ادامي كاپيتالدى دامىتۋدا ءوسىم بايقالدى
كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى قالالاردىڭ وركەندەۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل ەجەلدەن قالىپتاسقان اكسيوما. ال وسىعان اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور – ۋرباندالۋ پروتسەسى. قازىر الەم حالقىنىڭ 3 ملرد-تان استامى قالالاردا ءومىر سۇرۋدە. الايدا مىنا نارسەنى ەسكەرۋ قاجەت. بۇل ءۇردىس تەك ءتيىمدى باسقارۋ مەن دۇرىس جوبالاۋدىڭ ناتيجەسىندە عانا تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەدى. ال ستيحيالىق سيپاتتاعى ۋربانيزاتسيانىڭ تەرىس اسەرى جەتەرلىك. ماسەلەن, قازىر كوپتەگەن قالالىق ايماقتار اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ قۇلدىراۋ ەسەبىنەن ءوسىپ كەلەدى. ياعني, تۇرمىسى ناشارلاعان اۋىل حالقىنىڭ قالادان جۇمىس ىزدەۋىنە تۋرا كەلەدى. بۇل قالا ينفراقۇرىلىمىنا اجەپتاۋىر سالماق تۇسىرسە كەرەك. دەمەك, گەومەتريالىق تەپە-تەڭدىك ساقتالۋى ءتيىس.
ادەتتە ءىرى مەگاپوليستەرگە قونىس اۋدارۋشىلار قالاعانىنا قول جەتكىزە الماي, كەدەيلىك تاۋقىمەتىنىڭ سالدارىنان جاڭادان كوشىپ كەلگەن اعايىن باسپانا مەن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جوقتىعىنا, سول سەكىلدى م ۇلىكتىك قۇقىققا قاتىستى پروبلەمالارعا ءجيى ۇشىراپ جاتادى.
بۇعان قوسا, اۆتوكولىك قۇرالدارىنىڭ كۇرت ءوسۋى جانە ەكولوگيانىڭ ناشارلاۋى كۇننەن-كۇنگە وزەكتى ماسەلەگە اينالۋدا. وسىعان وراي بۇۇ دب حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ ءۇشىن تۇراقتى دامۋعا شاقىرىپ وتىر. حالىقارالىق ۇيىم ۋربانيزاتسيانىڭ تۇراقتى ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جوعارىلاتىپ, الەۋمەتتىك جاعدايدى, قورشاعان ورتانى ءھام ەكونوميكانى جاقسارتۋعا بولاتىنىنا سەنىمدى. بۇل تۇستا زەرتتەۋلەرگە سايكەس, ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق سىندى ءۇش ولشەم اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ باستى شارت. سونداي-اق اتالعان ماسەلەدە قالالاردىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ادامي رەسۋرستى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن ءجون دەيدى حالىقارالىق ساراپشىلار.
– قازاقستاندا 1990-2018 جىلدار ارالىعىندا ادامنىڭ دامۋ يندەكسى ايتارلىقتاي ءوستى. ناقتى ايتقاندا, ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ كورسەتكىشى ءوسىپ, جان باسىنا شاققانداعى تابىس 61,8 پايىزعا جوعارىلادى. بۇل اجەپتاۋىر جەتىستىك. دەسە دە مۇنىمەن توقتاپ قالماي, ءارى قاراي جىلجۋ قاجەت. قازىر قالالىق ورتادا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ماسەلەسى وزەكتى پروبلەماعا اينالدى. مىسالى, ءىرى قالالاردا ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان اۋقاتتىلار تۇراتىن اۋداندار كەدەي اۋداندارمەن ىرگەلەس ورنالاسقان. قازاقستاننىڭ جاعدايىندا جانە جاھاندىق دەڭگەيدە ۋربانيزاتسيانىڭ بەرەتىن مۇمكىندىكتەرى كوپ. قالالار ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ, يننوۆاتسيانىڭ, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋى ءتيىس. زاماناۋي ينفراقۇرىلىم, تسيفرلى تەحنولوگيالار, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وركەندەۋگە جول اشادى. ونىڭ ۇستىنە قالا حالقىنىڭ ءوسۋى ناتيجەسىندە ەكونوميكاداعى ونىمدىلىك پەن تيىمدىلىك كورسەتكىشى ارتا تۇسەدى. وندىرىستىك تۇتىنۋدىڭ جاڭا ادىستەرى پايدا بولىپ, يننوۆاتسيانىڭ دەڭگەيى وسەدى. سونىمەن قاتار قالالىق ايماقتاردى تۇراقتى ءوسۋدى قامتيتىن الەۋمەتتىك ترانسفورماتسيا زەرتحانالارى رەتىندە قاراستىرعان ابزال. دەگەنمەن بۇل سونىمەن بىرگە جاڭا قاۋىپ-قاتەردى دە تۋىنداتىپ وتىر. اسىرەسە اۋانىڭ لاستانۋى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تۇيتكىلدەر, ارناۋلى قىزمەتتەردەگى ارتىق جۇكتەمە, قالالىق قۇرىلىس باعىتىنداعى جۇيەسىزدىك كەيبىر اۋدانداردا قيىندىق تۋدىراتىنى انىق, – دەدى بۇۇ دب-نىڭ قازاقستانداعى تۇراقتى وكىلى ياكۋپ بەريش.
جاساندى ينتەللەكت قيىندىق تۋدىرۋى مۇمكىن
سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى ەرجان اشىقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى 18 جىلدا ەلىمىزدە كەدەيلىك دەڭگەيى 6,5 پايىزدان 1 پايىزعا دەيىن تومەندەپ, جان باسىنا شاققانداعى تابىس كولەمى 8 ەسە وسكەن. ايتسە دە, وتاندىق ديپلومات ەلىمىزدە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى تەڭسىزدىكتىڭ بار ەكەنىن جوققا شىعارمادى. بۇل تەك ادام ۇعىمىنداعى ءداستۇرلى تەڭسىزدىككە قاتىستى عانا ەمەس. وعان تەحنولوگيالىق كونتەكست تۇرعىسىنداعى تەڭسىزدىكتى جاتقىزۋعا بولادى دەيدى ول.
– جوعارىدا ايتىلعان ماسەلەلەر تەك تەوريا جۇزىندە عانا قاراستىرىلماۋ كەرەك. ونىمەن ءىس جۇزىندە اينالىسقان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. بۇگىندە ءتۇرلى تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەر ادامزات يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋمەن قاتار قاۋىپ-قاتەر تۋدىرۋى مۇمكىن ەكەنىن دە ەستەن شىعارماعان دۇرىس. تۇراقتى دامۋ بىرلەسكەن ارەكەتتەردى جانە كولەمدى ينۆەستيتسيانى قاجەت ەتەدى. سونىمەن بىرگە بۇل مەملەكەتتىك ورگاندارعا, بيزنەسكە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ۇلكەن مىندەت جۇكتەيدى. البەتتە ونى جۇمىلا ىسكە اسىرۋعا بولادى, – دەدى ە.اشىقباەۆ.
ينفراقۇرىلىم ساپاسى ناشار
جاعىمدى كورسەتكىشپەن بىرگە اتالعان باعىتتا كەمشىلىكتەر دە جوق ەمەس. بۇۇ دب كەلتىرگەن مالىمەت بويىنشا ەلىمىزدىڭ باسىم بولىگىندە انتروپوگەندىك ورتانىڭ, ونىڭ ىشىندە عيماراتتاردىڭ, ينفراقۇرىلىمنىڭ, جولداردىڭ, كولىك جۇيەلەرى مەن قوعامدىق ورىنداردىڭ ساپاسى تومەن بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى انتروپوگەندىك ورتانى جاقسارتۋ ەرەكشە نازاردى تالاپ ەتەدى. نەگە دەسەڭىز, ادامنىڭ دامۋى, ياعني ءال-اۋقاتىنىڭ ارتۋى وسىعان بايلانىستى بولسا كەرەك. بۇدان باسقا ۇيىم ساراپشىلارى قازاقستان ايماقتارىندا ادامي رەسۋرستاردى دامىتۋ ينديكاتورلارىندا تەڭسىزدىكتى بايقاپتى. انىعىنا توقتالساق, نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارى مەن پاۆلودار وبلىسىندا بۇل كورسەتكىش جوعارى بولسا, اقمولا, سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ قالالىق اۋداندارىندا تومەن دەڭگەيدە.
الدىڭعى قاتارداعى شاھارلاردىڭ وزىندە مۇمكىندىكتەر تولىق پايدالانىلماي كەلەدى. اسىرەسە اۋىز سۋدىڭ, سانيتارلىق احۋال مەن جىلۋدىڭ ساپاسى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي دەۋگە كەلمەس. قوعامدىق كولىكتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۇرعىنداردى جەكە كولىكتەردى قولدانۋعا ماجبۇرلەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە كەپتەلەكتەر مەن اۋانىڭ لاستانۋىنا اكەلىپ سوعادى. ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى, حالىقتىڭ تىعىزدىعى, سونداي-اق جاسىل بەلدەۋدىڭ كولەمى بارلىق 30 قالادا الەمدىك دەڭگەيدەن ەداۋىر تومەن ەكەنى انىقتالدى.
بۇۇ دب-نىڭ شتاب-پاتەرىندەگى ادامي دامۋ بويىنشا بايانداما ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى پەدرو كونسەيساونىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جيىرما جىلدا قازاقستاندا جان باسىنا شاققانداعى ءىجو ەكى ەسەگە وسكەن. 2010 جىلدان بەرى ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى 10 جىلعا ۇزاردى. بۇل الەمدىك ۇردىسپەن پارا-پار. پ. كونسەيساو قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە كەلە بولاشاقتا كىرىس تەڭسىزدىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى انىقتاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. وسى رەتتە تابىس دەڭگەيى شەگىنەن تىس, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ جانە تاعى باسقا اسپەكتىلەردى ەسكەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
اۋىلعا 900 ملرد تەڭگە بەرىلەدى
وسىدان ەكى اي بۇرىن وتكەن ۇكىمەت وتىرىسىندا ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى رۋسلان دالەنوۆ وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن تانىستىرعان ەدى. جاڭا باعدارلامادا باسىمدىقتار قالالىق ورتالىقتاردى – ءتورت ءىرى اگلومەراتسيانى جانە وڭىرلىك ۋرباندالعان ايماقتاردى, سونداي-اق تىرەك جانە سپۋتنيكتىك اۋىلداردى دامىتۋعا باعىتتالعان دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى. 4 ءىرى اگلومەراتسياداعى (نۇر-سۇلتان, الماتى, اقتوبە جانە شىمكەنت قالالارى مەن ولارعا ىرگەلەس ەلدى مەكەندەر) حالىق سانى 1 ملن ادامعا ارتتى. 2015 جىلدان باستاپ ۋرباندالۋ دەڭگەيى 58,2 پايىزعا دەيىن ءوستى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ سوزىنە سەنسەك, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىندا قازاقستاننىڭ ۋرباندالۋ دەڭگەيى ەڭ جوعارى – 58 پايىز. الايدا ول ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنە قاراعاندا تومەن. بۇل مەملەكەتتەردە كورسەتكىش – 77 پايىز. ۋرباندالۋ دەڭگەيىن 1 پايىزعا ارتتىرعاندا ءىجو-ءنىڭ ءوسىمى 0,12 پايىزدى قۇرايدى, دەدى ر.دالەنوۆ. «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسى شەڭبەرىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزى نەمەسە 7 ملن ادام تۇراتىن 3 477 اۋىل جاڭعىرتىلادى. بارلىعى 1,3 ترلن تەڭگە ءبولۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە اۋىلداردى دامىتۋعا 2026 جىلعا دەيىن 900 ملرد تەڭگە ءبولۋ تۋرالى ماسەلە قوسىمشا پىسىقتالىپ جاتىر.
P.S. ەلىمىزدە 4 ءىرى اگلومەراتسيا بار. ولاردىڭ اراسىندا باس شاھاردىڭ ورنى بولەك. ەلوردا ەلىمىزدەگى ۋرباندالۋ ءۇردىسىنىڭ فلاگمانىنا اينالۋى ءتيىس. ۋربانيزاتسيا بۇل حالىقتىڭ اۋىلدان قالاعا ۇدەرە كوشۋىن عانا بىلدىرەدى دەپ ءتۇسىنۋ قاتە. ءىرى شاھارلاردىڭ تۇراقتى دامۋى تەك ماڭايىنداعى تىرەك اۋىلداردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر الىپ قالالاردىڭ ازىق-ت ۇلىك, سونداي-اق وندىرىستىك قالقانى ىسپەتتى. ادامنىڭ اعزاسى سىندى وسى ەكى اكىمشىلىك قۇرىلىمنىڭ سيمبيوزدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ۋربانيزاتسيا ءوز جەمىسىن بەرەدى.
