ساياسات • 28 اقپان، 2020

ەتنوساياساتتىڭ وزەكتى تۇستارى

59 رەتكورسەتىلدى

ەلوردادا قازاقستاننىڭ جەتەكشى ساراپشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن «قازاقستانداعى ەتنوساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى: ساراپتامالىق پىكىر» تاقىرىبىندا دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى.

 

جيىندى اشقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبى­رىن­شى ورىنباسارى ماۋلەن اشىم­باەۆ ەتنوسارالىق كەلىسىمدى جە­تىل­دىرۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل تۇرعىدا ساراپشىلارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى.

م.اشىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدە ەتنوسارالىق قارىم-قاتىناس پەن قوعامدىق كەلىسىمدى ساقتاۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى. جانجالداردىڭ الدىن الۋعا جانە ەتنوستىق توپتاردىڭ الەۋ­مەت­تىك بىرىگۋىنە باعىتتالعان شارا­لار بۇل جۇمىستىڭ نەگىزىن قۇ­راۋى ءتيىس.

«بۇل باعىتتا كەيىنگى جىلدارى كوپ جۇمىس ىستەلدى. الايدا تاياۋ­دا قورداي اۋدانىندا بول­عان قايعىلى وقيعا بۇل سالادا قور­دالانعان ماسەلەلەردىڭ بار ەكەنىن كورسەتتى. سوندىقتان مۇن­داي جاعداي ەلىمىزدە قايتالانباس ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءتيىستى تاپسىرما بەردى. مەملەكەتتىك ورگاندار وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ جاتىر»، دەدى م. اشىمباەۆ.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باس­شى­سىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­با­سا­رىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، بۇل با­­عىت­تاعى جۇمىستى ءتيىمدى جۇر­­گىزۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن وسى وقي­­عا­­لارعا، جالپى ەتنوساياساتقا وبەك­­تيۆتى ساراپتاۋ جاسالۋى مىن­دەتتى.

«بۇل جاعدايعا قانداي فاكتورلار ىقپال ەتتى؟ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ ءرولى قانداي؟ قىل­مىس­تىق توپتاردىڭ ارەكەتى مە؟ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ قاي جەرىندە ولقىلىقتار بار؟ ال­دىن الۋ جۇمىستارىندا قانداي ما­سە­لەگە باسىمدىق بەرۋىمىز قاجەت؟ جەرگىلىكتى جانە ورتا­لىق مەملەكەتتىك ورگاندار جۇ­مى­سىنىڭ تيىمدىلىگىن تالداعان ءجون. قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن، بۇدان ءارى قاراي قالاي دامىتۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىنۋ كەرەك»، دەدى ول.

سونداي-اق م.اشىمباەۆ ەلى­مىزدىڭ ەتنوساياساتىن جۇزەگە اسى­رۋ بارىسىندا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، ەتنوسارالىق قارىم-قاتى­ناس سالاسىنداعى مەملەكەت­تىك ساياساتتىڭ تيىمدىلىگى دۇرىس ديسكۋسسيا قۇرىپ، قاجەتتى شارالاردى قابىلداۋعا تىكەلەي بايلانىستى. وسىعان وراي پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مۇنداي تالقىلاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. بۇدان بولەك، قازاقستاندا ازاماتتار­دى تىلىنە، دىنىنە نەمەسە الەۋمەتتىك جاع­دايىنا بايلانىستى كەمسى­تۋگە جول بەرىلمەيتىنىن ايتتى.

«ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن كە­لىسىم – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى باسىمدىق. مەملەكەتتىك ورگاندار ءۇشىن ۇلتارالىق كەلىسىمدى، بەيبىتشىلىك جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ – ارقاشان باستى مىندەت سانالادى، ونى ىسكە اسىرۋعا مەملەكەتتىڭ بار­لىق رەسۋرسى باعىتتالادى. ەلى­مىزدە كوپتەگەن ماسەلە بار. بى­راق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ەل دامۋى مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورلارى.

قازاقستان ازاماتتارىن تى­لىنە، دىنىنە نەمەسە الەۋ­مەت­تىك جاع­دايىنا بايلانىستى كەم­سى­تۋگە جول بەرمەۋ تۇراق­تى كونس­تيتۋتسيالىق نورما. ازا­مات­­تارىمىزدىڭ بەدەلىن تۇسىرۋ­گە، سونىڭ ىشىندە ەتنوستىق بەلگى­­لەرگە سايكەس كەمسىتۋگە باعىت­­تال­­عان كەز كەلگەن ارەكەتتى ءتيىستى ور­گاندار قاتاڭ تۇردە توقتا­تادى»، دەدى ول.

م.اشىمباەۆ قازاقستاندا كوپ ەت­نوستىڭ مامىراجاي تىرلىك كە­شۋىنىڭ ءمانىن اشىپ بەرىپ، ەلى­مىزدىڭ تاتۋلىق پەن تۇتاستىقتىڭ ۇلگىسىنە اينالاتىنىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۋا­قىت وتە كەلە قازاق ءتىلىنىڭ ەلى­مىزدەگى ۇلتارالىق قاتىناس تىلى­نە اينالۋى قاجەتتىگى تۋرالى تۇ­جىرىمدامالىق يدەياسىنىڭ كەلەشەگى زور. بۇل – وتە ماڭىزدى تەزيس.

«ەلىمىزدىڭ كوپەتنوستى بولۋى – ءبىزدىڭ ارتىقشىلىعىمىز جانە ەلدىڭ دامۋىنا ىقپال ەتە­تىن ستراتەگيالىق رەسۋرس. بۇل – ءبىزدىڭ السىزدىگىمىز ەمەس، ءالى كۇنگە دەيىن بارىنشا قولدا­نا الماي كەلە جاتقان مۇمكىن­دىگى­­مىز. سوندىقتان مەملەكەت، مەم­­لە­كەتتىك ورگاندار جانە پرە­زيدەنت اكىمشىلىگى قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستىق توپ­تار­دىڭ دامۋىنا، ولاردىڭ ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە قولداۋ كورسە­تەدى.

ەتنوسارالىق قاتىناس سالا­سىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتقا وتە ماڭىزدى وزگەرىستەر قاجەت. وسى سالادا جۇمىس ىستەيتىن مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ، قو­عامدىق ينستيتۋتتاردىڭ جۇمىسىن تەكسەرۋ كەرەك. تالداۋ مەن تەكسەرۋ نا­تيجەلەرى بويىنشا الداعى كە­زەڭدە ەتنوسارالىق قاتىناس سالا­­سىندا جاڭا مەملەكەتتىك سايا­­سات قۇرعان ابزال»، دەدى م.اشىم­­باەۆ.

بۇدان كەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭ­گە­رۋشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆ ءسوز الىپ، قورداي ساپارىن قورى­تىن­دىلاپ، بىرقاتار وزەكتى ماسەلەگە توقتالدى.

بۇعان دەيىن قحا عىلىمي-ساراپشىلىق كەڭەسىنىڭ ساراپشىلار توبى قورداي اۋدانىنا بارىپ، مۇنداعى جاعدايعا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق زەرت­تەۋ جۇرگىزىپ قايتقان ەدى. ءوز سو­زىن­دە ج.تۇيمەباەۆ اتال­­عان وڭىر­دە الەۋمەتتىك-مادە­ني تۇيىق­­تا­­نۋ­شىلىققا، وقشاۋ­لا­نۋعا ءمان بەردى. اسىرەسە جاستار­دىڭ قازاق­­ستان­­دىق الەۋمەت­تەن­دىرۋ باعدار­لا­مالارىنا قاتىس­پاۋى، دەمو­گرا­­فيالىق ءوسىمنىڭ تۇراق­تىلىعىنا قاراماستان، قالاعا نە­مەسە باسقا دا وبلىستارعا كو­شى-قوننىڭ ازدىعى بۇل پروب­لە­مانىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتكەن.

ونىڭ ۇستىنە دۇنگەن ەتنوسى­نىڭ ءوز ىشىندە توپ-توپقا ءبولىنۋى دە بايقالادى. بۇل توپ­تاردىڭ ادامدارى ءبىر-ءبىرىنىڭ مەشىتىندە ناماز وقىمايدى، توي-سادا­قا­لارىنا باس سۇقپايدى. اۋىل ىشىندەگى مە­شىتتەر دە «دۇن­گەن­دەر» مەن «قا­زاقتاردىڭ» مەشىتى دەپ بولىنەدى.

قحا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى مۇنداي ەتنوستىق بەلگىسىنە قاراي الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جىكتەلۋدىڭ بىرنەشە دەرەكتەرى مەن دايەكتەرىن كەلتىردى. اسىرەسە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى سىبايلاستىق، كونتراباندا سە­كىل­دى پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن دە ايتىپ ءوتتى.

ج.تۇيمەباەۆتىڭ كەلتىر­گەن دەرەكتەرىنە ساي، دۇنگەن­دەر­دىڭ كوپشىلىگى بالالارىن قىر­عىزستاندا، قىتايدا وقىتۋعا مۇددەلى، سونداي-اق قىرعىز ۇيا­­لى بايلانىس وپەراتور­لارىن، سپۋتنيكتىك تەلەارنالارىن، قىر­عىز، قىتاي، رەسەيلىك سپۋتنيكتىك تە­لەارنالاردى قارايدى، قىر­عىز­ستاندا شىعارىلاتىن دۇنگەن تىلىندەگى ءباسپاسوزدى عانا وقيدى.

ء«بىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساق­تاۋ، جەر پايدالانۋ، الەۋمەتتىك، ەڭبەك قاتىناستارى، اقپاراتتىق كەڭىستىكتەگى شەشىلمەگەن ماسە­لەلەر مەملەكەتتىك شەكا­را­دا جابىق ەتنوستىق قاۋىمداس­تىق­تىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوق­تى. سوندىقتان ايماقتاعى الەۋ­­مەتتىك، تۇرمىستىق، ەڭبەك، كريمي­­نالدى شيەلەنىستەر كوپ جاع­دايدا ەتنوسارالىق سيپات الىپ كەتەدى. كەز كەلگەن كىسى ءولتى­رۋ، زورلاۋ، توبەلەس سەكىل­دى رە­زو­نانستى قىلمىستار ەتنوس­ارا­لىق شيەلەنىسكە وت قويۋى مۇم­كىن»، دەدى جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ الەۋ­مەتتىك سالالاردى باقى­لاۋ­سىز قالدىرعانىن سىنعا العان ج.تۇيمەباەۆ.

قحا باستاماسىمەن ەتنوس­تار جيناقى تۇراتىن جەرلەردە جۇ­مىس جۇرگىزىلگەن ەدى. ناقتى ناتي­­جەلەرگە قول جەتكىزىلدى. الاي­­دا قاقتىعىستاردىڭ، مادە­ني-تىل­دىك وقشاۋلانۋدىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكو­نوميكالىق العى­شارتتارى جويىلماعان.

«بۇل ماسەلەلەر بويىنشا بۇعان دەيىن دە قحا-نىڭ باس­تا­ما­سىمەن ەتنوستاردىڭ جي­ناق­تالعان اۋماقتارىندا جۇمىس جۇرگىزىلىپ كەلدى. ناقتى قول جەت­كىزىلگەن ناتيجەلەر دە بار. قحا جۇمىسى ارقىلى بىر­دە-ءبىر ەتنوس وقشاۋلانۋ ستراتەگياسىن تاڭدامادى. اسسامبلەيا جالپى العاندا، قازاقستاندىق بىر­ەگەيلىك پەن ازاماتتىق نە­گى­زىندە ەتنوستاردى بىرىكتىرۋ جو­نىندەگى باستى مىندەتىن اتقار­دى»، دەگەن ج.تۇيمەباەۆ اسىرە ۇلتتىق-ءپاتريوتيزمنىڭ ەتنوس­تار مەن قازاق حالقى اراسىندا وشپەندىلىك تۋدىرۋ قاۋپى بار ەكەنىن ايتتى.

وسى ورايدا قحا توراعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ەتنوسارالىق سالانى باسقارۋداعى جۇيەلى پروب­لەمالار تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، ەتنوس­ارالىق قاتىناستاردى رەت­تەيتىن زاڭ جوق.

«قحا تۋرالى» زاڭدا ولاردىڭ قىزمەتىن رەگلامەنتتەيتىن شەك­تەمەلى نورمالار عانا قاراس­تىرىلعان. قحا حات­شى­لىعى مەن «قوعامدىق كەلىسىم» رمم مەملەكەتتىك ورگان ەمەس، سون­دىقتان ولارعا قاجەتتى وكىلەت­تىكتەر بەرىلمەگەن. ال جەرگى­لىكتى جەرلەردە ەتنوسارالىق قاتى­ناس­تار جونىندەگى جۇمىستار قالدىق قاعيداتى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. كەيبىر ايماق اكىمدەرى، قحا توراعالارى بولا تۇرا، بۇل جۇ­مىستان ءوز بەتتەرىنشە قول ءۇزىپ كەتكەن»، دەدى ج.تۇيمەباەۆ.

سونداي-اق ج.تۇيمەباەۆ ەتنوس­ارالىق قاتىناستارعا قاتىس­تى عىلىمي-تالدامالىق، بولجام­دىق جۇمىستاردى جاڭا سا­پالى دەڭگەيگە كوتەرۋ كەرەك­تىگىن، ەتنوساياسات ماسەلەلەرى جونىن­دەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋ­تىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كۇن تار­تىبىنە ەنگىزىلگەنىن ايتتى. قحا الداعى ۋاقىتتا جەرگىلىكتى جەر­لەردە ماسەلەنى تەرەڭىرەك زەرتتەۋ ءۇشىن ەتنوستىق توپتار شوعىرلانعان اۋداندارعا ساراپشىلاردى اپارىپ، زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزبەك.

سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ، ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى ايدوس سا­رىم جانە ەرمەك تۇرسىنوۆ ءسوز سويلەپ، ەتنوسارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋعا قاتىستى قۇندى پىكىر­لەرىمەن ءبولىستى.

ءىس-شاراعا سونداي-اق پار­لامەنت دەپۋتاتتارى، پرەزي­دەنت اكىمشىلىگىنىڭ، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيستر­لىگىنىڭ، قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ وكىلدەرى، ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشە­لەرى، پرەزيدەنت جانىنداعى قازاق­ستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋ­لەر ينس­تيتۋتىنىڭ، پرەزيدەنت جانىن­داعى مەملەكەتتىك باس­قارۋ اكا­دە­مياسىنىڭ، قحا عى­لىمي-سا­راپتامالىق كەڭەسىنىڭ وكىلدەرى، ەتنوستىق سالاداعى جەتەكشى سا­راپشىلار، عىلىمي-زەرت­تەۋ ينس­تيتۋتتارىنىڭ، الەۋ­مەت­تانۋشى كومپانيالاردىڭ قىز­مەتكەرلەرى، جوعارى وقۋ ورىن­دارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

تالقىلاۋدى پرەزيدەنت جا­­نىنداعى قازاقستان سترا­تە­گيا­لىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى، «قو­عامدىق كەلىسىم» رمم، ورتا­لىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى ۇيىمداستىردى.

دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋ­شى­لار الەۋمەتتىك سيپاتى بار تو­تەنشە جاعدايلارعا ۋاقتىلى اقپا­راتتىق جاۋاپ قاتۋدىڭ، شى­نايى اقپاراتتى بەرۋ مەن جال­عان اقپاراتتىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋدىڭ ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى.

وزەكتىلىگى مەن ماڭىزى جو­عا­رى ماسەلەلەر قاتارىندا ەت­نوستىق توپتاردىڭ الەۋ­مەتتىك كوڭىل كۇيىن، ۇمىتتەرىن جانە قا­زاقستاندىق قوعامنىڭ قۇندى­لىق­تارىنا بەيىمدەلۋ دەڭگەيىن انىقتاۋ ءۇشىن الەۋمەت­تىك زەرت­­تەۋلەردىڭ ادىستەمە­لەرىن جەتىل­دىرۋ قاجەتتىگى قا­راس­تىرىل­دى. ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىن­شا ءتيىستى ۇسىنىستار ازىر­لەندى. ولار پرەزيدەنت اكىم­شىلى­گىنە، مەملەكەتتىك ورگان­دارعا، اكىم­دىك­تەرگە جولدانادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار