سەندىردى.

جيىندا سونداي-اق زاڭ جوباسىندا قوعامدىق ءتارتىپتى باقىلاۋدى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرگە بەيبىت جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلارعا دا ارتۋ تۋرالى ۇسىنىس ەرەكشە تالقىعا ءتۇستى. «بۇل دۇرىس ەمەس. قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاۋ – قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ، ياعني مەملەكەتتىڭ مىندەتى. ول مىندەتتى باسقا ادامعا نەمەسە ۇيىمعا تاپسىرۋعا بولمايدى» دەيدى نۇرلان ءسادىر. زاڭگەر مەرەكە عابدۋاليەۆ تە بەيبىت جيىن وتەتىن جەردى دارىگەرمەن، پوليتسيامەن، قاجەت بولعان جاعدايدا ءورت ءسوندىرۋشى قىزمەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ قۇزىرەتىندە بولۋى ءتيىس دەگەن ويىن جەتكىزدى.

تالقىلاۋشىلار تاراپىنان زاڭعا «انتيميتينگ» ۇعىمىن ەنگىزىپ، انتيميتينگ وتكىزۋگە بولا ما، جوق پا، وسىنى دا ناقتىلاۋ تۋرالى ۇسىنىس ءتۇستى. شىنىندا دا كەيبىر ەلدەردە ءبىر ماسەلەگە قاتىستى ءتۇرلى پوزيتسياداعى ەكى ساياسي كۇش ءبىر مەزگىلدە ەكى ميتينگ وتكىزىپ جاتادى. مۇنداي جيىننىڭ دا ءوز ەرەكشەلىگى بار، سوندىقتان ناقتىلانۋى كەرەك.

- 1906 جىلى رەسەي دۋماسىنا دەپۋتات بولىپ سايلانعان كەزىندە ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلى تۇرمەدە ەدى. بىراق سول كەزدەگى زاڭعا سايكەس ول جازادان بوساتىلىپ، تۇرمەدەن شىعارىلدى، دۋماعا جىبەرىلدى. ءبىزدىڭ جاڭا زاڭ جوباسىندا بۇرىن اكىمشىلىك جازاعا تارتىلعان ازاماتتارعا بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ قۇقىعىنان ايىرۋ تۋرالى باپ بار ەكەن. قوعامعا قاۋىپتى، اۋىر قىلمىسى بولماسا، ازاماتتارعا بەيبىت جيىندارعا قاتىسۋعا، ۇيىمداستىرۋعا تيىم سالىنباۋى كەرەك، - دەيدى سىرىم اۋدانى بۇلان ورتا مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى سەرىك زياتوۆ.

جيىنعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى ايتىپ وتكەندەي، قازاقستاندا ازاماتتىق قوعام قالىپتاسىپ قالدى، قوعام بەلسەندىلەرى بەيبىت جيىندار وتكىزۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن تۇسىنەدى. بۇل ماسەلەنى مەملەكەت تە قولداپ وتىر. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبىت جيىنداردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ءتارتىبى» تۋرالى زاڭ جوباسىنىڭ حالىق تالقىسىنا ءتۇسىپ، ەل ىشىندە وسىنداي اشىق جيىندار وتكىزىلۋى وسىنى كورسەتەدى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ۆيتسە-ءمينيسترى دانيار ەسين جيىندا ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىردىڭ ءبارىن جازباشا تۇردە مينيسترلىككە جولداۋىن سۇراپ، تالقىلاۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعىنا العىس ايتتى. ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلعان جيىندا 50-گە جۋىق ۇسىنىس تۇسكەن ەكەن. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەندەي، بۇل ۇسىنىستىڭ ءبارى دە بولاشاق زاڭنىڭ حالىق يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتۋىنە ىقپال ەتەرى انىق.

 

 

باتىس قازاقستان

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار