بۇل ۇيىمنىڭ مىندەتىنە سونداي-اق وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىنا قولداۋ كورسەتۋ جانە شەتەلدەن قاجەتتى ءدارى-دارمەك الۋ ءۇشىن حالىقارالىق ۇيىمدارمەن كەلىسىمشارت جاساسىپ, تەندەرلەرگە قاتىسۋ ءىسى دە جاتادى. كومپانيانىڭ باسقا كوممەرتسيالىق ديستريبيۋتەرلەردەن ايىرماشىلىعى ستراتەگيالىق تۇرعىدان بيۋدجەت قارجىسىن ۇنەمدەۋگە باعىتتالعانىندا ەدى.
ەندى بۇل كومپانيانى اتىشۋلى دەيتىنىمىز, اۋىل-ايماققا جەتپەي جاتقان تەگىن ءدارى-دارمەك ماسەلەسى كەزىندە مەملەكەت باسشىسىنا دەيىن جەتىپ, ەلباسى ن.نازارباەۆ جالپى فارماتسەۆتيكا بيزنەسىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن اشكەرەلەپ, جازالىلاردى جاۋاپقا تارتۋدى دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆتىڭ وزىنە تىكەلەي تاپسىرعان بولاتىن. ناقتىراق ايتساق, 2017 جىلدىڭ اقپان ايىنداعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ن.نازارباەۆ: «سك-فارماتسيا» كومپانياسىن الايىق. قازىرگى تاڭدا بيزنەسمەندەر كەلىپ جاتىر. ولار ءدارى-دارمەك شىعاراتىن فابريكالار سالعىسى كەلەدى. بىراق ولاردى بۇل سالاعا جولاتپاي وتىر. ولار جەر تەلىمدەرى مەن تاپسىرىستاردى الا الماي ءجۇر. سەبەبى شەت مەملەكەتتەرمەن كەلىسىمشارت جاساسقان ەكەن. «سك-فارماتسيا» وتاندىق فارماتسەۆتيكا سالاسىن دامىتۋعا ق ۇلىقسىز. ءبىز وسىنى جونگە كەلتىرە الامىز با؟ «سك-فارماتسيادا» كىم وتىر؟ بارلىعىن قۋىپ شىق. ورنىنا جاڭا ادامداردى قوي دا, قارجىنىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن انىقتا. نەگە ولار وسىلاي جاساپ وتىر؟ جاڭا ادامداردى ال. مۇنى ايتقانىما بىرنەشە جىل بولدى. بىراق ناتيجە جوق. ورنىنان مۇلدەم قوزعالمايتىن بەلگىسىز ازاماتتار وتىر. ولاردى كىم قولداپ وتىر؟ وسى ءۇشىن ەلجان ءبىرتانوۆ جاۋاپ بەرەدى» دەگەن بولاتىن.
ودان كەيىن بۇل ۇيىمدا بىرنەشە رەت باسشى اۋىستى. اراسىندا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعاندارى دا بولدى. نەگىزى «سك-فارماتسيا» كەز كەلگەن ءدارىنى ساتىپ الا بەرمەيدى. ساتىپ الىناتىن ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق بۇيىمداردىڭ ءتىزىمى, ودان كەيىن فارماتسەۆتيكالىق قىزمەتتەر ءتۇرى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن جانە ونى جىل سايىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ساراپتاپ, تەكسەرىپ وتىرادى. وسىدان كەيىن ايماقتارداعى مەديتسينالىق مەكەمەلەر وزىنە قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرگە تاپسىرىس بەرەدى. بۇل «بىرىڭعاي فارماتسەۆتيكالىق اقپاراتتىق جۇيەسى» پورتالى ارقىلى جۇرەدى, جۇمىستىڭ ءبارى اۆتوماتتاندىرىلعان. وسىدان كەيىن «سك-فارماتسيا» ساتىپ الۋ جۇمىسىنا كىرىسەدى. 2018 جىلدىڭ تامىز ايىنان بەرى بۇل جۇمىستىڭ ءبارى ەلەكتروندى فورماتتا جۇرەدى.
وسىلايشا 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا 1 ملن 807 مىڭ ادام تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇل – ەل تۇرعىندارىنىڭ 10 پايىزى دەگەن ءسوز. 2009 جىلدان بەرى ۇيىمنىڭ ساتىپ الۋ ءىسى بويىنشا جۇمساعان قارجىسىنىڭ كولەمى 74 ەسەگە, ناقتىراق ايتساق, 31,3 ملرد تەڭگەدەن 232,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ءوستى. و باستا ارنايى تىزبەدەگى ءدارى-دارمەكتىڭ سانى 804 بولسا, قازىر بۇل كورسەتكىش 1331-گە جەتكەن. جالپى العاندا ءوز تىرشىلىگىن باستاعالى بەرگى ون جىل ۋاقىت ىشىندە «سك-فارماتسيا» جشس 1 ترلن تەڭگەدەن استام تەڭگەنىڭ ءدارى-دارمەگى مەن مەديتسينالىق بۇيىمدارىن ساتىپ الىپتى. ساتىپ الۋ ۇلەسىنە كەلەر بولساق, نەگىزىنەن وتاندىق زاۋىتتاردىڭ ونىمدەرىنە باسىمدىق بەرىلگەن. سودان كەيىنگى كەزەكتە گەرمانيا جانە ءۇندىستان ەلدەرى تۇر. ءدال وسى ءۇندىستاننىڭ ءدارى-دارمەگى ارزانعا ءتۇسىپ, ءبىراز اقشا ۇنەمدەلگەن. ناقتىراق ايتساق, ون جىلدا 124,3 ملرد تەڭگە ۇنەمدەلىپتى. بۇل مەكەمەنىڭ جۇمىسى ۇلكەن كەڭسەلەردە تالقىلانىپ, جوعارعى جاقتان قاداعالاۋ كۇشەيگەننەن بە, ايتەۋىر سوڭعى جىلدارى اقشا كوبىرەك ۇنەمدەلە باستاعان.
وسىدان كەيىن «سك-فارماتسيا» جشس-ءنىڭ جۇمىسى جىلدان-جىلعا جاقسارىپ كەلە جاتقانىن انىق بايقايمىز. دەگەنمەن دە ءالى دە وتاندىق فارماتسەۆتيكاعا قولداۋ از بولىپ تۇر. ىڭعايى كەلسە, ءدارى-دارمەكتى شەتەلدەن ساتىپ الۋعا, شەتەلدىك كومپانيالارمەن كەلىسىمشارت جاساسۋعا قۇمار. ولار ءۇشىن وتاندىق ءدارى-دارمەك شىعاراتىن فيرمالارمەن كەلىسىمدى ۇزە سالۋ تۇككە دە تۇرمايتىن سياقتى. جاقىندا سەناتتا وتكەن ۇلكەن جيىندا وسى ماسەلە كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا «سك-فارماتسيا» جشس الدىن الا كەلىسىمشارت جاساسىپ قويعانىنا قاراماستان وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ شىعارىپ قويعان ءدارى-دارمەگىن الۋدان باس تارتقان. ياعني بىلتىر جاسالعان كەلىسىمشارتتاردىڭ 25 پايىزى پايداعا جاراماي قالدى. بۇل جەردە وتاندىق فارماتسەۆتيكا ونىمدەرىنىڭ تەڭ جارتىسىن ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە جەتكىزۋدى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى وسى «سك-فارماتسيا» جشس موينىنا العانىن ايتساق, قانشاما ءدارى-دارمەكتىڭ ساۋداسى جۇرمەي قالعانىن ءىشىڭىز سەزەر ەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 2019 جىلى ساتىپ الىنعان ءونىمنىڭ كولەمى
40 پايىزعا ازايدى. ەندى تابىسى از بولعاندىقتان 2020 جىلى ءدارى-دارمەك ءوندىرىسى 20 پايىزعا, وسى ىسپەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارى 30 پايىزعا قىسقارۋ قاۋپى ءتونىپ تۇر. قالاي ايتساق تا, وتاندىق فارماتسەۆتيكاعا دەگەن وسىنداي كوزقاراستان كەيىن بۇل سالاداعى كاسىپورىندار باسەكەلەستىككە شىداي الماي, جۇمىستارىن اقساتىپ العالى تۇر.
رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدەگى مال جانە قۇس شارۋاشىلىقتارىن جوعارى ساپالى ۆەتەريناريالىق بيولوگيالىق پرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءىسى دە كوڭىل كونشىتپەيدى. بۇل ماسەلەدە دە شەت مەملەكەتتەرگە شىعىن بولۋدامىز. مەملەكەتتىك بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارىنا قارسى پرەپاراتتاردى وندىرەتىن مەملەكەتتىك بيوكومبيناتتىڭ بولماۋى سەبەبىنەن جىل سايىن قاجەتتى ۆەتەريناريالىق ماقساتتاعى ۆاكتسينالار مەن ءدارى-دارمەكتەردى رەسەي, چەحيا جانە بەلارۋس سىندى ەلدەردەن ساتىپ الۋعا ءماجبۇرمىز. سوڭعى ءۇش جىلدى الاتىن بولساق, رەسپۋبليكا بويىنشا جانۋارلاردىڭ اسا قاۋىپتى اۋرۋلارىنا قارسى ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردى ساتىپ الۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 18,3 ميلليارد تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ 12,8 ميلليارد نەمەسە 70 پايىزى شەتەلدەرگە كەتىپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا وتاندىق ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قالاي ارتتىرامىز؟
– بۇگىندە ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردىڭ الەمدىك ءوندىرىسىنىڭ جيىنتىق كولەمى 35 ميلليارد دوللارعا باعالانادى, ونىڭ 60 پايىزى – مال شارۋاشىلىعىندا قولدانىلاتىن پرەپاراتتار. جانە جىل سايىن نارىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى 4-5 پايىز كولەمىندە ساقتالىپ كەلەدى. وسى سالانى جۇيەلى تۇردە دامىتۋ ارقىلى ىشكى نارىقتى وتاندىق پرەپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىستىڭ نارىعىنا شىعارۋعا بولاتىن ەدى, – دەيدى بۇل جونىندە سەناتور مۇحتار جۇماعازيەۆ.
سوندىقتان بۇل سالادا ۆەتەريناريالىق پرەپاراتتاردىڭ ساپاسىن باقىلايتىن تاۋەلسىز مەملەكەتتىك عىلىمي-باقىلاۋ ۇيىمىن قۇرۋ قاجەت. ارينە ەل مەديتسيناسى تۇرالاپ قالعان جوق. بىزدە وزگەگە ماقتانىپ كورسەتەر مۇمكىندىكتەر دە, الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالعان كلينيكالار دا, ماماندار دا بار. ايتسە دە, وتاندىق ءدارى جاساۋشىلار ءالى دە قاناتىن كەڭگە جايا الماي كەلەدى. ياعني ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق بۇيىمداردى جەتكىزۋ ماسەلەسىندە شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ ساۋداسىن قىزدىرۋعا دەگەن قۇمارلىق قاشان باسىلار ەكەن؟ وزىمىزدە جوق دۇنيەنى شەتەلدەن ساتىپ الۋعا بولار, ال وتاندىق كاسىپورىندار دايىنداپ قويعان ءدارى-دارمەكتى كوزگە دە ىلمەي, كەلىسىمشارتتى بۇزىپ, سوناۋ شەتەلدەن الدىرۋ قانشالىقتى اقىلعا قونىمدى؟ قانشا جەردەن باعا ساياساتى بولسا دا وتاندىق بيزنەسكە دەگەن جاناشىرلىق الدىڭعى قاتاردا تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟ ەندەشە بۇل ماسەلەگە جوعارعى جاقتان تاعى دا ءبىر توقپاق كەرەك سياقتى.
