داۋدىڭ باسى نەدەن شىققانىنا ءسال كەڭىرەك توقتالايىق. بىلتىر جەلتوقسان ايىندا ۇكىمەت ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى. بۇل وزگەرىس كوگىلدىر وتىنمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىكەلەي قاتىستى. ءتيىستى تالاپ بويىنشا جىل باسىنان باستاپ گاز باللون قوندىرعىسى قويىلعان كولىكتەرگە ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق نىساندارىنىڭ, بيزنەس ورتالىقتارىنىڭ اۆتوتۇراقتارىنا, تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىنداعى تۇراقتارعا كىرۋگە تىيىم سالىندى. ارينە بۇل تاقىمىنا باسقان كولىگى گازبەن جۇرەتىن 350 مىڭ جۇرگىزۋشىگە ۇنامايتىنى تۇسىنىكتى. كليەنتى ىڭعايلى اۆتوتۇراققا كىرە الماي كەتىپ قالسا, ويىن-ساۋىق ورتالىعىنا دا ءتيىمسىز. «گاز باللون قويىپ بەر» دەپ كەلەتىن جۇرگىزۋشىلەر ازايىپ كەتسە, قوندىرعى ورناتۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەر دە شىعىنعا باتادى.
سودان بولار ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەرەجە تالاپتارىنىڭ جاي-جاپسارىن تۇسىندىرمەس بۇرىن الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كەڭەسى وسى ماسەلەگە وراي جيىن وتكىزدى. وتىرىسقا پالاتانىڭ ماڭعىستاۋ جانە اقتوبە وبلىستارىنداعى كەڭەستەرى ونلاين رەجىمدە قوسىلدى.
قالالىق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋ كەڭەسىنىڭ پىكىرىنە سالساق, ەرەجەگە ەنگىزىلگەن بۇل نورمالار كاسىپكەرلەردىڭ جانە تابيعي گازبەن جۇرەتىن, ياعني ەكولوگيالىق كولىكتەر يەلەرىنىڭ قۇقىن بۇزىپ وتىر. ايتالىق, ءبىر عانا الماتى شاھارىنداعى بيزنەس ورتالىقتار مەن ويىن-ساۋىق ورتالىقتارىندا 120-عا تارتا جابىق اۆتوتۇراق بار. تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىندا ورنالاسقان تۇراقتار مىڭداپ سانالادى. ياعني, كوگىلدىر وتىنمەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ ويىن-ساۋىق ورتالىعىنا ايالداۋى بۇرىنعىدان ازاياتىنى تۇسىنىكتى. اۆتوكولىك يەسى ءوزىنىڭ قىرۋار قارجى جۇمساپ ساتىپ العان زاڭدى اۆتوتۇراعىنا كىرە الماسا, بۇل دا اجەپتاۋىر پروبلەما.
كاسىپكەرلەر قۇقىن قورعاۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس كەڭەسىنىڭ باسقوسۋىنا كەلگەن گاز باللون قوندىرعىسىن جوندەۋمەن اينالىساتىن كومپانيالار دا شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتاتىن بولدىق دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. گاز باللون قوندىرعىسىن الىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولعانداردىڭ شاعىمى تاعى بار.
مىسالى, دۇكەندەرگە تاۋار تاسۋمەن اينالىساتىن «ارەنا S» كومپانياسى جەلتوقسان ايىندا شىققان شەشىمنىڭ كەسىرىنەن كومپانياعا تيەسىلى كولىكتەردەگى گاز باللون قوندىرعىسىن الىپ تاستاپ, جانارمايعا كوشىپتى. سەبەبى كوپ جاعدايدا تاۋاردى جەراستى تۇراقتارىنا تۇسىرۋگە تۋرا كەلەدى ەكەن.
سول سياقتى «ەكو ەكسپەرت» كومپانياسى بۇرىن اي سايىن 25 كولىككە گاز باللون ورناتىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان. قاڭتار ايىندا كليەنتتەرىنىڭ سانى بەسەۋدەن اسپاي, شىعىنى كوبەيىپ كەتىپتى.
– ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەسىنە تۇزەتۋ ەنگىزۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگاندار كاسىپكەرلىك كودەكستىڭ 65-بابىنىڭ 3-تارماعى, ياعني بۇل نورمانى ەنگىزۋ بارىسىندا كاسىپكەرلىك نىساندارىنا كەلەتىن شىعىننىڭ ازايۋ نەمەسە كوبەيۋ بارىسىن قاراستىرماعان. سونىمەن قاتار 65-باپتىڭ 3-تارماعىندا قاراستىرىلعان تالاپتار كاسىپكەرلىك نىساندارىنىڭ مۇددەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق-نورماتيۆتىك اكتىلەردى قابىلداۋ مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلۋى كەرەك, – دەيدى الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى ازايتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى باقىت زايرقان.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءورت قاۋىپسىزدىگى تالاپتارىن ساۋدا جانە ويىن-ساۋىق نىساندارىنىڭ اكىمشىلىگى قالاي ساقتايتىنى, گازبەن جۇرەتىن كولىكتەر اۆتوتۇراققا كىرمەك بولسا قالاي توقتاتاتىنى دا ءالى ناقتىلانباعان. باقىت زايرقاننىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ «2019-2022 جىلدارى تابيعي گازدى موتور وتىنى رەتىندە پايدالانۋ كولەمىن ۇلعايتۋ تۋرالى» جوسپارى بار. ول جوسپاردى ورىنداۋدىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە وتاندىق اۆتوبۋس پاركتەرى مەن اۆتوكولىكتەردى گازعا كوشىرۋ قاراستىرىلعان. ال جاڭا ەرەجە سول جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىنى ايدان انىق.
وسى جيىندا ايتىلعانداي, مەملەكەتتىك ورگاندار جابىق اۆتوتۇراقتاردا گازبەن جۇرەتىن كولىكتەردىڭ كەسىرىنەن بولعان جارىلىستار مەن ءورت تۋرالى ەشقانداي ستاتيستيكالىق دەرەك كەلتىرمەگەن. اشىق اقپارات كوزدەرىندە ونداي دەرەك جوق. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, سوڭعى 50 جىلدا گازدى موتور وتىنى رەتىندە پايدالانۋدىڭ ەكولوگيالىق تازالىعى جوعارى ەكەنى, وندىرىستىك قاۋىپسىزدىگى دالەلدەنگەن.
– ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن بەنزينمەن نەمەسە ديزەلدىك وتىنمەن سالىستىرعاندا گاز ەڭ قاۋىپسىز وتىن سانالادى. ءبىز پايدالاناتىن زاماناۋي قوندىرعىلار ءتيىستى سەرتيفيكاتتاۋدان وتكەن, قاۋىپسىزدىكتىڭ بىرنەشە دەڭگەيى قاراستىرىلعان. ەستەرىڭىزدە بولسا, سوڭعى رەت الماتى قالاسى ءال-فارابي داڭعىلىندا اۆتوبۋس ورتەنگەن كەزدە كولىك دىم قالماي جانىپ كەتتى, بىراق جارىلىس بولعان جوق. بۇل زاماناۋي قوندىرعىلاردىڭ قاۋىپسىز ەكەنىنىڭ ءبىر كورىنىسى. ەگەر بەنزينمەن نەمەسە ديزەلمەن جۇرەتىن اۆتوبۋس بولعاندا جارىلىپ كەتەر ەدى. ارزان ءارى ەكولوگيالىق وتىندى قولدانۋدىڭ ورنىنا ءبىز XIX-XX عاسىرعا كەرى شەگىنىپ, بەنزين مەن ديزەلگە كوشۋىمىز كەرەك ەكەن. گاز باللون قوندىرعىسىنىڭ جارىلۋىنا قاتىستى ستاتيستيكا دا جوق. 6 جىلدان بەرى وسىنداي قوندىرعى ورناتۋمەن اينالىسىپ كەلەمىز, ءبىزدىڭ كەسىرىمىزدەن بولعان بىردە-ءبىر اپات تىركەلگەن ەمەس, – دەيدى «گرين اۆتو سەرۆيس» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان نۇرپەيىسوۆ.
الماتىداعى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ءتيىستى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىنان كەيىن ىلە-شالا مەملەكەتتىك ورگاندار دا وزدەرىنىڭ بۇل شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىن ءتۇسىندىرۋدىڭ قامىنا كىرىستى. ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن ارنايى بريفينگتە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير بەككەر ءورت قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ەرەجەسىنە بۇل تۇزەتۋ نەلىكتەن ەنگىزىلگەنىن جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىستى.
– الدىمەن ماسەلە نەلىكتەن تۋىنداعانىن, مۇنداي شەشىمدى نەلىكتەن قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعانىمىز تۋرالى ايتايىن. بۇل جۇمىس 2018 جىلى باستالدى, سوڭعى 3 جىل ىشىندە گازبەن جۇرەتىن اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ قاتىسى بولعان ءورت وقيعالارى سارالاندى. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش ۇلعايىپ بارا جاتقانى انىقتالدى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, جىل سايىن 2 جارىم مىڭعا جۋىق كولىك ورتەنەدى. سوڭعى ءۇش جىلدا گازبەن جۇرەتىن كولىك قۇرالدارى ورتەنگەن 374 وقيعا تىركەلىپ, 5 ادام قازا تاپتى, ونىڭ ەكەۋى – بالا. 34 ادام جارالاندى, ونىڭ ىشىندە 3 بالا بار. ءبىز وسىنداي وقيعالار جىل ساناپ كوبەيىپ بارا جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. 2016 جىلى وسىنداي 64 وقيعا تىركەلسە, 2017 جىلى 80 ءورت بولدى, 2018 جىلى 100-دەن استى. وعان قوسا, تۇرعىن ۇيلەردىڭ استىندا سالىنعان اۆتوتۇراقتاردا گازدىڭ ءيىسى شىعۋىنا بايلانىستى ازاماتتاردىڭ شاعىمى كوبەيدى. ءبىز شاعىم تۇسكەن وقيعا ورىندارىنا بارىپ, گاز باللون قوندىرعىسىمەن جابدىقتالعان اۆتوكولىكتەردىڭ شىن مانىسىندە قاۋىپ توندىرەتىنىن, ءورت نەمەسە جارىلىس تۋىنداۋى مۇمكىن ەكەنىن انىقتادىق. گازدى قولدانۋدىڭ قاۋىپتى جاقتارى كوپ. اسىرەسە تۇرعىن ۇيلەردىڭ تومەنگى قاباتىندا جارىلىس بولعان جاعدايدا تۇتاس ءۇي قيراۋى ىقتيمال. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قۇرىلىس نورمالارىن دا سارالادىق. وسىعان وراي ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان ءورت قاۋىپسىزدىگى ەرەجەسىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جوباسى جاسالىپ, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنا, 17 اكىمدىككە جانە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جىبەرىلدى. سونداي-اق جوبا توتەنشە جاعدايلار كوميتەتىنىڭ رەسمي سايتىنا جاريالاندى, – دەدى ۆلاديمير بەككەر.
كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, جوبا قابىلدانباس بۇرىن ءتيىستى تاراپتاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاۋلار وتكىزىلگەن. الايدا وسى نورمانى ەنگىزۋگە قاتىستى بىردە-ءبىر ۇسىنىس تۇسپەگەن.
– 2019 جىلعى 13 جەلتوقساندا ۇكىمەت وسى جوبادا ايتىلعان تالاپتاردىڭ ءىس جۇزىنە ەنەتىنى تۋرالى قاۋلى شىعاردى. سودان كەيىن عانا ماسەلە كوتەرىلە باستادى,– دەدى ۆ.بەككەر.
كوميتەت توراعاسىنىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ ءتيىستى تالاپتاردى بۇزعان اۆتوكولىك يەلەرىن اكىمشىلىك جاۋاپقا تارتۋ مۇمكىندىگى بار. ازاماتتاردىڭ شاعىمى بويىنشا ەرەجە بۇزعاندارعا اكىمشىلىك كودەكستىڭ 410-بابى بويىنشا 5-50 اەك ارالىعىندا ايىپپۇل سالىنادى. ەگەر گاز باللون قوندىرعىسى ورناتىلعان كولىك قۇرالدارىنىڭ ەرەجەنى ساقتاماۋىنىڭ سالدارىنان اپات نەمەسە باسقا دا جاعداي بولا قالسا, قىلمىستىق كودەكستىڭ ءتيىستى باپتارى بويىنشا ءىس قوزعالىپ 3 مىڭ اەك-كە دەيىن ايىپپۇل سالىنادى. وقيعا كىسى ولىمىنە سوقتىرسا, اۆتوكولىك يەسى 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرىلۋى مۇمكىن.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ايتىلعانداي, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى جول قوزعالىسى ەرەجەسىنە گاز باللون قوندىرعىسى بار كولىكتەردى ءتيىستى بەلگى تاعۋعا مىندەتتەيتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋدى قاراستىرىپ جاتىر.
