تانىم • 17 اقپان، 2020

اۋەلگى جازۋدان وقىماستىڭ وقۋىنا دەيىن

172 رەتكورسەتىلدى

اۋەلدە ءسوز پايدا بولعان دەيدى. القيسسا.

اقپارات باعزى زامانداردان بە­رى ادامداردىڭ اسا ماڭىزدى قۇن­دى­لىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. ناتان روتشيلد كەمەڭگەردىڭ: «اق­پاراتتى بىلگەن ادام الەمگە يەلىك ەتەدى» دەگەن ءسوزى وسىنىڭ دالەلى. تاريحقا كوز سالساق، حاندار مەن تاي­پا كوسەمدەرى، كورول، كنيازدەر ەجەلدەن ءوز مۇراگەرىنە تەك ەكەۋىنە عانا ءمالىم ۇلتتىق قۇپيالاردى ايتىپ وتىرعان. نەگىزىنەن ەڭ قۇندى اقپارات مۇراگەرلىك جولمەن، ياعني جەكە وتىرعاندا بەرىلەتىن.

بۇل ءۇردىس عاسىرلار بويى، بالكىم، مىڭداعان جىلدارعا جالعاستى. ءتىپتى ادامدار جازا باستاعاننان كەيىن دە ەستەلىك جازبالار، كىتاپتار از تارالىممەن شىعىپ تۇرعان. تەك كىتاپ باسۋ پايدا بولعان سوڭ، ياعني جاپپاي تارالىم قولعا الىنعاندا اقپارات اسا ۇلكەن قارقىنمەن تارالا باستادى. بۇل كۇللى ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى تەحنيكالىق توڭكەرىس ەدى. وسىلايشا گۋتەنبەرگتىڭ ارقاسىندا الەم وزگەرىپ سالا بەردى.

ەندى ساۋاتتىلىق ماسەلەسى ادامزات الدىنا جاڭا مىندەتتەر قويدى. تىڭ ءبىلىم ىزدەگەن كوپتەگەن ادام ءۇشىن كىتاپ وقۋ ءارى قۇرالعا، ءارى جول­باس­­شىعا اينالدى. بىراق الەمدى با­عىندىرۋعا بەل بايلاعاندار جاپپاي ساۋاتتىلىقتان پايدا كوردى. ءبى­لىمدى حالىق اراسىندا قاجەتتى اق­پارات تەز تارالۋى ءۇشىن پايدالانىپ، سا­ۋاتسىزدىقتى شۇعىل جانە جاپپاي جويۋعا تىرىستى. سويتە تۇرا ء«بى­لىم­دى» حالىقتى ۋىستا ۇستاۋ مۇم­كىن­دىگى پايدا بولدى.

قىش تاقتايشالاردا، كۇمىس توس­تاعانداردا، جارتاستاردا، پاپيرۋس­تاردا، پەرگامەنتتەردە ساقتالعان ەجەلگى ماتىندەر ءوز داۋىرىمەن بىرگە كەتتى. گۋتەنبەرگتىڭ كىتاپ باسۋ تەحنولوگياسىن عۇمىرلى قىلعان قاعاز عانا جازۋدى جۇزدەگەن جىلدار بويى ساقتادى. كەيىنگى ەكى-ءۇش ۇرپاقتىڭ ومىرىندە جازۋ مەن اقپاراتتى ساق­تايتىن ءتۇرلى دۇنيەلەر ويلاپ تابىلدى. فوتوپلاستينكالار، كينوتاس­پالار، فوتوگرافيالار، ماگنيتوفوندار مەن بەينە، كاسسەتالى، ديسكىلى ويناتقىشتار، شەللاكتى، كەيىن ءۆي­نيلدى گرامپلاستينكالاردىڭ كۇي­ساندىقتارى… الايدا بۇل تاسى­مال­داعىشتاردىڭ بارلىعى ۇزاق مەر­زىمدى بولماي شىقتى. ءسوزدىڭ ءتۇيى­نى: ادامعا قاعاز عانا بەس عاسىر­دان استام قىزمەت ەتە الادى ەكەن.

ماسكەۋدەن شىعاتىن ءبىر ادە­بي گازەتتە اۆتور بىلاي دەپ وقيعا­سىن ايتىپتى: «مەنىڭ «سەن حەمين­گۋەي­دىڭ «مۇحيتتاعى ارالىن» وقىپ پا ەدىڭ؟» دەگەن ساۋالىما دو­­سىم رومان­دى كولىكتە وتىرىپ، اۋديو­نۇس­قاسىن تىڭداعانىن ايت­­قاندا ول مەنىڭ سۇراعىمدى تۇ­سىن­بەگەندەي كورىندى. مۇنداي جا­ۋاپ­تان سوڭ، لەۆ تول­ستويدىڭ «اننا كارەنيناسىن» سۇ­راسام، ول مايا پليسەتسكايانىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن بالەتتى كورگەنىن، وعان وسىنىڭ ءوزى جەت­كىلىكتى ەكەنىن ايتاتىنىنا سەنىم­دى­مىن». بىزدە دە تاپ وسى جاعداي. قاز­اق ەرتەگىلەرىن مۋلت­فيلم سياقتى كور­گەن بالاعا ءماز بولامىز. اسىلى ءتۇ­بى كىتاپ وقيتىندار تەلەديدار كو­رە­تىن­دەردى باسقارادى. نەگە دەسەڭىز، يت، سيىر، تاۋىق الەمدى كوز الدىندا ءوتىپ جاتقان قوزعالىس ۇستىندەگى سۋ­رەت­تەر تىزبەگى رەتىندە كورەدى ەكەن. كي­نو­تەاتردا ياكي تەلەديدار الدىندا وتىرعان كورەرمەن دە وسى كۇيدى باس­تان كەشەدى. كلاس­سي­كالىق ادە­بيەتتى اۋديوجازبا فور­ماتىندا تىڭ­داي­تىندار تۋرالى دا ماسەلە وسى­عان سايادى. ەستۋ – بۇل باسقا بەلگى بە­رۋ جۇيەسى، ونى كۇللى جانۋارلار الەمى: ايۋ دا، تۇلكى دە، قارعا دا قول­دانا الادى. وسىندايدا وقۋدى وتە جاق­سى كورگەن گوگول شىعارماسىنىڭ كە­­يىپكەرى – قۇل چيچيكوۆ ويعا ورالادى. وعان نە وقىسا دا ءبارىبىر ەدى – ول ءماتىننىڭ سۇلۋلىعىنان ەمەس، ادام­­نىڭ ارىپتەردەن ءسوز، سوزدەردەن ءمان­دى سويلەم قۇراۋىنان كادىمگىدەي ءلاز­زات الاتىن. دەمەك، گوگول ءحىح عا­س­ىردىڭ العاشقى جارتىسىندا-اق ادام­­نىڭ ميى ءبىز ءوز مۇمكىندىگىنشە پاي­دالانبايتىن اسا قۋاتتى كومپيۋتەر دەگەن تۇجىرىمعا كەلگەن. ەگەردە ال­گى چيچيكوۆ سول قالپىمەن قازىرگى ءبىز­­دىڭ قوعامدا ءومىر سۇرسە، وقىماستىڭ وقۋى­نا ايتار ءتىرى مىسالىمىز بولار ەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار