تانىم • 28 اقپان، 2020

ادىلدىكتى تۋ ەتكەن ازامات

124 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزي­دەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دا­لا­­نىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا ۇلى دا­­لا­نىڭ ۇلى تۇلعالارىن ۇلىقتاۋ ماڭىزىنا ەرەك­­­شە توقتالدى. تاريحىمىزدا وشپەس ءىز قال­دىر­­عان ۇلى تۇلعالارىمىز ەجەلدە دە، وتكەن عا­سىر­­لاردا دا بولعان، ءتىپتى، كەرەك بولسا، قازىرگى كەز­دە دە ارامىزدان تابىلادى. قازىرگى اي مەن كۇن­­نىڭ امانىندا، كەشەگى قاتاڭ توتاليتارلىق زا­مان­دا قيىندىقتارعا توتەپ بەرگەن اسىل تەكتى اعا­لارى­مىزدىڭ ەسىمىن ەستەن شىعارماي، ولار­دىڭ ءومىرىن جاس ۇرپاققا ۇلگى ەتە ءبىلۋ – بۇگىنگى قوعامن­ىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ، پارىزىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز.

كەز كەلگەن ادامنىڭ ءومىر جولىنا باعىت سىلتەگەن، تاع­دىرى­نىڭ بەلەستەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ۇستازى نەمەسە تالىمگەرى سانالاتىن جاندار بولادى. ول مەكتەپتە ساباق بەرگەن نەمەسە سىنىپ جەتەكشىسى بولعان مۇعالىمى دە، ەڭبەك جولىندا كەزدەسكەن باسقا ادام بولۋى دا مۇمكىن. ناعىز ۇس­تاز ءومىر سۇرۋگە ءجون سىلتەپ، شى­­نايى كاسىبي شەبەرلىككە باۋ­لي­تى­نى اقيقات. اقىل-كەڭەس­تەرى­مەن، ونەگەلى ىستەرىمەن ءبولى­سىپ قانا قويماي، ولاردى ءوز قولى­مەن جاساۋعا ۇيرەتەدى. ۇستاز ءوزى­نىڭ مىنەز-قۇلقىن، بولمىسىن شاكىر­تىنىڭ ءون بويىنا سىڭىرەدى، ەڭبەك ەتۋ تاجىريبەسىن ۇلگى ەتەدى.

مەنىڭ تۋعان اكەم – تولەۋتاي بولسا، ەكىنشى، رۋحاني اكەم – ومىر­لىك جانە كاسىپتىك ۇستازىم زادا اكىمبەك ۇلى قاجىبەكوۆ بولدى.

زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ ەڭبەك جولىنىڭ، كاسىبي عۇمىرىنىڭ ءوزى مەنى كوپ نارسەگە ۇيرەتتى، ءومىر جولىما جارقىن باعىت، بەرىك نەگىز بولدى. ول كىسىنىڭ كاسىبي ءومىربايانى 1950 جىلدىڭ تامىز ايىندا الماتى زاڭ ينستيتۋتىن اياقتاي سالىسىمەن باستالدى. ال زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ قىزمەتتىك عۇمىرى ءجاسوسپىرىم كەزىندە – سو­عىس جىلدارىنىڭ قيىن ۋاقى­تىن­دا باستالىپ كەتتى. ەڭبەك جولىن 14 جاسقا تولىسىمەن-اق – 1941 جىلى نۇرا اۋدانى كيەۆكا اۋىل­دىق كەڭەسىندە حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەۋدەن باستادى، ودان كەيىن نۇرا اۋداندىق اتقارۋ كوميس­سارياتى جالپى ءبولىمنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى، سودان سوڭ نۇرا اۋدانى پروكۋراتۋراسىنىڭ حاتشىسى بولدى. ءبىر تاڭعالارلىعى – ءجاس­وسپىرىم جىگىتكە بۇل جۇ­مىس­تاردى مەكتەپتەگى ساباق­تارى­مەن قاتار الىپ جۇرۋىنە تۋرا كەلدى.

جاس زاڭگەر زادا قاجىبەكوۆ جو­عا­رى وقۋ ورنىن بىتىرگەن سوڭ پرو­كۋراتۋرا ورگاندارىنا جولداما الدى. 23 جاسىندا كسرو-نىڭ ەڭ قاتاڭ كاتورگاسى سانالاتىن ستەپلاگ-تىڭ، قاراعاندى وب­لىسىنداعى «حالىق جاۋلارىنا»، ساياسي تۇتقىندارعا ارنال­عان ەڭبەكپەن تۇزەۋ مەكەمەسىندە پروكۋروردىڭ كومەكشىسى لاۋازىمىنا تاعايىندالىپ، 1956 جىلعا دەيىن سوندا قىزمەت ات­قاردى. بۇل جۇمىس جاس جىگىتكە اسا اۋىر جانە قاۋىپتى بولعانىن اتاپ ايتقان ءجون. قاۋىپتى تۇسى – ز.ءا.قاجىبەكوۆ بار كۇش-جىگەرىن قازاقتاردى داتتاۋ مەن سوتتاۋعا ەمەس، اقتاۋعا جۇم­ساعانىن­دا بولدى. زادا اكىم­بەك ۇلى ءوزى­نىڭ بار ءبىلىمىن، ادىل­دىككە دەگەن قۇش­تارلىعىن ازامات­تاردىڭ كونس­تيتۋتسيا­لىق قۇ­قىق­تارىن قور­عاۋعا باعىتتا­دى. ز.ءا.قاجى­بەكوۆ­­تىڭ وسىنداي يگىلىكتى ماق­­سات­­قا ارناعان كۇش-جىگەرىنىڭ ار­قا­­س­ىندا زاڭسىز قۋ­عىن-سۇرگىنگە ۇشى­­­راعان كوپ­تە­گەن ازامات اقتا­لىپ، بوستاندىققا شىقتى.

ۋاقىتتىڭ ەشكىمگە باعىنباي زۋلاپ وتە شىعاتىنى بار عوي. وكى­نىشكە قاراي، بۇل اقتالعان ادام­داردىڭ كوبى قازىردە ومىردە جوق شىعار. دەسەك تە، اقتالعان ازا­مات­تاردىڭ ۇرپاقتارى وز­دەرى­نىڭ جاقىن-جۋىقتارىنىڭ لاگەرلەر­دەن بوساتىلۋى كىمنىڭ ارقاسى ەكە­نىن جاقسى بىلەدى دەپ ويلايمىن.

زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ ەرلىگى تۋرالى ستەپلاگ-تىڭ بۇرىن­عى تۇتقىنى، قازاقتىڭ كورنەك­تى عالىمى، جازۋشى، فيلولوگيا عى­لىمدارىنىڭ دوك­تورى، پروفەسسور، ءوزى لاگەردەن ز.قاجى­بەكوۆ­تىڭ تاباندىلىعى مەن كاسى­بي شەبەر­لىگىنىڭ ارقاسىندا بوسا­تىل­عان بۇركىت ىسقاقوۆ ءوزى­نىڭ زاكەڭە ارناعان «پروكۋرور» اتتى پوەماسىندا جازادى. وسى شىعارمانى تاريحي قۇجات رەتىندە پايدالان­عان ابزال دەپ ەسەپتەيمىن. شىبىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ، باسىن قاتەرگە تىگىپ، كەشە عانا ۋنيۆەرسيتەت تامامداعان جەتكىنشەك جاس جىگىت ەلى ءۇشىن جانىن پيدا ەتۋدەن تايسالماي كۇرەستى!

«مەن پروكۋرور ز.قاجى­بەكوۆتى وسى كۇنگە دەيىن ىزگى سەزىممەن ەسكە الا­مىن. مىنە، وسىنداي جاق­­­سى ادامداردىڭ ارقاسىندا ءتىرى قال­دىق، ەركىن­دىككە شىقتىق. ءسون­­وداي جاقسى ادامداردىڭ ارقا­سىن­­دا ولەڭ دە جازدىم، ءوزىمدى دە، ولەڭىم­دى دە امان ساقتام قالدىم»، – دەپ جازدى كەيىن پروفەسسور ب.ىسقاقوۆ.

ستەپلاگ پەن ەرەكشە لاگەر­دىڭ پروكۋراتۋراسىندا جۇمىس ىستەگەننەن كەيىن زادا اكىم­بەك ۇلى 1956-1965 جىلدار ارا­­لىعىندا پاۆلودار وبلىسى ەرماك اۋدانىندا پروكۋرور بول­دى، سودان كەيىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا بەلسەندى ءارى ادال قىزمەت ەتتى.

1965 جىلى ول كىسى قازاقستان كوم­­­پارتياسى قاراعاندى وبلىسى كو­مي­تەتىنىڭ اكىمشىلىك ورگاندارى بولى­مىنە شاقىرىلىپ، پارتيا ورگاندا­رىن­دا 1971 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى.

قازاقستان ادىلەت ورگان­دارى­نىڭ دامۋ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، وسى كەزەڭدە – 1971 جىلى ادىلەت ورگاندارى دەربەس مەملەكەتتىك جۇيە بولىپ قالىپتاسا باستادى. ورتالىقتا ادىلەت مينيسترلىگى، ال جەرگىلىكتى جەرلەردە، وڭىرلەردە – حالىق دەپۋتاتتارى كەڭەسىنىڭ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ بولىمدەرى نەمەسە باسقارمالارى قۇرىل­دى. وسى رەتتە، زادا اكىم­بەك­ ۇلى قاراعاندى وب­لىسى ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇرى­لۋ­ىنىڭ باس­تاۋىندا تۇردى. سوندىق­تان قازىر­گى كەزدە كەڭىنەن تانى­مال بول­عان، قازاقستاننىڭ حح عا­سىر­دىڭ 80-90 جىلدارداعى زاڭ­گەر­لەرى وزدەرىنىڭ كاسىبي جولىن ز.ءا.قاجى­بەكوۆتىڭ باس­شى­­­لىعىمەن، ءتىپتى ونىڭ تالىم­گەرلىگىمەن باستادى.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ زاڭ­گەر­لەرى مەن بارلىق ادىلەت سالاسى ما­­مان­­دارىنىڭ، قۇقىق قورعاۋ و­ر­گان­دارىنىڭ اراسىندا زادا اكىم­­بەك ۇلىنىڭ بەدەلى وراسان زور بولدى. زادا اكىمبەك ۇلى وب­لىس­­­تىق ادىلەت ورگانىن باس­قار­عان جىل­دارى مەنىڭ اكەم ميلي­­تسيا ور­گان­دارىندا جۇمىس ىستەدى جانە وتبا­سى­لارى ەتەنە ارا­لاسقان دوس­تار بولدى.

ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاعان­نان كەيىن ماعان ز.ءا.قاجىبەكوۆ ادىلەت باسقار­ماسىنىڭ باسشىسى بولعان كەزدە كاسىبي قىز­مەتىمدى باستاۋ باقىتى بۇ­يىر­دى. ول كەزدەرى ادىلەت ورگان­­دارى سوتتاردىڭ قىزمەتىن ۇي­لەس­تىرىپ، كادر دايارلاۋ جۇمى­سىن ۇيىمداستىرۋمەن، قىز­مەتىن باستاعان سۋديا­لاردى تاعى­لىم­دامادان وتكىزۋ­مەن اينالىستى. وسى جەردە ەرەكشە اتاپ وتىلۋگە ءتيىس اقپارات – زادا اكىم­بەك ۇلى سول كەزدەگى قاتال يدەولو­گيا­لىق ساياساتقا كەرەعار، اشىعىن ايتساق، قارسى تۇرىپ –  بۇكىل وبلىس بويىنشا كادر تاعايىنداۋ بارىسىندا باسىمدىقتى ۇنەمى ۇلتتىق ماماندارعا بەرىپ وتىر­عانىن بىلەمىز. سوندىقتان قازاق­­ستاننىڭ باتىسىنان دا، شى­عى­سىنان دا، وڭتۇستىگىنەن دە، سول­تۇستىگىنەن دە، ەلىمىزدىڭ تۇك­پىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن كوپ­تەگەن تالانتتى جاس زاڭگەرلىك ەڭبەك مەك­تەبىن قاراعاندى وبلىسىندا باستاپ، كەيىن باسقا وڭىرلەر­دە جالعاستىرىپ، رەس­پۋب­ليكامىز­دىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەي­دەگى مەملە­كەتتىك قۇقىق قورعاۋ ۇيىم­دارىن­دا ابىرويمەن قىزمەت ەتكەنى ارىپ­تەس ماماندارعا جاقسى ءمالىم.

