الدىن الا كەلىسىلگەنىمەن, اكتەر ەرجانمەن جوسپارلانعان سۇحباتىمىزدى «انە», «مىنە» دەپ ءجۇرىپ, ءبىراز ۇزارتىپ الدىق. كەزدەسۋدى كەيىنگە شەگەرە بەرگەنىنەن-اق اكتەر جايلى ىشتەي ەكىۇشتى پىكىر قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەندەيمىز: «تاكاپپارلىق پا؟» الدە «تىم قاراپايىمدىلىعى ما؟»... بىراق سوندا دا قايتپاي, قايتا-قايتا ءتىل شالا ءجۇرىپ, اقىرى سۇحبات ۋاقىتىن بەلگىلەدىك. سەنبىنىڭ تاڭىن تەاتر ىشىندەگى سىرلاسۋ سەرۋەنىنەن باستاعان اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسى, البەتتە, اكتەردىڭ بىزگە اسا قىزىق كورىنگەن وسى ءبىر مىنەزىنىڭ سىرىنا ۇڭىلۋدەن باستالدى.
– تاكاپپارلىق دەيسىز بە؟ (ك ۇلىپ الدى). جوق, مەنىڭ ونەردەگى دە, ومىردەگى دە قالىبىم وسى. كوسىلە قىزىل سوزگە ەرىك بەرگەننەن گورى, ىشتەگى ونەرىم ارقىلى كورەرمەنىممەن سىرلاسقىم كەلەدى. مەنى حالىق ويناعان رولدەرىم ارقىلى تانىپ, باعالاپ جاتسا – قۇرمەتتىڭ ۇلكەنى سول دەپ بىلەمىن. اكتەر ادامدا ودان اسقان باقىتتىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ءىشىمدى اقتارىپ سالىپ, بارلىعىنا تىم اشىق بولعىم كەلمەيدى. اكتەر الەمى جۇمباق بولۋى كەرەك. سوندا تۇلعاڭ دا, تۋدىرعان ونەرىڭ دە قىزىقتى. شىن ونەر سىرلاسۋ قۇرالىنا اينالعان جەردە, قالعان اڭگىمەنى ارتىق دەپ ەسەپتەيمىن. ال بولمىسىما كەلسەك, بارىم – وسى.
– قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اكتەر, رەجيسسەر رايىمبەك سەيتمەتوۆتىڭ سۇيىكتى شاكىرتى بولعانىڭىزدى بىلەمىز. ۇستاز دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– رايىمبەك اعا ءىرى ادام ەدى عوي. مىنەزى دە, ءىسى دە. ءبىز سول كىسىگە قاراپ ءجۇرىپ, بيىكتىكتىڭ قانداي بولاتىندىعىن بىلدىك. ساحنادا ابىزدار كوپ. ءوزىمىز دە ونىڭ ءبىرازىن تەاتردا ويناپ ءجۇرمىز. بىراق ومىردە شىن ابىز از. سول ازدىڭ ءبىرى – وسى رايىمبەك اعا بولاتىن. اقسۇيەك بولمىستى كىسى ەدى. ءتىپ-تىك جۇرەتىن, بايىپپەن ءتىل قاتاتىن. قانشا بالالىق جاساپ, كوڭىلىنە كىربىڭ سالىپ تۇرساق تا بىزگە داۋىس كوتەرىپ كورگەن ەمەس. ول كىسىنىڭ بەينەسى كوز الدىمىزدا سونداي ءبىر بەكزات قالىبىندا قالىپ قويدى. پوەزيا وقىعانى قانداي ەدى. داۋىسىندا ەرەكشە اۋەز بولاتىن. قازىر ەشبىر اكتەر ولاي ولەڭ وقي المايدى.
مەنىڭ ۇلكەن باقىتىم – رايىمبەك اعانىڭ ۇستازدىق ماحابباتىنا بولەنگەندىگىم. قايدا بارسا دا قاسىنا ەرتىپ جۇرەتىن. قولىمدا – دومبىرا, رەكەڭنىڭ جەكە ءانشىسى بولدىم دەسە دە بولادى. وزگەلەرگە تانىستىرعاندا دا شاكىرتىم دەپ ەمەس, «بۇل – مەنىڭ بالام» دەپ تانىستىراتىن. بۇگىن ءبىز قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتىپ, ونەردە ءوز ورنىمىزدى قالىپتاستىرىپ جاتساق, ول − ەڭ اۋەلى بويىمىزعا ونەر بەرگەن اللانىڭ, ودان كەيىن باعبانداي باپتاپ ۇلكەن ساحناعا جول اشىپ بەرگەن ۇستازىمىزدىڭ ارقاسى.
