ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆتىڭ ماقالاسىنان باستاۋ العان اباي بابامىزعا ارنالعان تورقالى توي قالىپتاسقان داستۇردە ەمەس, ءوزىنىڭ مازمۇندىق, قۇرىلىمدىق, ونەگەلىك جاعىنان العاندا ەرەكشە مانگە يە بولىپ وتىر.
«توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي ويلاۋ ءۇشىن» وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىزدى دانا اباي ىلىمىمەن سالىستىرا وتىرىپ, اسقارالى مىندەتتەردى ايقىنداپ, جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدى سارالاپ, وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىنا جەتۋ جولىنداعى يگى ىستەرىمىزدى سارالاۋ تۇرعىسىندا وتكەلى وتىرعان مەرەكەلىك شارالار اۋقىمى كىمدى بولسا دا بەي-جاي قالدىرا المايدى.
پرەزيدەنت ماقالاسى اباي مۇراسىن تۇسىنۋگە جول اشادى. بۇگىنگى دامۋ, رۋحاني, سانالى, ساپالىق ءورىس اباي ويىمەن ۇشتاسىپ تۇر. وسى دانالىق وي ۇلتىمىزدى جاڭىلدىرماي, ءومىر سىنىنان مۇدىرمەي وتكىزىپ كەلە جاتىر.
ەگەمەندىگىن جاريالاعان كۇننەن باستاپ ەلباسى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ اباي قۇنانباي ۇلى مۇرالارىنا مەملەكەتتىك ساياسات تۇرعىسىنان قاراۋعا جاڭا باعىت جاساپ بەردى. بۇعان ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق تورقالى تويىن الەمدىك دەڭگەيدە, يۋنەسكو شەڭبەرىندە وتكىزگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سول باعىت-باعداردى ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ جالعاستىرىپ اكەتتى.
عالىم رەتىندە پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆتىڭ اباي ۇلىلىعىن, كەمەڭگەرلىگىن, دانالىعىن, كەمەلدىلىگىن تانۋ ءۇشىن داناگوي بابامىزدىڭ مۇراسىنا عىلىمي تۇرعىدا قاراۋ كەرەكتىگى جونىندەگى سىندارلى ويىن ەرەكشە قابىل الدىم. اباي بابامىزدىڭ عىلىم-بىلىمگە دەگەن كوزقاراسىن تانۋ ءۇشىن ابايدىڭ عىلىمي ويلارىن قايتا جۇرەك ەلەگىنەن وتكىزدىم.
پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ: «قازىر الەم كۇن سايىن ەمەس, ساعات سايىن وزگەرۋدە. بارلىق سالادا جاڭا مىندەتتەر مەن تىڭ تالاپتار قويىلۋدا. عىلىمداعى جاڭالىقتار ادامدى العا جەتەلەيدى. اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ كەلدى. زامان كوشىنە ىلەسىپ, ىلگەرى جىلجۋ ءۇشىن ءبىز سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. بۇل قادام وركەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىن ۇلتتىق مۇددەمەن ۇيلەستىرە ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى» دەپ جازادى.
ءيا, وسى جولداردى وقىعان سوڭ اباي مۇراتتارىن تۇسىنەسىز. حاكىم اباي ۇلت بولۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى عىلىم دامۋى كەرەك دەپ بىلەدى. سوندىقتان دا جاڭا, جاس ۇرپاق عىلىمىنىڭ قاجەتتىگىن بۇگىنگى كۇننىڭ دامۋ پروتسەستەرىنەن عانا ەمەس, ۇلى ويشىل بابامىزدىڭ عىلىمنىڭ قادىرى مەن قاسيەتى تۋرالى تۇجىرىمدارىنان تابادى.
اباي بابا عىلىمنىڭ مىندەتتەرىن جىكتەيدى, سارالايدى, اتاپ كورسەتەدى:
– اۋەلى بىلمەك كەرەك;
– عىلىمدى ۇيرەنگەندە, اقيقات ماقساتپەن بىلمەك ءۇشىن ۇيرەنۋ كەرەك;
– ءاربىر حاقيقاتقا تىرىسىپ ىجداھاتىڭمەن كوزىڭ جەتسە, سونى تۇت, ولسەڭ ايرىلما!
– ءبىلىم-عىلىمدى كوبەيتۋگە ەكى قارۋ بار ادامنىڭ ىشىندە: ءبىرى – مۇلاحازا قىلۋ (ويلاسۋ, پىكىر الماسۋ), ەكىنشىسى – بەرىك مۇحافازا قىلۋ (ساقتاۋ, قورعاۋ). بۇل ەكى قۋاتتى زورايتۋ جاھاتىندا بولۋ كەرەك. ... بۇلار زورايماي, عىلىم زورايمايدى.
– ... ۋايىمسىز سالعىرتتىق دەگەن ءبىر نارسە بار, زينھار (ابايلاۋ – ب.ج.) جانىم, سوعان بەك ساق بول, اسىرەسە, اۋەلى – قۇدانىڭ, ەكىنشى – حالىقتىڭ, ءۇشىنشى – داۋلەتتىڭ, ءتورتىنشى – عيبراتتىڭ, بەسىنشى – اقىلدىڭ, اردىڭ – ءبارىنىڭ دۇشپانى. ول بار جەردە بۇلار بولمايدى.
– عىلىمدى, اقىلدى ساقتايتۇعىن مىنەز دەگەن ساۋىتى بولادى.
ءيا, اباي حاكىمنىڭ وتىز ەكىنشى قارا سوزىندە جازىلعان عىلىمي عيبراتى ەشقاشان ەسكىرمەيدى, توزبايدى. عىلىمعا بارعان ادامنىڭ ار كودەكسى دەسە دە بولادى. ويتكەنى وسى ويلارعا تەرەڭدەپ قاراساڭ عىلىمي ادام ءۇشىن, ول – اقيقات جولى, بىلىمگە ۇمتىلۋ, بىلگەنىڭدى قاجەتكە جاراتۋ جولى. سالعىرتتىق قۇداي جولىنان, حالىق جولىنان, ار جولىنان تايدىرادى.
بۇل دانالىق ءسوز بۇگىنگى كۇندە دە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان جوق. زامانمەن بىرگە جاساي بەرەتىن ءىلىم ەكەنىن كورسەتەدى.
ادامدىق, ادالدىق, قياناتقا جول بەرمەۋ, ناداندىقتان ارىلۋ – يماندىلىق كىلتى. عىلىم سول ءۇشىن كەرەك. «اۋەلى ادامنىڭ ادامدىعى اقىل, عىلىم دەگەن نارسەلەرمەن كورىنەدى». مىنە, اباي ايتقان ولشەم وسى. سول تالاپ, سول عيبرات قازىر دە قاجەت.
اباي عىلىمدى ادام قاسيەتىنىڭ ەڭ بيىگىنە كوتەرەدى. «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى, ول – حاقيقات, وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق, ءھام ادامدىق ءدۇر» دەيدى اقىن وتىز سەگىزىنشى قارا سوزىندە.
عىلىم ادامدى تانىتادى, ادام عىلىمدى دامىتادى. وسىلار ءوز بيىگىنە جەتىپ, ۇندەستىك تاپسا, قوعام داميدى, وي-ءورىس كەڭەيەدى. مىنە, وسىدان اباي عىلىمنىڭ ۇزدىكسىز دامۋ پروتسەسىندە بولاتىنىن, ونىڭ ديالەكتيكاسىنىڭ بىرلەسە داميتىنىن كورسەتەدى. سوندىقتان دا ابايدى تانۋ – قوعامدى تانۋ, بولاشاقتى باعدارلاۋ. ول – ءومىر زاڭى, ادامزاتتىڭ وركەنيەت جولى. «عىلىم-قۇدىرەت» دەپ باعالايدى ۇلى اباي.
عىلىمنىڭ دامۋى ادامزاتتى جەتى قات اسپانعا شىعاردى, مەديتسينا دامىدى, الىستى جاقىنداتتى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ جازعانداي «زامانالار اۋىسىپ, دۇنيە ديدارى وزگەرسە دە, حالقىمىزدىڭ ابايعا كوڭىلى اينىمايدى».
اباي بابامىز «ماشينا, فابريك ادام بالاسىنىڭ راقاتى, پايداسى ءۇشىن جاسالسا» دەپ عىلىمنىڭ كۇندەلىكتى ورنىن بيىك قويادى. ال تەرەڭىرەك ۇڭىلسەك, قوعامنىڭ قوزعاۋشى كۇشى – عىلىمدا. عالىمنىڭ قوعامداعى, ومىردەگى ورنىنا اباي حاكىم جوعارى باعا بەرەدى. مىنا سوزدەرگە نازار اۋدارىپ كورەلىكشى. بۇل ابايدىڭ اتاقتى وتىز سەگىزىنشى ءسوزى. ء«اربىر عالىم – حاكىم ەمەس, ءاربىر حاكىم – عالىم». اباي قوعامدىق بولمىستىڭ كىلتىن ءدال تابادى. عالىم – عىلىمنىڭ ادامى, ول ءوز وي تولعامىن جاڭالىققا, ىزدەنىسكە جۇمساۋى كەرەك. ال حاكىم ۇيىمداستىرۋشى, ول عىلىمدى دامىتاتىن جولدى تابادى. بۇگىنگى تىلمەن ايتساق قارجىلاندىرۋ جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋى كەرەك.
اباي عىلىمنىڭ تازالىعى ءۇشىن كۇرەسەدى. سول فەودالدىق-پاتريارحالدىق قوعامدا ءومىر سۇرسە دە, ول ءوز ۇلتىنىڭ بولاشاعىنا سەنەدى. عىلىم مال تابۋ قۇرالى ەمەس, مال عىلىمدى دامىتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇدان تاعى دا ءومىر ديالەكتيكاسىن كورەمىز. عىلىم جولىمەن, يمان جولىمەن جۇرگەن ادامدار عانا, «تولىق مۇسىلمان, تولىق ادام» بولا الادى. بۇدان اباي ءىلىمىنىڭ ىشكى بىرلىگى مەن رۋحاني-مادەني كۇش-قۋاتىن كورەمىز. اقىن عىلىم, ءبىلىم, تازالىق, يماندىلىق, شىنشىلدىق, اقيقاتشىل ادامدار عانا «تولىق ادام» بولسا, قوعامنىڭ, زاماننىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولاتىنىن ايتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ: ء«بىز ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتامىز جانە باسەكەگە قابىلەتتى ۇلت قالىپتاستىرامىز دەسەك, ابايدىڭ شىعارمالارىن مۇقيات وقۋىمىز كەرەك. ونىڭ قوعامداعى ءتۇرلى ۇدەرىستەرگە قاتىستى كوزقاراسى بۇگىنگى قازاقستان ءۇشىن اسا پايدالى. ءوز زامانىنىڭ عانا ەمەس, قازىرگى قوعامنىڭ دا بەينەسىن تانىتقان اباي – ەلدىك مۇراتتىڭ اينىماس تەمىرقازىعى», دەپ اقىننىڭ تاريحتاعى, ۇلت رۋحانياتىنداعى ورنىنا جوعارى باعا بەرەدى.
اباي تويى – حالىق تويى. حالىق تويى – اباي تويى. اباي تۋعان سەمەي ءوڭىرى تاريحي-رۋحاني ورتالىق بولىپ قالىپتاسپاق. جيدەباي اباتتاندىرىلىپ, قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ قورىمى جاڭارتىلادى. بۇل قاسيەتتى مەكەن ۇلت ءتاۋ ەتەتىن, ىشكى جانە سىرتقى تۋريزم جولى تۇيىسەتىن قۇت مەكەن بولماق. بۇدان دا باسقا كەشەندى شارالار قولعا الىنباق.
قازاقستان ساحنالارىندا اباي تۋرالى پەسالار قويىلىپ, اباي اندەرى اسقاقتاتا شىرقالادى.
«اباي» تەلەسەريالى ءتۇسىرىلىپ, حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى سايىستار وتپەك. مۇنىڭ ءبارى, اباي مۇراسىن ناسيحاتتاي وتىرىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني ءوسۋىن كورسەتەتىن بولادى. اباي پوەزياسى الەمنىڭ سان تىلىنە اۋدارىلادى. مىنە, مۇنىڭ ءبارى جاڭا زامان رۋحىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ, ۇل-قىزدارىمىزدى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيدى.
ۇلى اباي بابامىز ارمانداعان عىلىم ەگەمەن ەل, تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان تۇستا تۇبەگەيلى ورنىقتى. «عىلىم تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, عىلىمي وي-جۇيە جاڭا سەرپىن الدى. بىرىنشىدەن, عالىمداردىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى كۇرت ءوستى, عىلىمي جوبالار مەن باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى وڭتايلى شەشىلىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, عالىمداردىڭ اكىمشىلىك, بيۋروكراتتىق قۇرىلىمدارعا تاۋەلدىلىگى جويىلدى. بۇل عىلىمدى دامىتۋداعى جاڭا باعىت بولدى. اتالعان عىلىمي جۇيەنى رەفورمالاۋ تىكەلەي ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن جانە باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «عىلىم سالاسىنداعى احۋال ەرەكشە نازار اۋدارۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز عىلىمسىز ەلىمىزدىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتە المايمىز», دەدى. ەندى اباي تۋرالى ماقالاسىندا ۇلى ابايدىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەگەن ونەگەلى وسيەتىن وسى تۇرعىدان ۇعىنۋىمىز قاجەت» دەپ عىلىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ماقساتتى اباي ىلىمىنەن تاراتىپ, جاڭا مىندەتتەر قويىپ وتىر.
عىلىمى دامىعان ەل بولۋدى ارمانداعان حاكىم اباي مۇراتتارى ويداعىداي جۇزەگە اسۋدا. قازىر قازاقستاندا عىلىم مەن يننوۆاتسيانى, عىلىم مەن ءوندىرىستى جاقىنداتۋ, ونى كوممەرتسيالاندىرۋ تۇرعىسىندا دامىتۋ دا قولعا الىندى. بۇل – اباي ءىلىمىنىڭ ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ تىرەگىنە اينالىپ وتىرعانىنىڭ بەلگىسى.
پرەزيدەنت ق. ك.توقاەۆتىڭ ماقالاسى پراكتيكالىق مانىمەن قۇندى. سوندىقتان دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى ماقالادا ايتىلعان تۇجىرىمدار, مىندەتتەر مەن ماقساتتاردى ۇيلەستىرە وتىرىپ مەملەكەتتىك باعدارلاما قۇرسا دۇرىس بولار ەدى. ماقالا قازاقستان قوعامىنىڭ بولاشاق جولىن كورسەتكەن يدەياسىمەن ەرەكشەلەنەدى.
پرەزيدەنت ماقالادا ايتقان كوپتەگەن تۇجىرىم گۋمانيتارلىق, فۋندامەنتالدى عىلىمنىڭ تاياۋ جىلدارداعى مەملەكەتتىڭ باعدارلامالارى مەن عىلىمي جوبالارىنا ارقاۋ بولاتىنى ءسوزسىز. سوندا مەملەكەتتىك ورگاندار, عىلىمي-مادەني, قوعامتانۋ ينستيتۋتتارى پرەزيدەنت, ەلباسى ايتقان وي-تۇجىرىمداردى اباي ىلىمىمەن بىرلەستىكتە قاراستىرا الادى. وسىلاي ءبىز اباي مۇراسىن تاني وتىرىپ, ءوز-ءوزىمىزدى تانيمىز.
ابايدىڭ عىلىمي ويلارى ەسكىرمەيدى, جاساي بەرەدى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
سەناتور, ۇعا اكادەميگى, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن دايىنداۋ جانە وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەسى
