كۇشتى پرەزيدەنت. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا قازاقستاندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋت تولىققاندى قالىپتاستى. ال قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەت باسشىسى رەتىندە وسىعان دەيىن قالىپتاسقان ساياسي جۇيە مەن مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. پرەزيدەنت الەمدە جاڭا ءداۋىردىڭ باستالۋىن سەزىنەتىن رەفورماتور رەتىندە ءتيىمدى مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – قازاقستاندا تۇبەگەيلى ساياسي وزگەرىستەر جاساۋ دەپ بىلەدى. ول ءۇشىن پرەزيدەنت ەلىمىزدە كوپ پارتيالىلىق, ساياسي باسەكەلەستىك پەن پىكىر الۋاندىعىن دامىتۋعا باسىمدىلىق بەرۋدە. ەندىگى جەردە ساياسي رەفورمالاردى قولعا المايىنشا, ەكونوميكالىق رەفورمانى ءارى قاراي دامىتۋ دا مۇمكىن ەمەس. ساياسي قوندىرعى ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلارعا سايكەس بولۋى قاجەت. ياعني ءبىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ورلەۋ ارقىلى عانا بۇگىنگى زاماننىڭ سىن-تەگەۋرىندەرىنە توتەپ بەرە الامىز جانە رەفورمالاردى تۇرالاتپاي جالعاستىرۋعا جاعداي تۋادى. سوندا عانا ق.توقاەۆتىڭ ناتيجەگە باعدارلانعان «پرەزيدەنت رەتىندە ماعان ەڭ ماڭىزدىسى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جالپى ساندىق كورسەتكىشتەرى ەمەس, ءبىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىمىزدىڭ ناقتى داۋلەتتىلىگى» دەگەن ساياسي ۇستانىمى ىسكە اسپاق.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىسىنداعى باسىمدىقتاردىڭ قاتارىنا قوعامدىق ديالوگ, اشىقتىق پەن كوپشىلىكتىڭ مۇقتاجدارى مەن تىلەكتەرىنە جەدەل تۇردە جاۋاپ قايتارىپ, ناتيجەلى ارەكەت ەتۋدى جاتقىزادى. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسىن تۇرعىندار اراسىندا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە كوڭىلدەرى تولماي, قالىڭ بۇقارا اراسىنداعى نارازىلىق دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى جانە بارلىق دەڭگەيدەگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر اراسىندا تۇرعىنداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا دەگەن «تاس كەرەڭدىك» پەن جابىقتىقتىڭ بەلەڭ الىپ وتىرعانى الاڭداتادى. بۇل قۇبىلىس الەۋمەتتىك-قوعامدىق ماسەلە شەڭبەرىنەن شىعىپ, ساياسي سيپات الىپ بارادى. جاعداي وسى باعىتتا ءوربي بەرسە, مەملەكەتتىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ساعىمعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى ادامداردىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ادىلەتسىز شەشىمدەرىنە نارازىلىق ءبىلدىرۋى سول ورگاندارداعى جۇيەلى پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتۋدە. بۇل مەملەكەتتىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرىپ, ونىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ەندەشە پرەزيدەنت ونى تەك وسىلاي عانا باعالاپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتەدى.
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك بيلىكتىڭ كۇشىن ارتتىرىپ, بەدەلىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ۇتىمدى شەشىمدەرىنىڭ ءبىرى – قوعامدىق كەلىسىم جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس قۇرۋى بولدى. ونداعى ماقسات – بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى بار ماسەلەلەردى ديالوگ ورناتۋ ارقىلى شەشۋ جانە ەكى ارادا پايدا بولعان الشاقتىقتى قىسقارتۋ, ونى جاقىنداتۋعا باعىتتالعان كەشەندى ءىس-شارلاردى قولعا الۋ.
ادامداردى ەلدەگى ماسەلەلەردى بيلىكتىڭ قالاي شەشىپ جاتقاندىعى, قوعامدا قانداي احۋال قالىپتاسىپ وتىرعاندىعى, بيلىك ورگاندارى مەن تۇرعىندار اراسىنداعى شيەلەنىستىڭ كۇش الىپ كەتۋى مۇمكىندىگى تولعاندىرادى. قازىر حالىقتى بوس سوزبەن, ەسەپسىز كەڭەس وتكىزىپ, ونىڭ پىكىرىن ەسكەرۋسىز ءۇستىرت شەشىمدەر شىعارىپ, قۇرعاق ۋادە بەرۋمەن الداۋعا بولمايتىنىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. قازىر ادامدار بۇرىنعىداي ەمەس, مۇلدەم باسقا. ال قوعام بيلىكتىڭ تەڭ قۇقىقتى سەرىكتەسى رەتىندە ەلدىك ماسەلەلەرى بويىنشا ۇنقاتىسۋ ۇدەرىسىنە اتسالىسۋ دارەجەسىنە جەتكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ولاي بولسا, بيلىككە دە بۇگىنگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى قايتا قاراۋىنا تۋرا كەلەدى. ول دا ءوزىن وزگەرتۋى قاجەت.
تۇپكى ماقسات – ستراتەگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا شەشىمدەر قابىلداعان كەزدە تۇرعىنداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ. سوندا عانا بيلىكتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى ءوسىپ, جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. ەندەشە بيلىك جاۋاپكەرشىلىكتى بولۋ ءۇشىن دامىعان ازاماتتىق قوعام كەرەك. سوندىقتان ق.توقاەۆ ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى كونتسەپتسياسىن ازىرلەپ, قابىلداۋدى تاپسىردى. وسى ماقساتتا 2020 جىل ۆولونتەرلەر جىلى دەپ جاريالاندى. بۇل تۇجىرىمداما مەن شەشىم قازىرگى كۇننىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعان ازاماتتارعا ومىرلىك ۇستانىم مەن الەۋمەتتىك بەلسەندىلىك داعدىلارىن بويلارىنا ءسىڭىرۋدى جانە ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت باسشىسى بۇل ماسەلەنىڭ دە باعىت-باعدارلارىن كورسەتىپ وتىر. ونىڭ ۇستانىمى بويىنشا بيلىككە قوعاممەن كەرى بايلانىس ورناتۋدا پىكىر الۋاندىلىعىنا باسىمدىلىق بەرىلۋى شارت. مۇنىڭ باستى باعدارىن دا مەملەكەت باسشىسى ايقىندى: ء«ارتۇرلى پىكىر, ءبىرتۇتاس ۇلت» نەمەسە «ۇلتتىڭ بىرلىگى – ونىڭ الۋان تۇرلىلىگىندە». بيلىك حالىققا بەرگەن ۋادەسىندە تۇرىپ, ءوزىنىڭ وسى باستى بورىشىن ورىنداۋى ارقىلى قازاقستاندا ۇلتتىق بىرلىك پەن قوعامدىق تۇراقتىلىقتى ساقتاي الادى.
قوعامدىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ادىلەتتى الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋگە تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن بىرگە قوعامدى الەۋمەتتەندىرۋدە مەملەكەتىمىزدىڭ ۇستانىپ وتىرعان رۋحاني باعدارىنىڭ دا ماڭىزى زور.
ىقپالدى پارلامەنت. وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ اياعى مەن 2003-2007 جانە 2017-2019 جىلدارداعى ەلدە جۇرگىزىلگەن ساياسي مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇردىسىن باسقارۋدىڭ پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك تۇرىنە ءوتۋدىڭ باستاۋى دەۋگە نەگىز بار. پارلامەنتتىڭ قۇزىرەتى كۇشەيدى, زاڭ شىعارۋشى ورگاندى قۇرۋداعى پارتيالاردىڭ ءرولى ارتتى, ءماسليحاتتاردىڭ ىقپالى نىعايا باستادى. ىقپالدى پارلامەنت جايلى ءسوز قوزعاعاندا مەملەكەت باسشىسى جوعارىدا اڭگىمە بولىپ وتىرعان ازاماتتىق قوعامدى نىعايتۋدى سول ۇدەرىسكە وزەكتى جالپىمەملەكەتتىك مىندەتتەردى شەشۋ ماقساتىندا تۇرعىنداردى تارتۋدى ايتىپ وتىر. ەگەر قوعامدى الاڭداتاتىن نەگىزگى ماسەلەلەر ءدال وسى پارلامەنت قابىرعاسىندا جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ, ءوز شەشىمىن تاۋىپ جاتسا, ول پروبلەمالار كوشەگە شىقپاس ەدى دەي كەلە, پرەزيدەنت وسى تۇرعىدا ەلدەگى كوپپارتيالىق جۇيەنى ودان ءارى دامىتۋعا جانە ەلىمىزدىڭ جەتەكشى ساياسي كۇشى Nur Otan پارتياسىنىڭ سىندارلى باعىتتاعى باسقا دا ساياسي پارتيالار جانە قوزعالىستارىمەن سەرىكتەستىك ورناتۋىنا ۇلكەن ءمان بەرەدى.
وكىلدىك ورگاننىڭ ىرگەتاسى ونىڭ ەسەپ بەرۋگە مىندەتتىلىگىندە. ولاي بولماعان جاعدايدا ول ۇزاق مەرزىمدىك تۇراقسىزدىققا ۇشىراۋى ابدەن مۇمكىن. پارلامەنتتىڭ ەسەپ بەرۋى ەڭ الدىمەن سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنەن باستالادى. ەندەشە حالىقپەن تىعىز بايلانىس ورناتۋ ارقىلى عانا بار پروبلەمالاردىڭ كەسكىنىن ءدال انىقتاپ, ولاردى دەپۋتاتتاردىڭ وي-ەلەگىنەن وتكىزىپ, شەشىمى تابىلماي جاتقان ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ ءۇشىن وعان زاڭنامالىق نەگىز جاساۋعا بولادى. سوندا «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسى 2017 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمامەن تولىقتاي ءوزارا بايلانىسىپ, ونىمەن ۇيلەسىمدىك تابادى.
پارلامەنت ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ سۇراۋىن ءتۇسىنۋى, ازاماتتاردىڭ نەنى ويلاپ, نەنى قالايتىنىن, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك توپتاردى قانداي ماسەلەلەردىڭ مازالايتىنىن تولىق ءبىلۋى كەرەك. ول پىكىرتالاسقا بەيىم بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ول ۇكىمەتكە تاقىرىپتاردى دۇرىس انىقتاپ بەرىپ, ونى ءدال جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الادى جانە ونىڭ الدىنا وزەكتى سۇراقتار مەن ماسەلەلەردى ورىندى جانە جونىمەن قويا بىلەتىن بولادى. ول ءۇشىن زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك اراسىندا جاساندى تەكەتىرەسسىز ءوزارا سىيلاستىق جانە ىسكەرلىك قاتىناستىڭ بولۋى شارت.
قوعامدىق ديالوگ پەن سەنىم ايلاعىنا اينالىپ وتىرعان ۇلتتىق كەڭەس از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستان ازاماتتارىن تولعاندىرىپ وتىرعان كوپتەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, قۇقىقتىق ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەپ, ناقتى ۇسىنىستار دەڭگەيىنە شىعا الدى. ءسويتىپ ۇلتتىق كەڭەس حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى كوپىرگە اينالا باستادى. ساياسي باسەكەلەستىكتى دامىتۋدىڭ, بالاما كوزقاراستار مەن پىكىرلەردىڭ, پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتىنىڭ بولۋى دەموكراتيانى دامىتۋدىڭ باستى تالابى ەكەندىگىن, ميتينگىلەر تۋرالى حابارلاۋ جۇيەسىنە كوشۋ مەن ونى وتكىزۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگىن قوعامدىق ساناعا سىڭىرە باستادى. ەڭ باستىسى – بۇل كوزقاراستار قۇر ايتىلعان كۇيىندە قالاتىنداي ءسوز ەمەس, ولار زاڭ جۇزىندە ورىندالاتىن ۇستانىمدار مەن ناقتى مەملەكەتتىك ساياسات بولماق. پارلامەنتتىك وپپوزيتسيا ينستيتۋتى ەنگىزىلسە, ەلىمىزدە كوپ پارتيالىلىقتى, سونىڭ ىشىندە ساياسي ازشىلىقتى دامىتۋدا دا جاڭا سەرپىلىستىڭ پايدا بولارى انىق.
قازاقستاندا دەموكراتيالىق ۇدەرىستەردى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسىندە ناقتى قادامدار جاسالدى. وسىنىڭ بارلىعى ق.توقاەۆ اتاپ وتكەندەي, بيلىك پەن ازاماتتىق قوعامدى ءبولىپ, ونى ىدىراتۋ ءۇشىن جاسالىپ وتىرعان امال ەمەس, كەرىسىنشە, بۇقارا حالىقتى دەموكراتيانى دامىتۋ مەن جاسامپازدىققا قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىراتىن زور جاۋاپكەرشىلىك جانە قوعام دامۋىنىڭ باستى باعىتى بولماق.
ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت. بۇدان بىلاي ۇكىمەت وزىنە ءتيىستى مىندەتتەردىڭ بارلىعىن شەشۋدى ءوز موينىنا الۋى قاجەت. ول ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىنا پارمەن بەرىپ, الەۋمەتتىك ساياساتتا بەتبۇرىس جاساۋى كەرەك. جاھاندانۋ زامانىندا تۇرعىندار بيلىكتەن قۇر ۋادەدەن گورى, ناقتى ءىستى كۇتەدى. ونىڭ ۇستىنە قالىڭ بۇقارا ۇكىمەتتەن ءوزىنىڭ ۇنىنە قۇلاق اسۋىن كۇتەدى. ەندەشە ول تۇرعىندارمەن بايلانىسىن نىعايتىپ, تۋىنداعان ماسەلەلەردى دەر كەزىندە شەشىپ, الدىنا قويعان مىندەتتەرىن ساپالى ورىنداپ, ول تۋرالى تۇراقتى تۇردە حالىق الدىندا ەسەپ بەرىپ وتىرعانى ءجون. پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ايتقانداي, بيلىك ورگاندارى ۋادە بەرۋمەن اۋەستەنبەي, ناقتى ءىس ىستەۋى كەرەك. ەگەر وسىنداي ۇستانىمعا ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن اكىمدەر دە بەرىك بولسا, ناتيجەلەرىمىز ەسەلەنە تۇسەرى ءسوزسىز. ياعني باستى ماقسات – حالىقپەن بايلانىستى ۇزبەۋ, ونى جوعالتىپ الىپ, سەنىمنەن جۇرداي بولىپ قالماۋ.
جالپى, اشىق ۇكىمەت ۇعىمى تار شەڭبەردە قاراستىرىلىپ ءجۇر. ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سايتتارىندا اقپاراتتىڭ ونلاين تۇرىندە لىق تولىپ تۇرۋى نەمەسە اقپارات الۋعا قولجەتىمدىلىك قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ عانا ەمەس. حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس ول اشىقتىلىق, ەسەپ بەرۋ جانە قوعامدىق قاتىسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ول سونىمەن بىرگە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ, ايماقتىق باسشىلاردىڭ بلوگتارىنا بەرىلگەن سۇراتىمدارعا جاۋاپتى دەر كەزىندە جانە ناقتى ناتيجەسىن تولىققاندى كورسەتۋدى اڭعارتسا كەرەك.
ونى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرمەۋدى, ءوز قىزمەتتەرى تۋرالى اقپاراتتى تاراتۋعى ق ۇلىقسىزدىق تانىتۋدى جانە بيۋدجەتتىك شىعىنداردى كورسەتۋدەگى اشىقتىقتىڭ ونشا العا باسپاي وتىرعاندىعىنىڭ جالعاسىپ كەلەتىندىگى, وكىنىشكە قاراي, ءالى دە بارشىلىق. قوعامدىق ۇيىمدار مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سايتتارىن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە مينيسترلىكتەر, اكىمشىلىكتەر مەن ولارعا قاراستى مەكەمەلەردىڭ سايتتارىنان بۇلاردىڭ قاراجاتتىق-شارۋاشىلىق قىزمەتى تۋرالى اقپاراتتى تابا الماپتى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن ولاردىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تولتىرىلاتىن حاتتامالار دا بولماي شىققان. مەملەكەتتىك سىڭايلى سەكتورداعى جاعداي دا وسىعان ۇقساس ەكەن.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما ۇكىمەتتىڭ, بۇكىل اتقارۋشى بيلىك تارماعىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاي ءتۇستى. ۇكىمەتكە ايتەۋىر قايتا قۇرۋ جۇرگىزسەك بولعانى دەگەن پيعىلدان, ونداي ادەتتەن تولىقتاي ارىلعانى ابزال. ول اتقارۋشى بيلىك ورگانى رەتىندە ەلدەگى ىسكە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەربەس جاۋاپ بەرىپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك مودەرنيزاتسيالاۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستالعاندىعىن جاقسىلاپ ءتۇسىنىپ العاندىعى دۇرىس بولار ەدى. سول ءۇشىن ەلدەگى, سونىڭ ىشىندە ايماقتارداعى تۇرعىنداردىڭ جاعدايى, حالىقتىڭ پىكىرىنە نەگىزدەلە وتىرىپ ناقتى باعاسىن الاتىندىعى جونىندەگى ءتارتىپتى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ءوزىنىڭ جارلىعىمەن بەكىتىپ وتىر. ول دەگەن ءسوز ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرۋى مىندەتتى دەگەندى اڭعارتادى جانە ولاردىڭ ناقتى ءىس-ارەكەت جوسپارىنىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. ول بىزگە الەۋمەتتىك جانە ساياسي شيەلەنىس دەڭگەيىنە جەتكەن كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەرى انىق. ونىڭ, اسىرەسە جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىنە كوبىرەك قاتىستى بولىپ وتىرعانى دا قۇپيا ەمەس.
سونىمەن ادامداردىڭ ۇكىمەتتىڭ شەشىمدەرىنە, اسىرەسە ايماقتاردا, قولجەتىمدى بولعانى ءجون. بيۋدجەت ماسەلەسى جەرگىلىكتى ءماسليحاتتاردا قوعامدىق ۇيىمدار مەن تۇرعىنداردىڭ قاتىسۋىمەن قارالىپ, شەشىلگەنى دۇرىس. اشىق جانە ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ ەكونوميكالىق ۇدەرىستىڭ جاريالىلىق, ايقىندىق جاعدايىندا ءجۇرۋىن تالاپ ەتەدى. ول ەسەپ بەرۋدە كورىنىس تاۋىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوز ۋادەسىنە بەرىكتىگىن, ءوز ەسەبىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن, حالىقتىڭ كۇتىپ وتىرعان ءۇمىتى ورىندالماعان جاعدايداعى سەبەپ-سالدارلاردان باس تارتپاي, ءوز موينىنا الۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى. شەشىم قابىلداعاندار سول شەشىمدەرى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋلەرى قاجەت. وسى قادام باسقارۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, ۇكىمەتتىڭ ارەكەتىن زاڭداستىرا تۇسەدى. باستىسى, قازاقستاندىق ءار ازاماتتىڭ ەلدە ءجۇرىپ جاتقان قايتا قۇرۋ ۇدەرىسىنىڭ قاتىسۋشىسى رەتىندە ونى ىلگەرىلەتۋشىلەردىڭ بەلسەندى ءبىر مۇشەسىنە اينالۋىندا بولماق.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
