ساياسات • 17 اقپان، 2020

«عاسىر كەلىسىمى» عاسىرلىق قاقتىعىستى شەشە الا ما؟

109 رەتكورسەتىلدى

ەۆرەيلەر مەن حريستيانداردىڭ يەرۋساليم (شۋمەر تىلىندەگى «جەر/يەر» جانە سەميت تىلىندەگى «سالەم/شالوم»، ياعني بەيبىتشىلىك سوزدەرىنىڭ بىرىگۋىنەن «بەيبىتشىلىك جەرى» دەگەن ماعىنانى بەرەدى)، مۇسىلمانداردىڭ قۇدىس (ارابشا «قاسيەتتى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى) دەپ اتايتىن قالاسى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ 2020 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا «تاياۋ شىعىس بەيبىتشىلىك جوسپارىن» جاريالاۋىمەن حالىقارالىق ساياساتتىڭ كۇن تارتىبىنە قايتا كەلدى. جوسپارعا ساي يەرۋساليم ءيزرايلدىڭ استاناسى بولادى جانە يزرايلدىكتەردىڭ پالەستينالىقتاردان تارتىپ العان جەرلەرى جانە وندا سالعان قونىستارى زاڭدى دەپ ەسەپتەلەدى. باسقاشا ايتقاندا، «عاسىر كەلىسىمى» دەپ اتالعان بۇل جوسپار وتكەن عاسىردا باستالعان ءيزرايلدىڭ پالەستينانى جۇتۋ ۇدەرىسىنىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى بولىپ تابىلادى.

وسى ورايدا يەرۋساليم نەمەسە قۇدىس جانە يزرايل مەن پالەستينا اتاۋلارى بۇگىنگى قازاقتارعا قازاقستاننان الىس، جىراق جەر اتتارى بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. بىراق تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا بۇل مەكەندەردى كەزىندە قىپشاق ماملۇكتەرى جانە وعىز سالجۇقتارى بيلەگەن. ءتىپتى شىڭعىس حاننان قاشقان حورەزمشاح قاڭلىلارى وسى جەرلەردە ەل قۇرعان. ەكىنشى ءبىر جاعىنان ەۆرەيلەر، حريس­تيان­دار جانە مۇسىلماندار ءۇشىن قاسيەتتى بولىپ تابىلاتىن قۇدىستىڭ تاع­دى­رىنا قازاقستاننىڭ بەيجاي قارا­ماي­تىنى بەلگىلى. اتاپ ايتقاندا، ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇيىمداس­تىرىلىپ جۇرگەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى يۋدايزم مەن يسلام ءدىنباسىلارىنىڭ باسىن قوسىپ، قۇدىس ماسەلەسىنىڭ شەشىلۋى جانە يزرايل-پالەستينانىڭ ىمىراعا كەلۋىنە وزىندىك ۇلەس قوسىپ وتىر. ال قازاق­ستاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ازيا­داعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس يزرايل مەن پالەستينا ەكەۋىنىڭ دە مۇشە بولىپ وتىرعان جالعىز حالىقارالىق ۇيىمى بولىپ تابىلادى. باسقاشا ايتقاندا، ءتۇرلى دىندەر، ۇلى وركەنيەتتەر مەن الىپ دەرجاۆالاردىڭ مۇددەلەرى استاسىپ جات­قان قۇدىس ماسەلەسى جانە يزرايل – پالەس­تينا قاقتىعىسىن باقىلاپ، ساراپتاپ وتىرۋىمىزدىڭ قاجەتتىلىگى زور.

ۇلى دەرجاۆالاردىڭ اتالعان قاقتى­عىستاعى ۇستانىمدارىن ءسوز ەتەر بول­ساق، 1948 جىلى يزرايل مەملەكەتى قۇرىل­عاننان باستاپ باتىس ەلدەرى، اتاپ ايتقاندا ۇلىبريتانيا مەن اقش ونى بارىنشا قولدادى. ايماقتاعى اقش ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى – ءيزرايل­دىڭ قاۋىپىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. مۇنىڭ سەبەبى امەريكا حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى، اتاپ ايتقاندا ەۆانگەليست حريستياندار يسانىڭ قايتىپ كەلۋى ءۇشىن ەۆرەيلەردىڭ ءتاۋرات پەن ىنجىلدە ولارعا ۋادە ەتىلگەن جەرلەرگە، دالىرەك ايتقاندا پالەستيناعا ورالۋى كەرەك دەپ سەنەدى. بۇل سەنىم اقش-تىڭ ايماقتىق ساياساتىنا ءيزرايلدى قولداۋ رەتىندە كورىنىس تابۋدا. وسى توپتىڭ داۋسىن الىپ 2016 جىلى سايلانعان ترامپ 2020 جىلى قايتا سايلانۋ ءۇشىن ءيزرايلدى قولىنان كەلگەنىنشە كومەكتەسەدى. باسقاشا ايتقاندا، ءبىر جاعىنان اقش-تىڭ ىشكى ساياساتى، ەكىنشى جاعىنان ۆاشينگتوننىڭ ايماقتىق جانە الەمدىك ۇستەمدىگىن ساقتاۋعا تالپىنىسى ونىڭ ءيزرايلدى قولداۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.

كەڭەس وداعىنىڭ جانە بۇگىنگى رەسەيدىڭ يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسىنا دەگەن ۇستانىمىنا توقتالاتىن بولساق، ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان بۇرىن جانە كەيىن ەۋروپاداعى ەۆرەيلەردىڭ پالەستيناعا كوپتەپ كوشۋى جانە ونداعى ارابتاردى ىعىستىرا باستاۋى كەڭەس وداعىنىڭ «ەزىلگەن حالىقتاردى قولداۋ» ۇرانىنا ساي ماسكەۋ ارابتار جاعىندا بولدى. قىرعي-قاباق سوعىسى جاعدايىنداعى كسرو مەن اقش تەكەتىرەسىندە كەڭەس وداعىنىڭ پالەستينامەن قاتىناسى ودان سايىن كۇشەيە ءتۇستى. بۇگىنگى پالەستينا پرەزيدەنتى ماحمۋد ابباستىڭ 1970 جىلداردىڭ سوڭىندا كسرو-دا ءبىلىم الىپ، ءتىپتى سوندا عىلىمي دارەجەسىن دە قورعاعانى بەلگىلى. 1967 جىلى يزرايل مەن پالەستينا اراسىنداعى التى كۇن­دىك سوعىستان كەيىن، ياعني ءيزرايلدىڭ اراب جەرلەرىنىڭ كوپشىلىگىن باسىپ العان­نان سوڭ ماسكەۋ كەڭەس وداعى-يز­رايل ديپلوماتيالىق قاتىناستارىن توقتات­تى. بۇل قاتىناستار 1991 جىلى تەك قىرعي قاباق سوعىس اياقتالعان سوڭ عانا قالپىنا كەلدى. وسىلايشا، وتكەن عاسىردىڭ 90-جىل­دارى رەسەيدىڭ الەمدىك دەرجا­ۆالىق ماق­ساتتارىنان باس تارتۋى ونىڭ يز­­رايل­مەن قارىم-قاتىناسىنا وڭ اسەر ەتتى.

2000 جىلداردان باستاپ رەسەي قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن جوعالتقان پوزيتسياسىن قايتارۋ ساياساتىنا كىرىستى. وسى ماقساتتا ماسكەۋ ايماقتاعى ءداستۇرلى اراب ەلدەرىمەن قاتىناسىن قايتا جانداندىرا باستادى. الايدا قىرعي-قاباق سوعىستان وزگەشە، بۇل جولى رەسەي يزرايلمەن دە ىنتىماقتاستىعىن ارتتىردى. مۇندا يزرايلگە بۇرىنعى كەڭەس وداعى ەلدەرىنەن كوشىپ بارعان ەۆرەيلەر ماڭىزدى ۇلەس قوسۋدا. ورىس ءتىلدى ەۆرەيلەر ەكى ەلدىڭ اراسىندا دانەكەر بولىپ تۇر. 2020 جىلى 23 قاڭتار يزرايلگە بارعان رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.پۋتين وسى ەۆرەيلەردىڭ باستاماسىمەن سالىنعان جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى لەنينگراد قورشاۋى قۇرباندارىنا ارنالعان «ەستەلىك شىراعى» ەسكەرتكىشىن اشتى.

ماسكەۋدىڭ ايماقتاعى بەلسەندى ساياساتى رەسەيدى پالەستينا ءۇشىن دە، يزرايل ءۇشىن دە تاپتىرماس ارىپتەسكە اينالدىردى. قىسقاسى، رەسەي ۇلى دەرجاۆا رەتىندە ايماقتا ىقپالدى كۇشكە اينالۋدى جانە يزرايل-پالەستينا سياقتى حالىقارالىق مىڭىزى بار قاقتىعىستا بىتىمگەر ەل رەتىندە باسقالاردىڭ ونىمەن ەسەپتەسۋىن قالايدى. بۇل تۇرعىدان 2002 جىلى يزرايل مەن پالەستينا اراسىندا دانەكەر ءرولىن اتقارىپ وتىرعان، رەسەي، اقش، ەو جانە بۇۇ-دان تۇراتىن «تاياۋ شىعىس تورتتىگى» فورماتىن رەسەيدىڭ جەتىستىگى دەپ ساناۋعا بولادى.

رەسەيدىڭ سيرياداعى داعدارىسقا اسكەري ارالاسۋىنان كەيىن ماسكەۋ-تەل-اۆيۆ ىقپالداستىعى ودان ءارى كۇ­شەيە ءتۇستى. رەسەي اسكەرلەرىنىڭ سيريا­داعى وپەراتسيالارى جانە سيريا/يران ساربازدارىنىڭ يزرايلگە قارسى ۇستانى­مىنىڭ ماسكەۋ – تەل-اۆيۆ اراسىندا داعدارىسقا سەبەپ بولۋ مۇمكىندىگى بار ەدى. سوندىقتان رەسەي – يزرايل اراسىندا ۇيلەستىرۋ مەحانيزمى قۇرىلدى. 2018 جىلعى 17 قىركۇيەگىندە يزرايلدىك ۇشاقتاردىڭ كەسىرىنەن قۇلاعان رەسەيلىك ۇشاققا بايلانىستى داعدارىس وسى مەحانيزم ارقاسىندا شەشىلدى. وسى كەزەڭدە 2015 جىلدان بەرى يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بەنجامين نەتانياحۋ رەسەيگە 14 رەت باردى. ءتىپتى 28 قاڭتاردا ترامپپەن بىرگە «عاسىر كەلىسىمىن» جاريالاعاننان كەيىن ب.نەتانياحۋ توتە ۆ.پۋتينمەن جولىعۋ ءۇشىن رەسەيگە كەلدى. بۇل جاعداي ماسكەۋدىڭ ايماقتا شەشۋشى ويىنشى ەكەندىگىن كورسەتەدى.

ايماقتاعى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ دە يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسىنا دەگەن ۇستانىمدارىنا توقتالا كەتكەن ابزال. مىسىر، سيريا جانە يوردانيا سياقتى اراب ەلدەرى ءاۋ باستا «باۋىرلارىن» ءىس جۇزىندە قولداعان، ءتىپتى پالەستينا ءۇشىن يزرايلمەن سوعىسقان. سوندىقتان اۋەلى قاقتىعىستىڭ اتى «اراب-يزرايل قاقتىعىسى» دەپ اتالاتىن. الايدا، اقش-تىڭ ايماقتىق ساياساتى مەن ءيزرايلدىڭ اسكەري جەڭىستەرىنىڭ ناتيجەسىندە ارابتار اراسىنداعى اۋىزبىرشىلىك بۇزىلدى جانە قاقتىعىس «يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسىنا» اينالدى. اراب ەمەس مۇسىلمان ەلدەردىڭ اراسىندا پاكىستان، يران جانە تۇركيانىڭ قاقتىعىس­قا بەلسەندى ارالاسقىسى كەلەتىندىگى باي­قالادى. اسىرەسە سوڭعى كەزدە يران مەن تۇركيانىڭ باستامالارىن ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن مۇسىلمان ەلدەردىڭ بارلىعى تەك مالىمدەمە جاساپ، ءسوز جۇزىندە عانا قولداۋمەن شەكتەلەدى. اتاپ ايتساق، تۇركيا مەن يران د.ترامپتىڭ «تاياۋ شىعىس جوسپارىن» سىنعا الىپ، وعان قارسى ناقتى قادام جاساۋ كەرەكتىگىن تالقىلاپ جاتىر. بىراق بۇل ەلدەردىڭ اقش – يزرايل وداعىنا قارسى شىعاتىن قاۋقارى جوق. ال 2020 جىلى 1 اقپاندا كايردە باس قوسقان اراب ەلدەرى ليگاسى جوسپاردىڭ حالىقارالىق قۇقىققا تەرىس جانە بۇل جوسپارعا مۇلدەم قارسى ەكەندىگىن مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمەنىڭ دە بۇرىنعى مالىمدەمەلەر سياقتى تەك قاعاز جۇزىندە قالاتىنى بەلگىلى.

قورىتا ايتقاندا، د.ترامپتىڭ ۇسى­نىپ وتىرعان «عاسىردىڭ كەلىسىمى» يزرايل-پالەستينا اراسىنداعى داۋ­دى ودان سا­يىن شيەنەلىستىرمەسە، وڭ شەشۋى مۇم­كىن ەمەس. مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ حالىق­ارا­لىق قۇقىقتى ساقتاۋ تۋرالى مالىم­دەمە­لەرى اقش-قا دا، يزرايلگە دە اسەر ەتپەيدى. رەسەي سياقتى ءىرى دەرجاۆالار دا تەك ءوز مۇددەسى شەڭبەرىندە ارەكەت ەتەدى. ءسوزدىڭ ءتۇيىنى، يەرۋساليم ماسەلەسى مەن يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسى حالىق­ارا­لىق ساياساتتىڭ «حالىقارالىق قۇقىق»، «ادام قۇقىقتارى»، «قاقتىعىس­تاردى بەيبىت جولمەن شەشۋ» سياقتى قۇندى­لىقتار نەگىزىندە ەمەس، «ۇلتتىق مۇددەلەر»، «اسكەري كۇش» پەن «گەوساياسات» نەگىزىندە جۇزەگە اساتىنىن تاعى دا ءبىر رەت ەسكە ءتۇسىرىپ تۇر.

 

دىنمۇحاممەد امەتبەك،

انكاراداعى انكاسام زەرتتەۋ ورتالىعى ەۋرازيا ءبولىمىنىڭ باسشىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار