كەز كەلگەن ادامنىڭ ءومىر جولىنا باعىت سىلتەگەن, تاعدىرىنىڭ بەلەستەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ۇستازى نەمەسە تالىمگەرى سانالاتىن جاندار بولادى. ول مەكتەپتە ساباق بەرگەن نەمەسە سىنىپ جەتەكشىسى بولعان مۇعالىمى دە, ەڭبەك جولىندا كەزدەسكەن باسقا ادام بولۋى دا مۇمكىن. ناعىز ۇستاز ءومىر سۇرۋگە ءجون سىلتەپ, شىنايى كاسىبي شەبەرلىككە باۋليتىنى اقيقات. اقىل-كەڭەستەرىمەن, ونەگەلى ىستەرىمەن ءبولىسىپ قانا قويماي, ولاردى ءوز قولىمەن جاساۋعا ۇيرەتەدى. ۇستاز ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, بولمىسىن شاكىرتىنىڭ ءون بويىنا سىڭىرەدى, ەڭبەك ەتۋ تاجىريبەسىن ۇلگى ەتەدى.
مەنىڭ تۋعان اكەم – تولەۋتاي بولسا, ەكىنشى, رۋحاني اكەم – ومىرلىك جانە كاسىپتىك ۇستازىم زادا اكىمبەك ۇلى قاجىبەكوۆ بولدى.
زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ ەڭبەك جولىنىڭ, كاسىبي عۇمىرىنىڭ ءوزى مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى, ءومىر جولىما جارقىن باعىت, بەرىك نەگىز بولدى. ول كىسىنىڭ كاسىبي ءومىربايانى 1950 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتى زاڭ ينستيتۋتىن اياقتاي سالىسىمەن باستالدى. ال زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ قىزمەتتىك عۇمىرى ءجاسوسپىرىم كەزىندە – سوعىس جىلدارىنىڭ قيىن ۋاقىتىندا باستالىپ كەتتى. ەڭبەك جولىن 14 جاسقا تولىسىمەن-اق – 1941 جىلى نۇرا اۋدانى كيەۆكا اۋىلدىق كەڭەسىندە حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدەن باستادى, ودان كەيىن نۇرا اۋداندىق اتقارۋ كوميسسارياتى جالپى ءبولىمنىڭ مەڭگەرۋشىسى, سودان سوڭ نۇرا اۋدانى پروكۋراتۋراسىنىڭ حاتشىسى بولدى. ءبىر تاڭعالارلىعى – ءجاسوسپىرىم جىگىتكە بۇل جۇمىستاردى مەكتەپتەگى ساباقتارىمەن قاتار الىپ جۇرۋىنە تۋرا كەلدى.
جاس زاڭگەر زادا قاجىبەكوۆ جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جولداما الدى. 23 جاسىندا كسرو-نىڭ ەڭ قاتاڭ كاتورگاسى سانالاتىن ستەپلاگ-تىڭ, قاراعاندى وبلىسىنداعى «حالىق جاۋلارىنا», ساياسي تۇتقىندارعا ارنالعان ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەسىندە پروكۋروردىڭ كومەكشىسى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ, 1956 جىلعا دەيىن سوندا قىزمەت اتقاردى. بۇل جۇمىس جاس جىگىتكە اسا اۋىر جانە قاۋىپتى بولعانىن اتاپ ايتقان ءجون. قاۋىپتى تۇسى – ز.ءا.قاجىبەكوۆ بار كۇش-جىگەرىن قازاقتاردى داتتاۋ مەن سوتتاۋعا ەمەس, اقتاۋعا جۇمساعانىندا بولدى. زادا اكىمبەك ۇلى ءوزىنىڭ بار ءبىلىمىن, ادىلدىككە دەگەن قۇشتارلىعىن ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتادى. ز.ءا.قاجىبەكوۆتىڭ وسىنداي يگىلىكتى ماقساتقا ارناعان كۇش-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا زاڭسىز قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان كوپتەگەن ازامات اقتالىپ, بوستاندىققا شىقتى.
ۋاقىتتىڭ ەشكىمگە باعىنباي زۋلاپ وتە شىعاتىنى بار عوي. وكىنىشكە قاراي, بۇل اقتالعان ادامداردىڭ كوبى قازىردە ومىردە جوق شىعار. دەسەك تە, اقتالعان ازاماتتاردىڭ ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ جاقىن-جۋىقتارىنىڭ لاگەرلەردەن بوساتىلۋى كىمنىڭ ارقاسى ەكەنىن جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن.
زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ ەرلىگى تۋرالى ستەپلاگ-تىڭ بۇرىنعى تۇتقىنى, قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى, جازۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءوزى لاگەردەن ز.قاجىبەكوۆتىڭ تاباندىلىعى مەن كاسىبي شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا بوساتىلعان بۇركىت ىسقاقوۆ ءوزىنىڭ زاكەڭە ارناعان «پروكۋرور» اتتى پوەماسىندا جازادى. وسى شىعارمانى تاريحي قۇجات رەتىندە پايدالانعان ابزال دەپ ەسەپتەيمىن. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, باسىن قاتەرگە تىگىپ, كەشە عانا ۋنيۆەرسيتەت تامامداعان جەتكىنشەك جاس جىگىت ەلى ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋدەن تايسالماي كۇرەستى!
«مەن پروكۋرور ز.قاجىبەكوۆتى وسى كۇنگە دەيىن ىزگى سەزىممەن ەسكە الامىن. مىنە, وسىنداي جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا ءتىرى قالدىق, ەركىندىككە شىقتىق. ءسونوداي جاقسى ادامداردىڭ ارقاسىندا ولەڭ دە جازدىم, ءوزىمدى دە, ولەڭىمدى دە امان ساقتام قالدىم», – دەپ جازدى كەيىن پروفەسسور ب.ىسقاقوۆ.
ستەپلاگ پەن ەرەكشە لاگەردىڭ پروكۋراتۋراسىندا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن زادا اكىمبەك ۇلى 1956-1965 جىلدار ارالىعىندا پاۆلودار وبلىسى ەرماك اۋدانىندا پروكۋرور بولدى, سودان كەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا بەلسەندى ءارى ادال قىزمەت ەتتى.
1965 جىلى ول كىسى قازاقستان كومپارتياسى قاراعاندى وبلىسى كوميتەتىنىڭ اكىمشىلىك ورگاندارى بولىمىنە شاقىرىلىپ, پارتيا ورگاندارىندا 1971 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى.
قازاقستان ادىلەت ورگاندارىنىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, وسى كەزەڭدە – 1971 جىلى ادىلەت ورگاندارى دەربەس مەملەكەتتىك جۇيە بولىپ قالىپتاسا باستادى. ورتالىقتا ادىلەت مينيسترلىگى, ال جەرگىلىكتى جەرلەردە, وڭىرلەردە – حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ بولىمدەرى نەمەسە باسقارمالارى قۇرىلدى. وسى رەتتە, زادا اكىمبەك ۇلى قاراعاندى وبلىسى ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇرىلۋىنىڭ باستاۋىندا تۇردى. سوندىقتان قازىرگى كەزدە كەڭىنەن تانىمال بولعان, قازاقستاننىڭ حح عاسىردىڭ 80-90 جىلدارداعى زاڭگەرلەرى وزدەرىنىڭ كاسىبي جولىن ز.ءا.قاجىبەكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن, ءتىپتى ونىڭ تالىمگەرلىگىمەن باستادى.
قاراعاندى وبلىسىنىڭ زاڭگەرلەرى مەن بارلىق ادىلەت سالاسى ماماندارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ اراسىندا زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ بەدەلى وراسان زور بولدى. زادا اكىمبەك ۇلى وبلىستىق ادىلەت ورگانىن باسقارعان جىلدارى مەنىڭ اكەم ميليتسيا ورگاندارىندا جۇمىس ىستەدى جانە وتباسىلارى ەتەنە ارالاسقان دوستار بولدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعاننان كەيىن ماعان ز.ءا.قاجىبەكوۆ ادىلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى بولعان كەزدە كاسىبي قىزمەتىمدى باستاۋ باقىتى بۇيىردى. ول كەزدەرى ادىلەت ورگاندارى سوتتاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرىپ, كادر دايارلاۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋمەن, قىزمەتىن باستاعان سۋديالاردى تاعىلىمدامادان وتكىزۋمەن اينالىستى. وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتىلۋگە ءتيىس اقپارات – زادا اكىمبەك ۇلى سول كەزدەگى قاتال يدەولوگيالىق ساياساتقا كەرەعار, اشىعىن ايتساق, قارسى تۇرىپ – بۇكىل وبلىس بويىنشا كادر تاعايىنداۋ بارىسىندا باسىمدىقتى ۇنەمى ۇلتتىق ماماندارعا بەرىپ وتىرعانىن بىلەمىز. سوندىقتان قازاقستاننىڭ باتىسىنان دا, شىعىسىنان دا, وڭتۇستىگىنەن دە, سولتۇستىگىنەن دە, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن كوپتەگەن تالانتتى جاس زاڭگەرلىك ەڭبەك مەكتەبىن قاراعاندى وبلىسىندا باستاپ, كەيىن باسقا وڭىرلەردە جالعاستىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىندا ابىرويمەن قىزمەت ەتكەنى ارىپتەس ماماندارعا جاقسى ءمالىم.
1981 جىلى تاعىلىمدامادان وتكەننەن كەيىن مەن دە قاراعاندى قالاسىنىڭ سوۆەت اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ سۋدياسى بولىپ سايلاندىم. 1984 جىلى قاراعاندى وبلىسى نۇرا اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ, كيەۆكا كەنتىنە, زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ «كىشى وتانىنا» كەلدىم. مەن ول جەردە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىستىق ادۆوكاتتار القاسى پرەزيديۋمىنىڭ توراعاسى بولىپ وتىرعان زادا اكىمبەك ۇلى بىرنەشە رەت كەلىپ, ءبىز وتباسىمىزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ, ارالاسىپ تۇردىق. بۇل قارىم-قاتىناس ماعان ادام رەتىندە, زاڭگەر رەتىندە, سوت رەتىندە كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. وسىنداي قۇرمەتتى دە زيالى اداممەن سويلەسكەن ءاربىر كۇنىم, ءاربىر ساعاتىم ءومىر جولىمدا تەڭدەسسىز ساباق بولدى.
ۇستازىمنىڭ وتباسى كوپ بالالى, تاتۋ-ءتاتتى بولدى, ول كىسى بەس بالاعا ءبىلىم بەرىپ, قازاقى رۋحتا تاربيەلەدى. مەن ۇستازىمنىڭ بالالارىنىڭ كوبىمەن الىگە دەيىن جىلى دوستىق, جولداستىق قاتىناستامىن. ولار اكەلەرىنىڭ جۇرەگىنىڭ كەڭدىگى, جومارتتىعى, ەڭبەككە, كاسىبي جانە قىزمەتتىك, ازاماتتىق مىندەتتەمەلەرىنە دەگەن ادالدىق سياقتى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى.
زادا اكىمبەك ۇلى قاجىبەكوۆ 2000 جىلى باقيلىق دۇنيەگە اتتاندى. 2002 جىلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى كەزىمدە ماعان قاراعاندى قالاسىندا قازىبەك بي اتىنداعى اۋداندىق سوت عيماراتىنا زادا اكىمبەك ۇلىنا ەسكەرتكىش تاقتا اشۋ سالتاناتىنا قاتىسۋ باقىتى بۇيىردى. ول كىسىنىڭ كەزىندە ەلىمىزدىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە قوسقان ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ, زادا اكىمبەك ۇلى قاجىبەكوۆكە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى» بەلگىسىن بەرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىپ, اتالعان ماراپاتتى ۇستازىمنىڭ وتباسىنا – جەڭگەمىزگە تابىستادىم.
زادا اكىمبەك ۇلى كەڭەس داۋىرىندە ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, كسرو پروكۋراتۋراسى مەن مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت بەلگىلەرىمەن, «قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى» اتاعىمەن ماراپاتتالدى. ۇستازىمنىڭ ەل الدىنداعى ولشەۋسىز بەدەلىن حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ اۋداندىق جانە وبلىستىق دەپۋتاتى بولىپ بىرنەشە رەت سايلانۋى دا راستايدى. ۇستاز ءۇشىن ەڭ باستى ماراپات – شاكىرتتەرىنىڭ تالىمگەر الدىنداعى تاعزىمى, اباي حاكىمشە ايتساق, ول تۋرالى «تولىق ادام» رەتىندە تولعاعان تاعىلىمعا تولى ەستەلىكتەرى دەپ بىلەمىن.
راشيد تۇسىپبەكوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى
