كەشە ەلورداداعى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا ماسكەۋدىڭ «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «جزل» سەرياسىمەن جارىق كورگەن ۇعا اكادەميگى ەرلان سىدىقوۆتىڭ «قۇنانباي» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى جانە ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانا ۇجىمى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان ايتۋلى شاراعا پارلامەنتتىڭ قوس پالاتاسىنىڭ دەپۋتاتتارى, عىلىمي قاۋىم, ءبىلىم جانە مادەنيەت سالاسىنىڭ وكىلدەرى, قالامگەرلەر مەن جاستار قاۋىمى قاتىستى. كىتاپ كەشىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ جۇرگىزدى.
« ۇلى ابايدى ۇلىقتاعاندا, ونىڭ اكەسى – قۇنانبايدىڭ ەل تاريحىنداعى ەڭبەگىن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت». ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەمەي وڭىرىنە جاساعان ساپارىندا ايتقان وسى ءبىر ويى اباي الەمىن تانۋعا ۇمتىلعان كەز كەلگەن زەرتتەۋشى, وقىرمان ءۇشىن تەڭدەسسىز رۋحاني ازىق ەكەنى ءسوزسىز. بۇل – ابايتانۋ اتتى الىپ مۇحيتتىڭ بولىنبەس ءبىر ارناسى.
– جاڭا 2020 جىل جاقسى جاڭالىقتارمەن باستالدى. ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ماسكەۋدىڭ ايگىلى باسپالارىنىڭ بىرىنەن «قۇنانباي» اتتى كىتابىم جارىق كورىپ وتىر. «جزل» نەمەسە «ونەگەلى ادامدار ءومىرى» سەرياسىمەن جاريالانعان بۇل ەڭبەگىمنىڭ جانرىن كوركەم-عۇمىرباياندىق ىزدەنىس دەۋگە كەلەدى. قۇنانباي – رەسەي يمپەرياسى تۇسىندا بي جانە بولىس بولا ءجۇرىپ, ەلى ءۇشىن تالاي ماڭىزدى ىستەردى اتقارعان ادام. سوندىقتان زەرتتەۋشىلەر مەن جۇرتشىلىق تاراپىنان ونىڭ تۇلعاسىنا قاتىستى قاراما-قايشى پىكىرلەردىڭ بولۋى زاڭدىلىق, – دەيدى ۇلت جانە الەمدىك رۋحانيات تاريحىندا ۇلكەن ورنى بار قازاق تۇلعاسى تۋرالى تولىمدى ەڭبەكتىڭ اۆتورى ەرلان ءباتتاش ۇلى.
ءيا, جاسىراتىنى جوق, كەشەگى كەڭەستىك تسەنزۋرا دالا بيلەۋشىسى, «قارادان شىعىپ حان بولعان» قۇنانباي تۋرالى تەرىس پىكىر قالىپتاستىردى. كوركەم ادەبيەتتە جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە تانىلدى. بىراق بۇل بەلگىلى ءبىر ساياسي كەزەڭ تۋدىرعان شاراسىزدىق ەدى. بۇگىندە قۇنانبايتانۋ الەمى جاڭا, تىڭ باعىتتاعى ادىلەتتى زەرتتەۋلەرگە ءزارۋ. بۇل – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. العاشقى تالپىنىس جاسالىپ, ءتۇرلى باعىتتا تام-تۇم زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسحان جولجاقسىنوۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن «قۇنانباي» اتتى كوركەم فيلم دە ءتۇسىرىلدى. بىراق مۇنىڭ بارلىعى تۇلعا تابيعاتىن تانۋعا تولىققاندى ءدارۋ بولا الماق ەمەس. الدا ءالى دە جۇيەلى, تىڭعىلىقتى ىزدەنىستەرگە سۇرانادى. ويتكەنى اباي الەمىن تانۋدىڭ باسى, نەگىزگى قاينار بۇلاعى ەڭ اۋەلى اقىننىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسى, العان ءتالىمى, تەگى مەن تامىرىن تانۋدان باستالارى ءسوزسىز.
راسىمەن دە, قۇنانباي بەينەسىن كوركەم ادەبيەتتە سۋرەتتەلگەن كەيىپكەر بولمىسىنان الشاق اكەتىپ, ءوزى ءومىر سۇرگەن زامانداعى حالقى ءۇشىن جاساعان جارقىن ىستەرى مەن شىنايى ومىردەگى بولمىسىنا ۇڭىلەتىن بولساق, قاتىگەز قۇنانباي ەمەس, قايراتكەر قۇنانبايدىڭ ءمارت تۇلعاسىن تانيمىز. قۇنانباي بابامىز ەل بيلەگەن ادىلەتتى دە بەدەلدى اكىم عانا ەمەس, مۇسىلماننىڭ بەس پارىزىن مۇلتىكسىز اتقارعان ءمۇمىن كىسى بولعان. بۇعان دالەل – ول كىسىنىڭ قاجىلىق جولمەن قاسيەتتى مەككەگە بارىپ, وندا مۇسىلمان ەلدەرىنەن بارعان ادامدار تۇسەتىن ء«ۇي-تاقيا» («تاكيە») قوناقۇيىن سالعىزۋى جانە قارقارالى قالاسىندا مەشىت قابىرعاسى قالانۋىنا تىكەلەي مۇرىندىق بولۋى.
بۇل دەرەك قازاق توپىراعىنا جەر اۋدارىلعان ايگىلى پولياك زيالىسى ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ ساياحات كۇندەلىگىندە ءتىپتى باي تۇسەدى: «قۇنانباي ءبيدىڭ جاسى باراق سۇلتاننان ءبىراز ۇلكەن. بۇل دا دالا وڭىرىندە اتى كەڭ جايىلعان ادام. قاراپايىم قازاقتىڭ بالاسى. تابيعات وعان كەسەك اقىل, عاجايىپ ەس جانە جۇيرىك ءتىل بەرگەن. ىسكەر, ءوز اتالاستارىنىڭ يگىلىگى تۋرالى قام جەيدى. دالا زاڭدارى مەن قۇران قاعيدالارىنىڭ جەتىك بىلگىرى. قازاقتارعا قاتىستى رەسەيلىك ۋستاۆتاردى بەس ساۋساعىنداي بىلەدى. قارا قىلدى قاق جارعان بي جانە ونەگەلى مۇسىلمان. ودان اقىل سۇراۋعا جاس تا, كارى دە, كەدەي دە, باي دا شالعاي-شالعاي اۋىلداردان كەلىپ جاتادى... ال بىراق بارلىق بايلار قۇنانبايدىڭ كەبىسىن كيگىزۋگە جارامايدى», – دەپ تاڭعالادى اقىن.
اكادەميك ەرلان سىدىقوۆتىڭ زەرتتەۋىندە وسى جانە بۇدان دا بولەك بۇرىن ايتىلماعان تىڭ دەرەكتەر كەلتىرىلەدى. قۇنانباي تۇلعاسىن جاڭا زامان بيىگىندە تانىپ, بەدەرلەۋگە باعىتتالعان تىڭعىلىقتى ءھام جاڭاشىل تالپىنىستار بايقالادى.
ايتۋلى ەڭبەكتىڭ تانىستىرىلىمىنا مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, جازۋشى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, سەنات دەپۋتاتى, بەلگىلى جۋرناليست نۇرتورە ءجۇسىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ, عالىم-زەرتتەۋشىلەر – نامازالى وماشەۆ, باۋىرجان وماروۆ, تۇرسىن جۇرتباي, دارحان قىدىرالى, ومىرزاق وزعانباي, جازۋشى-اقىندار – روزا مۇقانوۆا, امانجول التاەۆ باستاعان قازاق رۋحانيات الەمىنىڭ بەلگىلى قالامگەر تۇلعالارى قاتىستى.
– الەم ادەبيەتى تالابىنا ساي تارازىلايتىن بولساق, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى قۇنانباي بەينەسى ەڭ ءساتتى شىققان كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى. قۇنانباي ارقىلى جازۋشى ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن شەبەر جەتكىزەدى. سول ءداستۇر ەرلان باۋىرىمنىڭ زەرتتەۋىندە دە ءساتتى جالعاسىن تاۋىپتى. ەكپىن ءتۇسىرىلۋى كەرەك تۇستاردى تاپ باسىپ تانىپ, سوعان وقىرمان نازارىن جاقسى اۋدارتادى. «قۇنانباي» ەڭبەگى سونىسىمەن باعالى», – دەگەن جازۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ پىكىرىن ءارى قاراي سەنات دەپۋتاتى نۇرتورە ءجۇسىپ جالعادى: «بۇل ەڭبەكتى الداعى ۋاقىتتا قازاق جانە ورىس مەكتەپتەرىنىڭ باعدارلاماسىنا تەڭدەي ەنگىزىپ, وقىتۋ كەرەك. سول ارقىلى جاستارىمىزدى اباي الەمىنە تەرەڭ بويلاتا الامىز, – دەدى سەناتور.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريحشى دارحان قىدىرالى دە «قۇنانباي» ەڭبەگىنىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن جوعارى باعالادى: – كىتاپتان قۇنانبايعا قاتىستى بىرنەشە جۇمباقتىڭ شەشىمىن تابۋعا بولادى. سونىڭ ءبىرى – كەڭگىرباي وبرازى. كەزىندەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سولاقاي ساياساتى سالدارىنان لايىقتى باعاسىن الماي, ءوز دەڭگەيىندە ايتىلماي, جازىلماي كەلگەن كەڭگىرباي بەينەسى كوركەم ادەبيەتتى ايتپاعاندا, وپەرا مەن دراما تەاترلارىندا جاعىمسىز كەيىپكەر رەتىندە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بىرجاقتى سۋرەتتەلىپ كەلەدى. تۇلعا تۋرالى بۇل ەڭبەكتە وسى ولقىلىقتىڭ ورنى تولىپ, كەڭگىرباي بي وبرازى ادىلەتتى باعالانىپ, جان-جاقتى قىرىنان جاقسى اشىلىپتى, – دەپ جىلى لەبىزىن جەتكىزگەن عالىم ايتۋلى كىتاپتىڭ الداعى ۋاقىتتا بىرنەشە تىلگە اۋدارىلاتىندىعىن سۇيىنشىلەدى. بۇل دا, ءسوزسىز, ابايتانۋ ءىلىمى اۋقىمىن كەڭەيتىپ, كەلەشەكتە حاكىم مۇراسى دۇنيەجۇزىلىك مازمۇن-مانگە يە بولاتىندىعىن ايقىن اڭعارتسا كەرەك. ال رەسەي اۋديتورياسىنا جول تارتقان بۇگىنگى «قۇنانباي» ەڭبەگى ادەبيەتىمىز بەن تاريحىمىزدىڭ قىمبات قازىناسىنا اينالىپ, ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن شىن مانىندەگى ۇلكەن ولجا بولادى دەپ سەنەمىز.
