رۋحانيات • 17 اقپان، 2020

ۇلاعاتتى ۇستاز ۇستىنى

67 رەتكورسەتىلدى

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى ءۋاليحانوۆ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن اۋدان ورتالىعىنىڭ ءبىر كوشەسىنە ەلىنە ەلەۋلى، حالقىنا قالاۋلى بولعان، ۇستازدىق قىزمەت جولىندا بار-پارمەنىمەن قىزمەت ەتكەن نۇرماق ءجۇنىستىڭ ەسىمى بەرىلدى.

سولتۇسىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەجەلگى ءبىر پۇشپاعى – قىزىلتۋ اۋدانى، 1928 جىلدىڭ 17 قاڭتارىندا قۇرىلدى. بۇرىنعى كىشكەنەكول، شۇمەكتىكول، بوقباسار سەكىلدى شاعىن-شاعىن كولشىك­تەردىڭ باسىندا ءمولدىر سۋىن شوپىلداتىپ، سۋ استىندا اسىر سالعان بالىعىن قولمەن اۋلاپ، انا-اپالارىمىز باسىندا كىر شايقاپ، الاشا جۋعانىن كورگەن، بۇگىندە جەتپىس قايداسىڭ دەپ توبەسىنە كوتەرىلىپ بارا جاتقان بىزدەردىڭ قاسيەتتى مەكەنىمىز سودان بەرى نەبىر وزگەرىستەردى باستان وتكەردى. بۇگىندە اۋدان اتاۋى شوقان ءۋاليحانوۆ بولىپ وزگەرگەن. سول­تۇستىك جانە سولتۇستىك شىعىسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ومبى وبلىسىمەن، شىعىسىندا پاۆلودار، باتىسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجار، وڭتۇستىك شىعىسىندا اقمولا وب­لىسىنىڭ ەڭبەكشىلدەر اۋدانىمەن شەك­تەسىپ جاتىر. كولىكتەگىلەر توتەلەي دالا جولىمەن ءبىر جارىم-ەكى ساعاتتا بۋرا­بايدىڭ تۋرا توبەسىنەن شىعادى. جالپى بۇل ما­قالا ارقىلى ايتپاعىمىز، وسىنداي اۋدانداردىڭ نەگىزىن قالاپ، جوقتان بار جاساپ، بۇگىنگى الەۋەتى زور ەل قاتا­رىنا قوسۋدا وزىندىك ءىزى مەن قولتاڭباسى قالعان اعا ۇرپاقتىڭ ەڭبەگىن جاستار ساناسىندا جاڭ­عىرتۋ. ەل دە، قالىڭ قارا حالقى دا نەبىر ناۋبەتتى باستان وتكەردى. ءىرى بايلار تار­كىلەنىپ، مالى تارتىپ الىندى. كەدەي-كەپ­شىككە تيگەن مال-م ۇلىكتى جاقسىلىق نىشانى دەپ قابىلدادى. الايدا، اپەرباقان ساياساتتىڭ زاردابىنان اسىرا سىلتەۋشىلىك ورىن الىپ، ءبىرازى «حالىق جاۋى» اتانىپ جەر اۋدارىلدى.

ودان بەرىدە شارۋاشىلىقتى كۇيرەتە قيراتقان ز ۇلىم سوعىس زاردابىن قالپىنا كەل­تىرىپ ۇلگەرمەي جاتىپ، اۋىل-توبەنىڭ قارا­بارقىن توپىراعىنا شىنجىر تاباندى تراكتورمەن تۇرەن تارتىلىپ تىڭ يگەرۋ باستالدى. وسىلاي اۋدان حالقى جانتالاسا تىرمىسىپ ءبىر ناۋقاننان بىرىنە كوشىپ، سوڭ­عى ونجىلدىقتاردا عانا مامىراجاي تىرشىلىك كەشۋدە.

مىنە، سول اۋداننىڭ العاشقى قازى­عىن قاعىپ، جۇزدەگەن تۇڭعىشتاردىڭ قاتا­رىن­داعى ەرەن ەڭبەكتىڭ باسى-قاسىندا جۇر­گەندەردىڭ ءبىرى، بۇگىندە ەلىمەن قايتا قاۋى­شىپ وتىرعان – نۇرماق ءجۇنىس.

ۇستاز بولۋ – جۇرەكتىڭ باتىرلىعى. ۇس­تاز ەڭبە­گىن جىل مەزگىلىنىڭ تابيعاتتاعى ەرەك­شەلەگىمەن ۇقسا­تۋعا بولادى. مۇعالىم، كوكتەمدەگى تىرشىلىك سەكىل­دى، شاكىرتىنە – جاس تال تامىرىنا ءنار بەرىپ، قۋات­تاندىرىپ، ونى ءبىلىم جولىنا جەتەكتەيدى. ءبىلىم بەرۋ ىسىندە ۇستاز قىستىڭ ىزعارىنا، نەبىر بو­راندارعا توتەپ بەرىپ، جازدىڭ شىلىڭگىر ىس­تىقتارىنا كۇيەدى. بىراق كۇز مەزگىلى كەلگەندە ەككەن ەگىننەن جەمىسىن تاتىپ، قىرمانى التىن دانگە تولعانداي، ارمانى ورىن­دالىپ، توبەسى كوككە جەتىپ، بالاشا قۋانادى. ماقالانىڭ باستى كەيىپكەرىنىڭ وتكەن جولىن سارالاي وتىرىپ، وسىلايشا وي تولعايمىز.

شىن مانىندە، ۇستازدىق قىزمەتىنە ادال­دىعىن نۇرماق ءجۇنىس بىلىمىمەن عانا ەمەس، جانكەشتى ەرەن تىرلىگىمەن دە دالەلدەدى. ول قاتارداعى ۇستاز عانا ەمەس، باسشى رەتىندە شالعايداعى قىزىلتۋدىڭ ەن تۇبىندە جات­قان كەزىندەگى قازاقى شاپاي، قايرات، جاس­قايرات سەكىلدى ەلدى مەكەندەردەگى قاي مەك­تەپتىڭ دە ءار كىرپىشى مەن تاسىن ارقالاپ تاسىپ، ءوز قولىمەن قالاعان جان.

جاقسى ۇستازعا ەكى عانا نارسە كەرەك، ونىڭ ءبىرى – تەرەڭ ءبىلىم بولسا، ەكىنشىسى – ۇل­كەن جۇرەك. وسىنىڭ ەكەۋى دە باعامداي بىل­سەك، نۇرماق ءجۇنىستىڭ بويىنان تابىلدى.

قىزىلتۋ توڭىرەگىندەگى ۇستازداردىڭ ۇس­تازى اتانعان نۇرماقتىڭ اتاجۇرتى دا، ناعاشىلارى دا ەل بيلىگىنە قاتىسقان، با­رىن بولىسكەن ءادىل باي بولعان. اتاجۇر­تى اتباسار اۋدانىنىڭ قاراتومار، سات­پەك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى بەرتىنگە دەيىن، ونىڭ اتاسى قازعان قۇدىعىن، جاي­قا­لىپ جاتقان جايلاۋىن ءجۇنىس اتانىڭ قونى­سى دەپ كەلدى. نۇرماق اكەسىنەن نەبارى ون التى جاسىندا ايىرىلىپ ەرتە ەسەيەدى.

جاسىنان زەرەك ول سۇرقيا زاماندا ورىس­ پاتشاسىنىڭ جارلىعىمەن اتباساردا ورىن العان جاس بالالاردى قارا جۇمىسقا جەگۋ­گە اسكەرگە الماق بولعاندارمەن الىسىپ، تاياق تا جەدى. نۇرماق ءجۇنىس ۇلى 1898 جىلى اتباسار توڭىرەگىندەگى 16-شى (قارا­تومار) اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ات­باسار رەۆكومى سابىر ءشارىپوۆتىڭ باس­تاۋىمەن ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا ارالاستى. اتباسارداعى وقىتۋشىلار كۋرسىن، ودان سوڭ قىزىلجار پەدۋچيليششەسىن، تاعى دا كوك­شەتاۋداعى پەدتەحنيكۋم جانىن­داعى كادر­لار ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىن ءتامام­دايدى.

1921 جىلدان ەڭبەك جولىن باستاعان نۇر­ماق ءجۇنىس وسى قىزىلتۋ اۋدانىندا، ونىڭ ورتالىعى قۋلىكولدە ورتا مەكتەپ­كە ديرەكتور بولعان. ول كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىن حالىق مەكتەبى دارەجەسىنە كو­تەردى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ۇستاز، مەكتەپ ديرەكتورى، اۋداندىق وقۋ اعارتۋ ءبولى­مىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان. اتاپ ايتساق، 1933 جىلى كىشكەنەكول ورتا مەكتەبىندە مۇ­عالىم، 1939-1942 جىلدارى جاسقايرات اۋىلدىق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى، 1942-1948 جىلدارى قىزىلتۋ اۋداندىق وقۋ ءبولىمىن باسقارادى. ال 1948-1952 جىلدارى شاپايداعى پاپانين، 1952-1955 جىل­­دارى مالەنكوۆ، ۇيالى اۋىلدىق مەك­تەپتەرىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ات­قارعان. ءبىلىم وشاعى جوق كىشكەنتاي اۋىل­داردىڭ بارىندە تىكەلەي ارالاسۋى­مەن مەكتەپتەردى اشىپ وتىرۋى، اڭىز ىسپەتتەس. وسى ايماققا ەسىمى كەڭىنەن تا­نىمال رەسپۋبليكاعا ەڭبەك سىڭىرگەن مۇ­عالىم سابىر مالىكوۆ نۇرماق ءجۇنىستىڭ سۇيەنىشى، تىرەگى بولا ءبىلدى.

تاجىريبەلى، ىسكەر مامان رەتىندە ونى ءبىلىم الماق تۇگىلى، تىزە بۇگىپ جايعاساتىن ورنى دا جوق، ات تۇياعى باسا بەرمەيتىن شال­عايداعى اۋىلدارعا ءجيى اۋىستىرىپ وتىر­دى. ول كەزدە دۇنيەنىڭ ءبارى قات، ءار­ سوم تۇگىلى تيىن ءۇشىن قاتاڭ سۇرانىس بار، «بىلاي تارتساڭ، اربا سىنادى، بىلاي تارت­ساڭ، وگىز ولەدى» دەيتىننىڭ زامانىن­دا ەڭبەك ەتۋ وڭاي بولمادى. ءسوزىمىز دالەلدى بولۋى ءۇشىن وسى ورايدا، نۇرماق ءجۇنىستىڭ اس­تانادا تۇرىپ جاتقان قىزى روزا نۇر­ماققىزىنىڭ اكەسىمەن قاتارلاسا ەلگە قىز­مەت ەتكەن قايراتكەر اناسى ماعريپا مۇحام­بەتالىقىزى رۋحىنا باعىشتاعان «سونبەيدى جاق­قان شىراعىڭ» اتتى كىتابىنان ءۇزىندى كەلتى­رەلىك.

«...1948 جىلى اۋداندىق اتقارۋ كومي­تە­تىنىڭ ۇيعارىمىمەن اكەمىز نۇر­ماقتى ءۇشىن­شى اۋىل شاپايداعى پاپانين مەكتەبىنە ديرەكتور ەتىپ جىبەر­­دى. مەكتەپ جوق. ونى سا­لۋ ءۇشىن جاز بويى قۇرىلىس ماتەريالدارىن سىرتتان ءوزى باسى-قا­سىندا ءجۇرىپ تاسۋمەن بولدى. ءنار تاتپاي اش قۇرساق جۇرسە دە بار ويى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىن تەزىرەك اياقتاۋ. سوڭىنان كوپ ۇزاماي وتباسىمىز سىلە­تى وزەنىنىڭ جاعاسىنداعى قورا-قوپسىسى جاپ­سارلاس ەكى بولمەلى ۇيگە كوشىپ كەلدى. تاڭ قىلاڭ­داعاننان تۇرىپ كەتەتىن اكەنى كور­مەيمىز.

نە كەرەك، كۇندىز-ءتۇنى ساز بالشىقتى بەلشەسىنەن كەشىپ، ارقانىڭ سۋىق جەلىنىڭ وتىنە، جاڭبىرلاتقان كوكتەمنىڭ وڭمەننەن وتەتىن ىزعارىنا بوي بەرمەي ەتكەن ەڭبەگى زايا كەتپەي، ءبىر قاباتتى مەكتەپ سول جىلى جا­ڭا وقۋ جىلىنا دايىن بولدى. قاربالاس ىستەگى اكەم نۇرماق تاعى دا كوكشەتاۋدىڭ بۇلان­دىسىنان جەتىسپەي قالعان قوسىمشا زاتتاردى اكەلۋگە كەتكەن...

بىردە دالادان جۇگىرە كىرگەن مەكتەپ كىلت­شىسى قۇرمان انام ماعريپاعا بىردەڭە دەپ سىبىرلاعانى سول ەدى، ول كوزى شاراسىنان شىعا تەز كيىنە باستادى. كەيىن بىلدىك، ارعى جاعاعا تۇندەلەتىپ جەتكەن جۇرگىزۋشى تاۋەكەلگە بەل بۋىپ، تۋرا وزەننىڭ ورتاسىمەن وتەم دەگەندە مۇز ويىلىپ، كولىك سۋعا باتىپ كەتە جازداعان. كەيىن قۇتقارۋشى قۇرداستارى، «نۇرەكەڭنىڭ اجالى الىس ەكەن» دەپ ازىلدەسەتىن.

ودان كەيىن دە ۇيالىداعى مالەنكوۆ، جاس­قايراتتاعى مەكتەپتەردەگىدەي بەينەت­تى شارۋا كۇتىپ تۇردى.

وسىلايشا اكەم نۇرماق جازعىتۇرىم باس­تالىسىمەن مەكتەپ سالۋ «اۋەنىمەن» اياق-قولى جەرگە تيمەي اۋداندىق قارجى، وقۋ بولىمدەرىنىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ، اشپاعان ەسىگى قالمادى عوي دەپ ويلايمىن. ۇيدەن گورى تۇزدە ءجيى تۇنەيتىن. بۇلان­دى، ىرگەلەس ومبىدان قارادۇلەي سۋىق، قار ارالاس جاڭبىر استىندا قالا­تىنىنا قاراماستان قۇرىلىس زاتتارىن جەتكىزەتىن اكەم ەسىكتەن كىرگەندە ءۇستى-باسى مالمانداي سۋ، ءتىسى-تىسىنە تيمەي دىرىل­دەپ-قالشىلداپ كەلەتىن. بالا بولسام دا قاتتى جانىم اشىپ ايايتىن ەدىم. سول كورىنىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوز الدىمدا.

سوعىستىڭ الدىندا دا، سونداي قيىن­دىق­پەن اۋداننىڭ قوندىباي كولحوزىندا مەكتەپ-ينتەرنات سالعىزعانىن بىرەۋ بىلسە، بى­رەۋ بىلمەيتىن بولار.

مۇعالىم قاشان دا ساياساتتىڭ جاۋىن­گەرى عوي. دۇركىرەپ ساردالاعا تۇرەن تۇس­كەندە جان-­جاقتان جەتكەن سان الۋان ۇلت وكىلدەرىن دى­مى جوق ۇيالى اۋىلىندا جايعاستىرىپ، اس-سۋىن قامداۋ دا سول كەز­دەگى پارتيا ۇيى­­مىنىڭ حاتشىسى نۇر­ماق جۇنىسكە جۇكتەلدى.

كوپ ۇزاماي جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ زەينە­تىنەن گورى بەينەتى مول بولعان اكەمنىڭ ناۋ­قاسى مەڭدەپ، ءبىرجولاتا توسەك تارتىپ جاتىپ قالدى.

تالاي جىلعى توگىلگەن تەر، جانىن جەپ جاسا­عان ءىس، جۇيكەنى جۇقارتار، شىرماۋىقشا شىرمالعان نەبىر جاعداي­لار قويسىن با. اقىرى كوپ ۇزاماي اياۋ­لى اكەمىزدەن ايى­رىلدىق. مىڭداعان شاكىرتتەرىنىڭ العىسىن ارقالاعان اكە، الىستاپ ۇزاي بەردى...».

ءوز زامانىندا نۇرماقتىڭ ءۇيى ونەر ورداسى بولدى. قىزىلتۋلىق ونەر ساڭلاقتارى ءان-جىرلارىمەن قوسا، «ەدىگە باتىر»، «قىز جىبەك»، «ارقالىق باتىر»، «قوزى كور­پەش – بايان سۇلۋ» سەكىلدى ساحنالىق قويى­لىمداردى نازارعا ۇسىنىپ، حالىقتى رۋحاني سۋسىنداتتى.

نۇرماق ءجۇنىستىڭ ءوزى دە، زايىبى ماع­ريپا مۇحام­بەتالىقىزى دا كەرەمەت ءانشى، نەبىر ۇلتتىق ساز اسپاپتاردىڭ قۇلاعىندا ويناعان. سوعىستىڭ الدىندا ماعريپا انا قىزىلجار جانە الماتىدا وتكەن ءان بايقاۋىندا الدىڭعى جۇلدەنىڭ ءبىرىن جەڭىپ الىپ، ەلگە سول كەزدەرى كوپتىڭ قولى جەتە بەر­مەيتىن پاتەفوندى ساز تاباقشالارىمەن قوسا قۇشاقتاپ ورالادى. تاعى بىردە ال­ماتىدا وتكەن قازاقستاننىڭ ەكىنشى سەزىنە دەلەگات بولىپ قاتىسىپ، قازاقتىڭ جىر الى­بى ابىز اقىن جامبىل جاباەۆتىڭ باتاسىن الدى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا بەل شەش­پەي ەل ارالاپ، مايدان تىلىنا ازىق-ت ۇلىك جونەلتىپ، اراسىندا ءان ايتىپ قامكوڭىل جانداردىڭ رۋحىن كوتەرىپ وتىر­دى. «ماعريپانىڭ ورىنداۋىنداعى «اقبوپە»، «سۇرجەكەي»، «قاناتتالدى»، «اققۇم» انىمەن اسەرلەنگەن قاۋىم دۋىلداسىپ تاراساتىن» دەپ ەسكە الادى ونىمەن قاتارلاس قىزمەت اتقارعان مەنىڭ انام باتيقا تۇرسىنعوجينا (وماروۆا).

ماعريپا انا ءارى ۇستاز، ءارى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى قىزمەت­تەرىن دە اتقاردى. ەڭ باستىسى، ماعريپا انا ءبىر قولدىڭ سالاسىنداي ومىرگە اكەلگەن بەس پەرزەنت ەسىمى بۇگىندە ەلگە ەرەكشە تانىس دەر ەدىك. ۇلىن ۇياعا، قىزىن قياعا قوندىرعان اكە مەن انانىڭ جولىن قۋعان تۇڭعىش قىزى، ۇستاز زەكەننىڭ ءومىرى ۇزاق بولماعانىمەن زايىبى قۇرمەتتى ەل ازاماتى مۇسا يمانباەۆپەن تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇردى.

تاعى ءبىر ۇلى، ماماندىعى ەنەرگەتيك ابى­لايحانى تالدىقورعان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە قايتىس بولدى.

ساكەنى – ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆ قا­زاق­­ستان­نىڭ حالىق جازۋشىسى، قر مەم­لەكەتىك سىي­لىعىنىڭ يەگەرى، ادەبيەت زەرتتەۋشىسى، درا­ماتۋرگ. ساكەن سەرى الەمى – ءبىزدى بيىك وي­لار­عا جەتەلەيتىن سۋرەت­كەردىڭ ۇلت بيىگىنە كوتەرىلگەن الەم. جەرلەستەرىنىڭ قۇرمەتىمەن وسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىداعى قى­زىل­تۋ، بۇگىنگى ءۋاليحانوۆ اۋدانىنداعى ما­دەنيەت سارايى قازىردە ساكەن سەرى اتىندا تۇر.

ال ورال نۇرماق ۇلى ءجۇنىسوۆ بەلگىلى كينورەجيسسەر. بۇگىندە الماتىدا تۇرادى. 40-تان استام فيلمدەردىڭ اۆتورى، ونىڭ كوبى حالىقتىڭ ەتنوگرافيالىق سالت-داس­تۇرىنە ارنالعان.

روزا نۇرماققىزى ءجۇنىس استانا قالا­سىندا تۇرادى. اعاسى ءوزىن ەركەلەتە، «ساكەن سەرىنىڭ روزتايى» دەگەن اتىنا ساي، ونىڭ مۇرالارىن جيناقتاپ، ساقتاپ، بارىنشا ناسيحاتتاۋشىسى بولا ءبىلدى. روزا ءجۇنىستىڭ دە نەگىزگى ماماندىعى ۇستاز. جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ مۇشەسى.

مىنە، «نۇرماق ءجۇنىس كىم بولعان؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ وسى. ۇستازدىڭ ەڭبەگى جاندى، وتى وشكەن جوق، ۇرپاعى ءوربىدى، ەلى بولسا ەر ەسىمىن جاڭعىرتتى. عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان بالا، نەمەرە، شوبەرە، نەمەنە... وعان قوسا مىڭداعان شاكىرتىنىڭ دۇرسىلدەگەن جۇرەگىنىڭ تۇكپىرىنەن ونىڭ ەسىمى ماڭگى وشپەك ەمەس.

 

مايرا شوكەن،

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار