اباي • 05 اقپان، 2020

«قۇنانباي» – قۇندى كىتاپ

442 رەت كورسەتىلدى

جىل باسىنان باستالعان قازاقتىڭ باس اقىنى – اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن مەرەكەلەۋ اياسىندا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان سان الۋان باعىتتاعى تاعىلىمدى شارالار لەگى استە تولاستاماق ەمەس. كەرىسىنشە، اقىن مۇراسىن تەرەڭ زەردەلەۋگە باستايتىن ونەگەلى، ءورىستى ىستەر ءوزىنىڭ مازمۇندىق مانىمەن رۋحانيات قورجىنىنا مول ولجا سالۋدا. سونىڭ ءبىرى – «قۇنانباي» كىتابى.

كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادە­ميالىق كىتاپحانادا ماسكەۋ­دىڭ «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «جزل» سەرياسىمەن جارىق كورگەن ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆتىڭ «قۇنانباي» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى، قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا ۇجىمى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان ايتۋلى شاراعا پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى، عىلىمي قاۋىم، ءبىلىم جانە مادە­نيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى، قالام­گەرلەر مەن جاستار قاۋىمى قاتىستى. كىتاپ كەشىن پار­لا­مەنت ءماجى­لى­سىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جۇرگىزدى.

« ۇلى ابايدى ۇلىقتاعاندا، ونىڭ اكەسى – قۇنانبايدىڭ ەل تاري­حىن­داعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت». ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەمەي وڭىرىنە جاساعان ساپارىندا ايتقان وسى ءبىر ويى اباي الەمىن تانۋعا ۇمتىل­عان كەز كەلگەن زەرتتەۋشى، وقىر­مان ءۇشىن تەڭدەسسىز رۋحاني ازىق ەكەنى ءسوزسىز. بۇل – ابايتانۋ اتتى الىپ مۇحيتتىڭ بولىنبەس ءبىر ارناسى.

– جاڭا 2020 جىل جاقسى جا­ڭا­لىق­تارمەن باستالدى. ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ماسكەۋدىڭ ايگىلى باسپالارىنىڭ بىرىنەن «قۇ­نان­باي» اتتى كىتابىم جارىق كورىپ وتىر. «جزل» نەمەسە «ونە­گەلى ادامدار ءومىرى» سەرياسىمەن جا­ريالانعان بۇل ەڭبەگىمنىڭ جانرىن كوركەم-عۇمىرباياندىق  ىزدەنىس دەۋگە كەلەدى.  قۇنانباي – رەسەي يمپەرياسى تۇسىندا بي جانە بولىس بولا ءجۇرىپ، ەلى ءۇشىن تالاي ماڭىزدى ىستەردى اتقارعان ادام. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر مەن جۇرتشىلىق تاراپىنان ونىڭ تۇلعاسىنا قاتىستى قاراما-قايشى پىكىرلەردىڭ بولۋى زاڭدىلىق، – دەيدى ۇلت جانە الەمدىك رۋحانيات تاريحىندا ۇلكەن ورنى بار قازاق تۇلعاسى تۋرالى تولىمدى ەڭبەكتىڭ اۆتورى ەرلان ءباتتاش ۇلى.

ءيا، جاسىراتىنى جوق، كەشە­گى كە­ڭەستىك تسەنزۋرا دالا بيلەۋ­شىسى، «قارادان شىعىپ حان بول­عان» قۇنانباي تۋرالى تەرىس پى­كىر قالىپ­تاس­تىردى. كوركەم ادە­بيەتتە جا­عىمسىز كەيىپكەر رەتىندە تانىلدى. بىراق بۇل بەلگىلى ءبىر سايا­سي كەزەڭ تۋدىرعان شاراسىز­دىق ەدى. بۇگىندە قۇنانبايتانۋ الە­مى جاڭا، تىڭ باعىتتاعى ادىلەت­تى زەرتتەۋلەرگە ءزارۋ. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. العاش­قى تالپىنىس جاسالىپ، ءتۇرلى باعىتتا تام-تۇم زەرتتەۋ جۇرگى­زىلىپ، قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ رەجيس­سەرلىگىمەن «قۇنانباي» اتتى كوركەم فيلم دە ءتۇسىرىلدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى تۇلعا تابيعاتىن تانۋعا تولىققاندى ءدارۋ بولا الماق ەمەس. الدا ءالى دە جۇيەلى، تىڭعىلىقتى ىزدەنىستەرگە سۇرا­نادى. ويتكەنى اباي الەمىن تانۋ­دىڭ باسى، نەگىزگى قاينار بۇلاعى  ەڭ اۋەلى اقىننىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى، العان ءتالىمى، تەگى مەن تامىرىن تانۋدان باستالارى ءسوزسىز.

راسىمەن دە، قۇنانباي بەينە­سىن كوركەم ادەبيەتتە سۋرەتتەلگەن كەيىپكەر بولمىسىنان الشاق اكەتىپ، ءوزى ءومىر سۇرگەن زامانداعى حالقى ءۇشىن جاساعان جارقىن ىس­تەرى مەن شىنايى ومىردەگى بولمى­سىنا ۇڭىلەتىن بولساق، قاتىگەز قۇ­نان­باي ەمەس، قايراتكەر قۇنان­بايدىڭ ءمارت تۇلعاسىن تانيمىز. قۇنانباي بابامىز ەل بيلەگەن ادىلەتتى دە بەدەلدى اكىم عانا ەمەس، مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىن مۇلتىكسىز اتقارعان ءمۇمىن كىسى بولعان. بۇعان دالەل  –  ول كىسىنىڭ قاجىلىق جولمەن قاسيەتتى مەككەگە بارىپ، وندا مۇسىلمان ەلدەرىنەن بارعان ادامدار تۇسەتىن ء«ۇي-تاقيا» («تاكيە») قوناقۇيىن سالعىزۋى جانە قارقارالى قالاسىندا مەشىت قابىرعاسى قا­لا­نۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولۋى. 

بۇل دەرەك قازاق توپىراعىنا جەر اۋدارىلعان ايگىلى پولياك زيالىسى ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ ساياحات كۇندەلىگىندە ءتىپتى باي تۇسەدى: «قۇنانباي ءبيدىڭ جاسى باراق سۇلتاننان ءبىراز ۇلكەن. بۇل دا دالا وڭىرىندە اتى كەڭ جايىلعان ادام. قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى. تابيعات وعان كەسەك اقىل، عاجايىپ ەس جانە جۇيرىك ءتىل بەرگەن. ىسكەر، ءوز اتالاستارىنىڭ يگىلىگى تۋرالى قام جەيدى. دالا زاڭدارى مەن قۇران قاعيدالارىنىڭ جەتىك بىلگىرى. قازاق­تارعا قاتىستى رەسەيلىك ۋستاۆ­تاردى بەس ساۋساعىنداي بىلەدى. قارا قىلدى قاق جارعان بي جا­نە ونەگەلى مۇسىلمان. ودان اقىل سۇراۋعا جاس تا، كارى دە، كەدەي دە، باي دا شالعاي-شالعاي اۋىلداردان كەلىپ جاتادى... ال بىراق بارلىق بايلار قۇنانبايدىڭ كەبىسىن كيگىزۋگە جارامايدى»، –  دەپ تاڭعالادى اقىن. 

اكادەميك ەرلان سىدىقوۆتىڭ زەرتتەۋىندە وسى جانە بۇدان دا بولەك بۇرىن ايتىلماعان تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. قۇنانباي تۇلعاسىن جاڭا زامان بيىگىندە تانىپ، بەدەرلەۋگە باعىتتالعان تىڭعىلىقتى ءھام جاڭاشىل تالپىنىستار بايقالادى.

ايتۋلى ەڭبەكتىڭ تانىستىرى­لىمىنا مەملەكەت جانە قو­عام قايراتكەرى، فيلولوگيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، جازۋشى مىر­­زاتاي جولداسبەكوۆ، سەنات دەپۋ­تاتى، بەلگىلى جۋرناليست نۇر­­­تورە ءجۇسىپ، پارلامەنت ءماجى­­­لىسىنىڭ دەپۋتاتى، پروفەسسور سا­ۋىتبەك ابدراحمانوۆ، عالىم-زەرتتەۋشىلەر – نامازالى وماشەۆ، باۋىرجان وماروۆ، تۇر­­سىن جۇرتباي، دارحان قىدىر­الى، ومىرزاق وزعانباي، جازۋ­شى-اقىندار – روزا مۇقا­نوۆا، امان­جول التاەۆ باستاعان قازاق رۋحانيات الەمىنىڭ بەلگىلى قالامگەر تۇلعالارى قاتىستى.

– الەم ادەبيەتى تالابىنا ساي تارازىلايتىن بولساق، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى قۇنانباي بەينەسى ەڭ ءساتتى شىققان كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى. قۇنانباي ارقىلى جازۋشى ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن شەبەر جەتكىزەدى. سول ءداستۇر ەرلان باۋىرىمنىڭ زەرتتەۋىندە دە ءساتتى جالعاسىن تاۋىپتى. ەكپىن ءتۇسىرىلۋى كەرەك تۇستاردى تاپ باسىپ تانىپ، سوعان وقىرمان نازارىن جاقسى اۋدارتادى. «قۇنان­باي» ەڭبەگى سونىسىمەن باعالى»، – دەگەن جازۋشى ساۋىتبەك ابدراح­مانوۆتىڭ پىكىرىن ءارى قاراي سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ جال­عادى: «بۇل ەڭبەكتى ال­داعى ۋاقىتتا قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسىنا تەڭدەي ەنگىزىپ، وقىتۋ كەرەك. سول ارقىلى جاستارىمىزدى اباي الەمىنە تەرەڭ بويلاتا الامىز، – دەدى سەناتور.

حالىقارالىق تۇركى اكادەميا­سى­نىڭ پرەزي­دەنتى، تاريحشى دارحان قىدىرالى دە «قۇنانباي» ەڭبەگىنىڭ كور­كەمدىك دەڭگەيىن جوعارى باعالادى: – كىتاپتان قۇنان­بايعا قاتىستى بىرنەشە جۇمباق­تىڭ شەشىمىن تابۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – كەڭگىرباي وبرازى. كەزىندەگى كەڭەس­تىك كەزەڭ­نىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان لايىقتى باعاسىن الماي، ءوز دەڭ­گەيىندە ايتىلماي، جازىلماي كەلگەن كەڭگىرباي بەينەسى كوركەم ادەبيەتتى ايتپاعاندا، وپەرا مەن دراما تەاترلارىندا جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرجاقتى سۋرەتتەلىپ كەلەدى. تۇلعا تۋرالى بۇل ەڭبەكتە وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ، كەڭگىرباي بي وبرازى ادىلەتتى باعالانىپ، جان-جاقتى قىرىنان جاقسى اشىلىپتى، – دەپ جىلى لەبىزىن جەتكىزگەن عالىم ايتۋلى كىتاپتىڭ الداعى ۋاقىتتا بىرنەشە تىلگە اۋدارىلاتىندىعىن سۇيىنشىلەدى. بۇل دا، ءسوزسىز، ابايتانۋ ءىلىمى اۋقىمىن كەڭەيتىپ، كەلەشەكتە حاكىم مۇراسى دۇنيە­جۇزىلىك مازمۇن-مانگە يە بولاتىن­دىعىن ايقىن اڭعارتسا كەرەك.  ال رەسەي اۋديتورياسىنا جول تارتقان بۇگىنگى «قۇنانباي» ەڭبەگى ادەبيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ قىمبات قازىناسىنا اينالىپ، ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن شىن مانىندەگى ۇلكەن ولجا بولادى دەپ سەنەمىز.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار باعامى قايتا ءوستى

قارجى • بۇگىن، 15:53

الماتى ماڭىندا جەر سىلكىندى

ايماقتار • بۇگىن، 10:02

جاس تەننيسشىلەرمەن كەزدەسۋ

تەننيس • بۇگىن، 07:47

ۇقساس جاڭالىقتار