– تۇركىستان تەاترى... تاقىر جەردەن تەاتر اشۋدىڭ, تاريح جاساۋدىڭ سالماعى قانداي؟
– بۇل ەندى ۇستازىمىز رايىمبەك اعانىڭ ۇلكەن ەرلىگى. ءبىز شاكىرتتەرى بولىپ جانىندا شاپقىلاپ جۇرگەنىمىزبەن, بار سالماق نەگىزىنەن سول كىسىگە ءتۇستى. وسى ولكەدە دايارلاعان العاشقى شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, قاسىندا ءجۇرىپ, بارلىق قيىندىقتى ۇستازىمىزبەن بىرگە كوردىك. وتە قيىن جاعدايدا تۇردىق. جارىق جوق, جىلۋ جوق. رايىمبەك اعا كادىمگىدەي پەش جاعىپ, كەنتاۋدا جەر ۇيدە تۇردى. تۇركىستان مەن كەنتاۋدى ايتپاعاندا, قالانىڭ اينالاسىنداعى ەلدى-مەكەندەرگە دە ءجيى شىعىپ, قويىلىم قويىپ جۇردىك. وندا دا ايتارلىقتاي جاعداي بولمادى. سۋىق. مۇنىڭ بارلىعى رەكەڭنىڭ دەنساۋلىعىنا اسەر ەتپەي قويمادى. ودان كەيىن رايىمبەك اعام جالعىز ەدى. راس, قاسىندا قاۋمالاعان ادام ءجۇر. بىراق ول كىسى ماقساتىنا بارار جولدا جالعىز بولدى. ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرامىن دەپ باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇردى. قيىندىقتىڭ بارلىعىن قايىسپاي كوتەردى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ۇستازىمىز 2000 جىلى كوپتەن تىلەگەن ارمانى – تۇركىستاننىڭ تورىنەن ءتول تەاترىن اشتى. ەلباسى ءوزى كەلىپ تۇساۋىن كەستى. 15 مينۋتقا عانا كەلگەن پرەزيدەنت 1 جارىم ساعات وتىرىپ سپەكتاكل كوردى. قويىلىم اياقتالعان سوڭ ساحناعا شىعىپ, باتاسىن بەردى. «اكتەرلەرىڭ جاقسى ەكەن» دەپ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سول كەزدە بىزدەن باقىتتى جان بولمادى.
– بيىل ر.سەيتمەتوۆ اتىنداعى تۇركىستان وبلىستىق سازدى دراما تەاترىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولادى ەكەن...
– ءيا, بيىل تۇركىستان تەاترىنىڭ مەرەيتويى. وسىنشا ۋاقىتتان كەيىن رەكەڭنىڭ سالىپ كەتكەن ىزىنە وي جۇگىرتىپ, كوز سالسام, ۇستاز شەشىمدەرىنەن كورەگەندىكتى كورەتىندەيمىن. ماسەلەن, ول كىسىنىڭ بىزگە دەيىن دە شاكىرتتەرى كوپ بولدى عوي. سولاردىڭ باسىن قۇراپ, تەاتر اشا بەرسە بولاتىن ەدى. بىراق رايىمبەك اعا ويتپەدى. تۇركىستاندا قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ونەر فاكۋلتەتىن اشىپ, ءبىزدى ساحنا سىرىنا باۋلىدى. قازىر ويلاپ قارايمىن: رەكەڭنىڭ بۇل شەشىمى – ءوزىنىڭ بار جيعان تاجىريبەسى مەن ءبىلىمىن بۇرىن بىلعانباعان تاپ-تازا پاراققا جازىپ قالدىرعىسى كەلگەن نيەتىنەن تۋعان شىعار. سول ءۇشىن دە ءبارىن باسىنان باستاۋدى ءجون كورگەن سەكىلدى. ءبىز ەكىنشى كۋرستان باستاپ ساحناعا شىقتىق. باستاپقىدا جەڭىلدەۋ قويىلىمداردى, مەلودراما, كومەديالاردى ويناپ, كەيىن جاي-جايلاپ كۇردەلى شىعارمالارعا وتتىك. راس, ول كەزدە تۇركىستاننان تەاتر اشۋ جەرگىلىكتى حالىق ءۇشىن ۇلكەن جاڭالىق بولعانى ءسوزسىز. وعان دەيىن ءتۇرلى كونتسەرتتەر مەن ءازىل-سىقاق تەاترلارىن كورىپ كەلگەن كورەرمەن ەندى باس-اياعى ءبۇتىن كاسىبي درامالىق سپەكتاكلدەرگە قاراي اعىلدى. تۇرعىندار ءۇشىن رايىمبەك اعانىڭ ءار جۇمىسى جاڭالىق بولدى. حالىق ۇلكەن ماحابباتپەن قارسى الدى. بۇل جەردە مەن رەكەڭنىڭ ەڭبەكقورلىعىن, شىدامدىلىعىن, جانكەشتىلىگىن ايتقىم كەلەدى. ستۋدەنت بالالاردى ساحناعا شىعارىپ, سپەكتاكل قويعىزۋ دەگەن ەسەپسىز قاجىردى قاجەت ەتەدى. سول قيىندىقتىڭ بارلىعىن ۇستازىمىز قايىسپاي كوتەردى. ءبىزدى ناعىز مامان, رايىمبەك مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ەتىپ تاربيەلەپ شىعارۋ ءۇشىن كۇن-ءتۇن دەمەي تەر توكتى. جەر بەتىندە بىزدەن ارتىق تەاتر جوق دەپ سەندىردى. سول سوزگە سەنىپ ونەر تۋدىردىق. ەڭبەگىمىزگە, ۇستاز ارتقان سەنىمگە بارىنشا ادال بولۋعا تىرىستىق. ءبىز ءۇشىن بيىكتىك دەگەن رايىمبەك اعانىڭ ءوزى بولاتىن.
كەيىن ەلورداداعى ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنا اۋىسىپ كەلدىڭىز. بۇل شەشىمىڭىزدى ۇستازىڭىز قالاي قابىلدادى؟
– شىنى كەرەك, وڭاي بولمادى. 2003 جىلى رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆتىڭ «ساردار» ءفيلمى جارىققا شىقتى. سوندا اقبەردى دەگەن باس كەيىپكەردىڭ ءبىرىن وينادىم. بۇل مەنىڭ كينوداعى دەبيۋتىم ەدى. سول كينونىڭ استانادا وتكەن تۇساۋكەسەرىندە ازەكەڭ – ءازىربايجان مامبەتوۆ مەنى ەكراننان كورىپ ۇناتىپ: «مىنا اكتەر كىم؟ ءبىزدىڭ تەاترعا شاقىرىڭدار» دەيدى. قاللەكي تەاترى جاقتان قوڭىراۋ تولاسسىز ءتۇسىپ جاتتى. بىراق ءبىر شەشىمگە كەلە الماي كوپ ويلاندىم. ويتكەنى ۇستازىم قاسىمدا ءجۇر ەدى. ماعان سونشا سەنىم ارتىپ وتىرعاندا ول كىسىنى تاستاپ, باسقا تەاترعا كەتىپ قالۋىم ساتقىندىق بولار ەدى. سول ويدىڭ ارپالىسىمەن 4 جىلدان اسا ۋاقىت ءجۇردىم. مەن ەل بىتىرگەن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا وقىعان جوقپىن. ۇستازىم رايىمبەك سەيتمەتوۆ ءوزى تۇركىستاننان تاۋىپ الىپ, سالعان ءانىمدى ۇناتىپ, بويىمداعى ءسال عانا مازداعان تالانتتىڭ ۇشقىنىن تانىپ, ونى الاۋعا اينالدىردى. تەاتر اشىلعالى بارلىق باستى ءرولدى وينادىم. مەندە ارمان جوق شىعار. اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, بۇل جاعىنان مەن ۇستازىما قارىزدارمىن. ايتسە دە, ونەر ادامىنىڭ ىشىندە ءبىر شىعارماشىلىق شولىركەۋ, قاناعاتتانباۋ بولادى. وسى ءبىر سەزىم ماعان دا مازا بەرمەدى.
2005 جىلى ق.قۋانىشباەۆ تەاترىنىڭ ۇجىمى تۇركىستانعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلدى. سوندا اكتەرلەردىڭ ويىنىن كورىپ: «اقىرى اكتەر بولىپ جۇمىس ىستەگەن سوڭ, وسىلارمەن بىرگە ءجۇرۋ كەرەك قوي. قۇلاساڭ دا, وسىلاردىڭ اراسىندا قۇلاعان جاقسى» دەپ ويلادىم. ءسويتىپ 4 جىلدىق تولعانىس اقىرى مەنى ۇلكەن تاۋەكەلگە الىپ كەلدى. استاناعا كەلگەننەن كەيىن ءبارى جارقىراپ, جاقسى بولىپ كەتتى دەمەيمىن. وتىزعا كەلگەندە باسقا ۇجىمعا كەلىپ اكتەرلىك جولىڭدى قايتا باسىنان باستاۋ وڭاي ەمەس. مۇلدەم باسقا مەكتەپ, باسقا سەرىكتەستەر. بىراق, جاڭا ورتاعا تەز بەيىمدەلۋىمە تەاترداعى ول كەزدەگى جاڭا, بۇگىندە باۋىرعا اينالىپ كەتكەن ارىپتەستەرىمنىڭ كومەگى زور بولدى. ارينە, «تەاتردان كەتەم» دەگەندە مەنى بالاسىنداي كورگەن رايىمبەك اعام رەنجىدى. مەن دە ءوزىمدى قويارعا جەر تاپپادىم. الايدا ءبىر وزگەرىس كەرەك ەدى. سودان قينالسام دا وسى شەشىمگە كەلدىم. استانا تەاترىنا اۋىسقانىمدا مارقۇم اشىربەك اعا قاتتى قۋاندى. رەجيسسەر الىمبەك ورازبەكوۆ قويعان م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىنداعى ءابىشىمدى كورىپ: ء«اي, بالا, وسىندا كەلگەنىڭ دۇرىس بولىپتى. سەنىڭ ورنىڭ – وسى جەر» دەدى. سىنشى اعانىڭ ماعان وسىنشالىقتى سەنىم ارتىپ, ىقىلاس بىلدىرگەنى قاتتى تولقىتتى. ەكىۇداي كۇيدە جۇرگەندە مۇنداي جىلى ءسوز جانىما اۋاداي قاجەت ەدى... ءتىپتى كوزىمنەن جاستىڭ قالاي ىرشىپ شىققانىن دا بايقاماي قالدىم.
– ونىڭىز راس. اشىربەك اعا ءوزىنىڭ دارىستەرىندە دە ءسىزدى ۇنەمى ۇلگى ەتىپ ايتىپ, جوعارى باعالايتىن... ونى ءبىز دە تالاي ەستىدىك.
– راحمەت. ءبىز ەندى اكتەر بولعاننان كەيىن ءۇنسىز عانا ونەرىمىزدى تۋدىرىپ, ادەتتە سىنشىلاردان الىستاۋ جۇرەمىز عوي. بىراق ول كىسىلەر ءبىزدى, ءار اياقالىسىمىزدى قاداعالاپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ وتىرادى. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن رەجيسسەر بولات ۇزاقوۆ تەاتردا ۋ.شەكسپيردىڭ «گاملەت» تراگەدياسىن قويدى. مەن كلاۆديدى وينادىم. پرەمەرادان سوڭ اشىربەك اعا كورەرمەن الدەقاشان شىعىپ كەتسە دە, زالدا جالعىز وتىرىپ قالىپتى. قاسىنا بارىپ قالعان تەاتردىڭ جارناما ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرى: «اعا نە ىستەپ وتىرسىز؟ ءبارى دۇرىس پا؟» دەپ سۇراسا: «رايىمبەگىم ءتىرىلىپ كەلدى» دەپ قاتتى تولقىپتى. ونى ەستىگەندە مەنىڭ قانداي سەزىمدە بولعانىمدى بىلسەڭىزدەر. «وسى ءبىر اسەرىن جويىپ المايىنشى» دەپ بىرازعا دەيىن اشەكەڭمەن امانداسۋعا قورقىپ ءجۇردىم.
– رايىمبەك سەيتمەتوۆتىڭ كوزىن كورگەن ادامدار, شىنىمەن دە ءسىزدىڭ ءسوز ساپتاسىڭىز بەن جالپى سويلەۋ ماقامىڭىزدى ۇستازىڭىزعا قاتتى ۇقساتادى. مۇنى ەلىكتەۋ دەۋگە كەلە مە؟
– ەلىكتەۋ دەۋدەن بۇرىن, ۇستازدىڭ بويىمىزعا ءسىڭىرىپ كەتكەن شاپاعاتى شىعار. «ەڭلىك-كەبەك» قويىلىمىندا مۇحتار اۋەزوۆ قارامەندە ءبيدىڭ اۋزىنا: ء«سوز ەم بولۋدان كەتىپ, اۋىزدان شىققان جەل ەسەبىندە بولعان زامان عوي...» دەگەن ءسوزدى سالادى. قانشا ۋاقىت بۇرىن ايتىلسا دا, بۇل ءسوز ءالى وزەكتىلىگىن جويعان جوق. ءبىزدىڭ قوعامدا دا, وكىنىشكە قاراي, ءدال سونداي جاعداي. حالىق ءسوز تىڭداۋدان قالىپ بارا جاتىر. ال قازاقتىڭ ءسوزى, اۋەزى ەرەكشە عوي. ءان سالىپ تۇرادى. سونى ءبىز ساحنا, ونەر ءتىلى ارقىلى بارىنشا ساقتاۋعا تىرىسىپ كەلەمىز. وسى جاعىنان كەلگەندە ۇنەمى رايىمبەك اعانى ۇلگى ەتىپ وتىرامىز. ول كىسى قارا ءسوزدىڭ شەبەرى بولعان ەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءدال رايىمبەك اعامداي سويلەيتىن, ءدال سولاي پوەزيا وقيتىن ادام كورگەن جوقپىن. ول كىسىنىڭ ءوزى ايتىپ وتىراتىن: «مەن بۇل ءسوز ساپتاستى, اۋەزدى شاكەن ايمانوۆتان ۇيرەندىم» دەپ. شىنىمەن دە, شاكەن امانوۆتىڭ فيلمدەرىندەگى ءۇنىن تىڭداپ, رايىمبەك اعا مەكتەبىنىڭ توركىنىن تانۋعا بولادى. سول ماقامدار رەكەڭدە دە بار. كەيىننەن رايىمبەك اعا ونى ماعان ۇيرەتۋگە تىرىستى. مەن ەندى جاستىعىما سالىپ ۇيرەنگىم كەلمەي, ءبىراز قاشقاقتاپ ەدىم, بىراق تولىق بولماسا دا, بويىمدا سارقىنشاقتارى ءبارىبىر قالىپ قويدى.
– وتكەن جىلى تاجىك رەجيسسەرى بارزۋ ابدۋراززاكوۆ قويعان ء«لايلى-ءماجنۇن» سپەكتاكلىندە ءسىز سومداعان ءدارۋىش بەينەسىندەگى ەرەكشە ءسوز سازى وسى ۇلى مەكتەپتەن جەتكەن بولدى عوي, دەمەك؟..
– ونى دۇرىس بايقاپسىز. ءيا, ءدارۋىش بەينەسىنە بەكىتىلگەندە, بۇل ەندى قيالدان تۋعان كەيىپكەر بولعاننان كەيىن, ەركىن ويعا ەرىك بەرىپ, جان-جاقتى ىزدەنۋگە تۋرا كەلدى. ءرولدى باسىندا تۇسىنبەي قاتتى قينالدىم. رەجيسسەرمەن بىرلەسە وتىرىپ كوپ جۇمىس ىستەدىك. ويىمىز كوپ تۇستا قابىسپادى. سوڭىندا رەجيسسەر ماعان: «ساحناعا اكتەر ەمەس, كادىمگى ادام بولىپ شىق» دەدى. مەن ايتقانىن ورىندادىم. ءسويتىپ ءرولدىڭ كىلتى وزىنەن ءوزى تابىلا كەتتى. ماعان بارزۋدىڭ اكتەر بويىنداعى ستەرەوتيپتەردى بۇزاتىنى ۇنادى. ال پوەتيكالىق ماقامدى يگەرۋگە كەلگەندە ءسوزسىز رايىمبەك اعانى باعدار ەتتىم. سوندىقتان اسا قينالا قويمادىم.
– كاسىبي تەاتر اكتەرىسىز. كينودا دا كوپتەگەن باستى ءرولدى ءساتتى سومداپ ءجۇرسىز. الەمىڭىز قاي سالانى سۇيەدى؟
– تەاتر مەن كينونى ءبولىپ جارعىم كەلمەيدى. وزىندىك ايىرماشىلىقتارى بولعانىمەن, قوس ونەردىڭ شىعار ءتۇبى ءبىر دەپ ويلايمىن. سوندىقتان ارقايسىسىنىڭ ءوز ەرەكشەلىگىن سەزە بىلسەڭ بولدى. بىراق بىزدە وكىنىشكە قاراي, تەاتر مەن كينونى ءبىر-بىرىنە ءۇش قايناسى سورپاسى قوسىلمايتىن ەكى الەم رەتىندە قاراستىرادى. بۇل تەك بىزدە عانا. باسقالار ويتپەيدى. كينوعا بارا قالساڭ, «ويناما» دەپ قايتا-قايتا ەسكەرتۋ جاساپ, ءرولىڭدى كوپ جاعدايدا ءوز ويىڭداعىداي شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى. ءسويتىپ ەڭ سوڭىندا جۇمىسىڭدى كورگەندە نە ىستەگەنىڭدى تۇسىنبەي قالاسىڭ. مەنىڭشە, اكتەر دە, رەجيسسەر دە بۇل ستەرەوتيپتەن ارىلۋى كەرەك. كينوعا تەاتر تەحنيكاسى ءبارىبىر كەرەك. جالپى, كينودا دا, تەاتردا دا ينتوناتسيا, قيمىل-ارەكەت جاعىنان ەكسپەريمەنت جاساعاندى ۇناتامىن. كەيدە كينودان العان تاجىريبەمدى ساحنادا قولدانامىن. نەمەسە كەرىسىنشە. سىرت كوزگە ەش ۇقساستىعى جوق بولىپ كورىنگەنىمەن, مەنىڭشە, تەاتر مەن كينو اكتەرىنىڭ ويىنىندا ۇقساستىقتار مول. ماسەلەن, ساحناداعى پاۋزا مەن ۇنسىزدىكتى كەيدە كينوداعى ءىرى پلان دەپ ويلايمىن. وسى تەكتەس دەتالدار جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ال جالپىلاي كەلگەندە, ارينە جانىما تەاتر جاقىن. ويتكەنى كينودا كوبىنەسە رەجيسسەردىڭ ايتقانىمەن جۇرسەڭ, ساحناداعى بيلىك – اكتەردە. سونىسى ۇنايدى. كوڭىلىڭدە جۇرگەن كوپ ويدى ساحنادا جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك مول. جانە جەتپەي قالعان تۇسىن ءار قويىلىم سايىن تۇزەپ, تولىقتىرىپ وتىرۋعا بولادى. تەاترداعى ىزدەنىس ۇزدىكسىز توقتامايدى. ال كينودا ءبارى باسقا. وندا ەموتسيا قايتالانبايدى. فيلم ەكرانعا شىعىپ كەتكەن سوڭ, وزىڭە عانا ءمالىم كەيبىر «اتتەگەن-ايلاردى» تۇزەتۋگە, وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, قايتا ويناۋعا مۇمكىندىگىڭ بولمايدى. سول جاعىنان كەلگەندە كينودا ءمۇلت كەتسەڭ, شەگىنەرگە جول جوق. كينو اسىرە ەموتسيانى ەمەس, ناقتىلىقتى سۇيەدى. كەيدە ءساتتى شىققان ءبىر كادر نەمەسە ەپيزود اكتەرگە ومىرلىك ابىروي اكەلىپ جاتادى.
– ءرول تاڭدايسىز با؟
– تاڭدايمىن.
− ۇناماسا باس تارتۋ ەركىڭىزدە مە؟
– البەتتە. ءرول جانىما جاتپاي تۇرسا, بىردەن رەجيسسەرگە اشىپ ايتىپ, باس تارتامىن. كينودا بۇل جاعى جەڭىلدەۋ. ستسەناريمەن الدىن الا تانىسىپ, جاراتپاساڭ, كەلىسپەيتىنىڭدى ءتۇسىرىلىم باستالماي تۇرىپ ەسكەرتەسىڭ. كينودا تاڭداۋ كوپ قوي. ال تەاتردا ۇجىمداعى اكتەرلەردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلىپ تاڭدالعاننان كەيىن, بىردەن باس تارتۋ قيىن. وندايدا ۇنامايتىن رولدەردى ەكىنشى قۇرامداعى اكتەرگە تاپسىرىپ, ءسويتىپ بىرتىندەپ ويناماي كەتەمىن. جالپى, ءرول دەگەن سۇڭگىگەن كەزدە ماڭدايىڭ تۇبىنە تيمەۋى كەرەك قوي. سۇڭگىگەن سايىن باسىڭ تاق ەتىپ تيە بەرسە, ول ءرولدىڭ دەڭگەيى بەلگىلى. بۇگىنگى دراماتۋرگيانىڭ قارىمى كوپ جاعدايدا سونداي. سوندىقتان دا تابيعاتىڭدى اشىپ, اكتەرگە ساحنادا ەركىن كوسىلۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن پەسالارمەن جۇمىس ىستەۋگە قۋانا كەلىسەمىن. ماسەلەن, ۋ.شەكسپير, ا.چەحوۆ سياقتى دراماتۋرگتەردىڭ شىعارماسىندا ويناۋ ۇلكەن باقىت.
– كينو الاڭىندا ەرمەك تۇرسىنوۆپەن تاندەمدە ءجيى جۇمىس ىستەيتىن اكتەردىڭ ءبىرىسىز. ايتىڭىزشى, رەجيسسەر ەرمەكتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ەرمەك تۇرسىنوۆ – ايتار ويى, ءوزىنىڭ قولتاڭباسى بار رەجيسسەر. ءاربىر كادرعا فيلوسوفيالىق وي سالۋعا تىرىسادى. اكتەرمەن جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى دە ەرەكشە. ەرمەك تۇرسىنوۆتى كوبىنەسە اقان ساتاەۆپەن سالىستىرىپ جاتادى. مەنىڭشە, ەكەۋى ەكى بولەك الەمنىڭ يەسى. تۇرسىنوۆ فيلمدەرىندە كوپ «سويلەمەيدى». وي ايتۋعا ۇمتىلادى. ءار كادرى ءۇنسىز تۇرىپ-اق سويلەپ تۇرادى. ەرمەكتىڭ ەرەكشەلىگى وسىندا. جالپى, كينو ونەرى كوپسوزدىلىكتى ەمەس, كوركەمدىكتى سۇيەدى عوي. مۇندا سەزىم مەن سۇلۋلىق باستى پلاندا. وسى جاعىنان كەلگەندە كوپ رەجيسسەردەن ەرمەك مىرزانىڭ كينوداعى ءباسى بيىك دەپ ويلايمىن.
كينودا اكتەردىڭ ءىشى ويناۋ كەرەك. كوز سويلەپ تۇرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. ءىشىڭ بولماسا, پاۋزالاردى, ءۇنسىز كادرلاردى جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ العاش مەنى كينوعا الىپ كەلگەن رەجيسسەر بولات قالىمبەتوۆ: «اكتەرگە ەڭ اۋەلى ءىش كەرەك. ءارتىستىڭ وقىعان-توقىعانى مول, ءىشى تەرەڭ بولسا, قالعانى ماڭىزدى ەمەس» دەپ ۇنەمى ايتاتىن. سول كىسى ايتپاقشى, ىشكى تەرەڭدىگىڭ بولماسا, كوز وينامايدى. ەكراندا كوز ءبارىن ساتىپ جىبەرەدى. ماسەلەن, ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «كەلىن» ءفيلمى سونداي. كەيىپكەرلەرىنىڭ ءسوزىنسىز تۇسىرىلگەن كارتينا. مۇندايدا اكتەردىڭ ىشكى-سىرتقى پلاستيكاسى, كوزقاراسى, قيمىل-ارەكەتى ءبىرىنشى پلانعا شىعادى. وندا ءبىر عانا كوزقاراسپەن نەمەسە قيمىلمەن كەيىپكەردىڭ مىنەزى, ىشكى ويلارى مەن سەزىمدەرى بەرىلۋى ءتيىس. مۇندايدا اكتەردىڭ سىرتقى كەيپى, سويلەۋ مانەرى ەمەس, جان تەرەڭدىگى سىنعا تۇسەدى. ال ونى «ويناۋ» مۇمكىن ەمەس. ءىشىڭ تولماسا, تەك ميميكامەن, كوزبەن ويناۋ دەگەن شىنىندا دا قيىن. بىراق سويلەگەننەن الدەقايدا قىزىعىراق. ءبىزدىڭ كينولاردا قازىر ءسوز كوپ. مەنىڭشە, كينوعا كوپ ءسوز قاجەت ەمەس, كوز كەرەك. ەرمەك تۇرسىنوۆتا سول بار.
– قازاق كينوسى دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟
– بىرجاقتى پىكىر ءبىلدىرۋ قيىن. ءبارى سالىستىرمالى عوي. جالپى, سوڭعى ۋاقىتتا قازاق كينوسىنىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. تەك وزگەلەرگە ەلىكتەۋدەن ارىلساق, ارزان ازىلدەردى ءجيى پايدالانۋعا اۋەستەنبەسەك دەگەن تىلەگىم بار. پروكاتقا شىعىپ جاتقان كومەديالاردىڭ دەنى «كۆن»-ءنىڭ دەڭگەيىندە. كوركەم فيلم كورىپ وتىرسىڭ با, الدە «كۆن» تاماشالاپ وتىرسىڭ با, اجىراتا الماي قالاسىڭ. كينو دا, تەاتر دا قازىر الماعايىپ شاقتا تۇر. سونى, جاڭاشىل ءبىر سەرپىلىسكە, وزگەرىسكە سۇراناتىنداي. قازاق كينوسىنا مىنەز جەتىسپەيدى. ونەرگە سالماق كەرەك. كورەرمەننىڭ دەڭگەيىنە تۇسپەي, كەرىسىنشە ورەلى ونەر حالىقتى ورگە سۇيرەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن.
– «ونەر – تاربيە قۇرالى» دەپ جاتامىز؟ كەلىسەسىز بە؟
– جوق. تەاتر دا, كينو دا تاربيەلەۋشى ەمەس, وي سالۋشى. ادامدى تەاتر ەمەس, اتا-اناسى, جۇرگەن ورتاسى, وقۋ ورنى جانە ءدىن تاربيەلەيدى. ال ءبىز – اكتەرلەر, رەجيسسەرلەر, دراماتۋرگتەر – وسى قوعامنىڭ ءبىر بولشەگىمىز. ءبىزدىڭ بىرەۋدى تاربيەلەۋگە حاقىمىز جوق. راس, قوعامداعى شىندىقتى, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قويىلىمدارىمىزدا ءسوز ەتەمىز. سول ارقىلى كورەرمەنىمىزگە وي سالۋعا تىرىسامىز. بىراق شەشىمدى كورەرمەننىڭ ءوزى قابىلداۋى كەرەك. «مىناۋ دۇرىس», «مىناۋ بۇرىس» دەپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق. جالپى, ونەر تۇرماق, ءومىردىڭ ءوزى «دۇرىس, بۇرىس» نەمەسە «جامان, جاقسى» دەگەن اكسيومادان تۇرمايدى عوي. ءومىر – بىرقالىپتى. ءتىپتى كەيدە اينىمالى. ءبىز ونى قالاي قابىلدايمىز, بارلىعى سوعان بايلانىستى. تەاتر دا سولاي. ءبىز تاربيەلەۋشى ەمەسپىز, تەاتر – تارازى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نازەركە جۇماباي,
«Egemen Qazaqstan»