1981 جىلى تاعىلىمداما­دان وت­كەننەن كەيىن مەن دە قاراعاندى قا­لا­سىنىڭ سوۆەت اۋداندىق حالىق سوتى­نىڭ سۋدياسى بولىپ سايلاندىم. 1984 جىلى قاراعاندى وبلىسى نۇرا اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ تور­اعاسى بولىپ، كيەۆكا كەنتىنە، زادا اكىمبەك ۇلىنىڭ «كىشى وتانىنا» كەلدىم. مەن ول جەردە جۇمىس ىستەگەن ۋاقىتتا قاراعاندى وب­لىستىق ادۆوكاتتار القاسى پرە­زيديۋمىنىڭ توراعاسى بولىپ وتىر­عان زادا اكىمبەك ۇلى بىرنەشە رەت كەلىپ، ءبىز وتباسىمىزبەن تىعىز قارىم-قاتىناستا بولىپ، ارالاسىپ تۇردىق.  بۇل قارىم-قاتىناس ماعان ادام رەتىن­دە، زاڭگەر رەتىندە، سوت رەتىندە كوپ نارسەگە ۇيرەتتى. وسىن­داي قۇر­­مەتتى دە زيالى اداممەن سويلەس­كەن ءاربىر كۇنىم، ءاربىر ساعا­تىم ءومىر جولىمدا تەڭدەسسىز  ساباق بولدى.

ۇستازىمنىڭ وتباسى كوپ بالالى، تاتۋ-ءتاتتى بولدى، ول كىسى بەس بالاعا ءبىلىم بەرىپ، قازاقى رۋحتا تار­بيەلەدى. مەن ۇستازىمنىڭ بالا­لارى­نىڭ كوبىمەن الىگە دەيىن جىلى دوستىق، جولداستىق قاتىناس­تامىن. ولار اكەلەرىنىڭ جۇرەگىنىڭ كەڭ­دىگى، جومارتتىعى، ەڭبەككە، كاسىبي جانە قىزمەتتىك، ازاماتتىق مىندەت­تەمەلەرىنە دەگەن ادالدىق سياقتى قاسيەتتەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ ءوستى.

زادا اكىمبەك ۇلى قاجى­بەكوۆ 2000 جىلى باقيلىق دۇ­نيەگە اتتاندى. 2002 جىلى، قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋ­رورى كەزىمدە ماعان قارا­عاندى قالا­سىندا قازىبەك بي اتىنداعى اۋدان­دىق سوت عي­مارا­تىنا زادا اكىم­بەك ۇلىنا ەس­كەرتكىش تاقتا اشۋ سالتاناتىنا قاتىسۋ باقى­تى بۇيىردى. ول كىسىنىڭ كەزىن­دە ەلىمىزدىڭ پرو­كۋراتۋرا ورگان­دارىنىڭ قىز­مەتىنە قوسقان ۇلەسىن ەسكەرە وتىرىپ، زادا اكىمبەك ۇلى قا­جىب­ەكوۆكە «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاس­ى پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇر­مەتتى قىزمەتكەرى» بەلگىسىن بەرۋ تۋرالى بۇيرىق شىعارىپ، اتالعان ماراپاتتى ۇستازىمنىڭ وتباسىنا – جەڭگەمىزگە  تابىس­تادىم.

زادا اكىمبەك ۇلى كەڭەس داۋىرىندە ەڭبەك قىزىل تۋ ور­دەنى­مەن، كسرو پروكۋراتۋرا­سى مەن مينيسترلىگىنىڭ قۇرمەت بەل­گى­لەرىمەن، «قازاق كسر ەڭ­بەك سىڭىر­گەن زاڭگەرى» اتاعىمەن مارا­پاتتالدى. ۇستازىمنىڭ ەل ال­دىن­داعى ول­شەۋ­سىز بەدەلىن حالىق دەپۋتات­تارى كەڭەسىنىڭ اۋداندىق جانە وبلىس­تىق دەپۋتاتى بولىپ بىر­نەشە رەت سايلانۋى دا راستايدى. ۇستاز ءۇشىن ەڭ باس­­تى ماراپات – شاكىرتتەرىنىڭ تالىم­­گەر الدىنداعى تاعزىمى، اباي حاكىمشە ايتساق، ول تۋرالى «تو­لىق ادام» رەتىندە تولعاعان تا­عى­­لىم­عا تولى ەستەلىك­تەرى دەپ بىلەمىن.

 

راشيد تۇسىپبەكوۆ،

پارلامەنت سەناتىنىڭ ەكس-دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار