«قورقىت اتا كىتابىنىڭ» نەگىزگى ەكى نۇسقاسى بار. ونىڭ ءبىرى ‒ 1815 جىلى فون ديتس تاپقان ون ەكى جىردان تۇراتىن درەزدەن نۇسقاسى. ونىڭ مۇقاباسىندا «كيتابي دەدەم قورقۋد اليا ليساني تايفە-ي وعۋزان» (وعىز تايپاسىنىڭ تىلىندەگى قورقىت اتام كىتابى) دەپ جازىلعان. ال ەكىنشىسى ‒ يتاليالىق تۇركولوگ ەتتورە ءروسسيدىڭ ۆاتيكان كىتاپحاناسىنان تاپقان التى جىردان تۇراتىن نۇسقاسى. ۆاتيكان نۇسقاسىنىڭ مۇقاباسىندا «حيكايەت-ي وعىزنامە-ي قازان بەگ ءۋا عايرى» (قازان بەك جانە باسقالارىنىڭ وعىزناما حيكايالارى) دەپ جازىلعان. سونداي-اق درەزدەن قولجازباسىنىڭ فون ديتس جاساعان كوشىرمە نۇسقاسى بەرلين كورولدىك كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇر. ال 2018 جىلى تەگەراندا ءۋالي مۇحاممەد قوجا جازبا جادىگەردىڭ ءۇشىنشى نۇسقاسىن تاپتى. «تۇركىستان», «گۇنبەد» نەمەسە «تۇرىكمەن ساحرا» دەپ اتالاتىن بۇل نۇسقا دا قازىرگى تاڭدا عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى.
قورقىت اتا جىرلارى جونىندە وسى ۋاقىتقا دەيىن شەتەلدە دە, تۇركيادا دا كوپتەگەن زەرتتەۋ جاسالدى. قورقىت اتا جىرلارىن العاش ح.و.فلەيشەر, ح.ف.ديتس, تەودور نەلدەكە, ۆ.بارتولد, ءا.ديۆاەۆ, تۋمانسكي, ك.ينوسترانتسەۆ, ف.بابينگەر, ەتتورە روسسي سەكىلدى نەمىس, ورىس, يتاليان عالىمدارى زەرتتەدى. اسىرەسە تۇركيادا مۋحاررەم ەرگين, ورحان شايك گوكياي, سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەن, سادەتتين وزچەليك, وسمان فيكري سەرتكايا, مۋستافا كاچالين, احمەت بيجان ەردجيلاسۋن; ازەربايجاندا ح.اراسلى, م.تاحماسيب, ش. دجەمشيدوۆ, ە.دەميردجيزادە, ف.زەينالوۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ درەزدەن مەن ۆاتيكان نۇسقالارىنا قاتىستى ىرگەلى زەرتتەۋلەرىنىڭ ورنى ەرەكشە.
ال 2018 جىلى ءۋالي مۇحاممەد قوجانىڭ تەگەراندا تاپقان «تۇركىستان», «گۇنبەد» نەمەسە «تۇرىكمەن ساحرا» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى نۇسقاسىن مەتين ەكيدجي, يۋسۋف ازمۋن جەكە-جەكە, ال ناسير شاحگۋلي, ۆاليوللاح ياكۋبي, شاحرۋز اتاباي, سارا بەحزاد جانە راميز اسكەر سەكىلدى عالىمدار بىرلەسە قاراستىرىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن 2019 جىلى جاريالادى. وسىلايشا, ءتۇبى ءبىر تۇركىگە ورتاق ۇلى بابا مۇراسى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇزدىكسىز زەرتتەلىپ, كوپتەگەن ەڭبەك جارىق كورىپ كەلەدى.
ءبىز وسى ماقالادا 2019 جىلى قورقىت اتا جىرلارىنا قاتىستى قازاقستاندا جاريالانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ەڭبەككە توقتالعىمىز كەلەدى. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى, قورقىت اتا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن باس عىلىمي قىزمەتكەرى, PhD دوكتورى گ ۇلىم شاديەۆا دايىنداعان «قورقىت اتا كىتابى (درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسى, قازاقشا جاڭاشالانعان ءماتىنى, سوزدىگى)» دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ەڭبەكتىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – اتالمىش جازبا جادىگەردىڭ درەزدەن نۇسقاسىنىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ترانسكريپتسياسىمەن بىرگە قازاق تىلىندە جاڭاشالانىپ بەرىلۋى.
اتالمىش ەڭبەك «كىرىسپە» (4-35-بب.), درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن قازاقشا جاڭاشالانعان, ياعني قازاقشاعا اۋدارىلعان ءماتىنىن قامتيتىن «قورقىت اتا كىتابى» (37-305-بب.); «قوسىمشالار» (305-323-بب.); «سوزدىك» (324-367-بب.) جانە «فاكسيميلە» (369-680 بب.) دەگەن بەس بولىمنەن تۇرادى. ەڭبەكتىڭ سوڭىندا پايدالانىلعان ادەبيەتتەر ءتىزىمى (681-683-بب.) مەن مازمۇنى (684-687-بب.) بەرىلگەن.
اۆتورلار ەڭبەكتىڭ كىرىسپە بولىمىندە قورقىت اتا جىرلارى مەن جازبا جادىگەردىڭ درەزدەن, ۆاتيكان جانە بەرلين نۇسقالارى تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىپ, «قورقىت اتا كىتابىنا» قاتىستى ەۋروپا, رەسەي, تۇركيا جانە ازەربايجاندا جاسالعان زەرتتەۋلەر مەن ونىڭ قازاقستاندا زەرتتەلۋ كەزەڭدەرىنە توقتالادى.
بۇدان بۇرىن قازاقستاندا «قورقىت اتا كىتابىن» ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.بايدىلداەۆ ورىس تىلىنەن (1986), كەيىننەن ب.ىسقاقوۆ پەن ش.ىبىراەۆ تۇرىك تىلىنەن (1994; 1999) اۋدارىپ جاريالاعان بولاتىن. قازاق تىلىندەگى بۇل اۋدارمالار قورقىت اتا جىرلارىنىڭ مازمۇنىن, تاقىرىبىن, قۇرىلىمىن كورسەتۋى تۇرعىسىنان قانشالىقتى قۇندى ەڭبەكتەر بولسا دا, نەگىزگى تۇپنۇسقادان تىكەلەي اۋدارىلماعاندىقتان, ادەبي, ەركىن اۋدارما سيپاتىندا بولىپ, جازبا جادىگەردىڭ تىلىندە كورىنىس تاپقان ماڭىزدى تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە اشىپ كورسەتە الماعان. جاڭا ەڭبەكتىڭ كىرىسپە بولىمىندە وسى ماسەلە تۋرالى ايتىلىپ, ورىس تىلىنەن جاسالعان اۋدارمادا «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ءتىلى مەن قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەردىڭ كوزدەن تاسا قالىپ قويعانى بىلدىرىلگەن. سونداي-اق جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ورىس تىلىنە دۇرىس اۋدارىلماۋىنا بايلانىستى تۇپنۇسقاداعى «قازىلىق» دەگەن تاۋ اتاۋىنىڭ قازاق تىلىنە «كاۆكاز» دەپ اۋدارىلعانى جانە تاعى باسقا دا سايكەسسىزدىكتەر كورسەتىلگەن. ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.بايدىلداەۆتىڭ, ب.ىسقاقوۆ پەن ش.ىبىراەۆتىڭ اۋدارمالارىنان مىسالعا الىنعان جيىرما بەسكە جۋىق سويلەم مەن ءسوز تىركەسى نەگىزگى تۇپنۇسقامەن سالىستىرىلىپ, كەمشىن تۇستارى كورسەتىلىپ, دۇرىس اۋدارما نۇسقاسى دا بەرىلگەن. مىسالى, تۇپنۇسقاداعى «ول زاماندا وعۋز يىگىتلەرىنە نە قازا گەلسە ۇيحۋدان گەلۇرىدى» (D.97b75-6) دەگەن سويلەمدى ءا.قوڭىراتباەۆ پەن م.بايدىلداەۆ قازاق تىلىنە «وعىزدار زامانىندا جىگىت باسىنا قيىندىق تۇسەر بولسا, ول سونى ءتۇس كورىپ ءبىلۋشى ەدى» دەپ تۇپنۇسقادان الشاقتاپ اۋدارعان. ال بۇل سويلەم م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆانىڭ اۋدارماسىندا «ول زاماندا وعىز جىگىتتەرىنە قانداي جاماندىق كەلسە دە, ۇيقىدان كەلەتىن» دەگەن تۇردە تۇپنۇسقاعا ساي, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى دە تولىق ساقتالىپ بەرىلگەن.
سول سەكىلدى جازبا جادىگەردەگى ەداۋىر ءسوز تىركەسى مەن سويلەمدەر ورىس تىلىنەن جاسالعان اۋدارمادا قازاق تىلىندە ساقتالعان ورتاق فورمالار ەسكەرىلمەي اۋدارىلعان. مىسالى, اعزى دۋالى (اۋزى دۋالى) ‒ اسىل تۋعان ءبىر ەر; تورى ايعىر (تورى ايعىر) ‒ كۇرەڭ ات; بەشىكدە بەلەدۇگۇم (بەسىككە بولەگەن) ‒ بەسىكتە ءوسىردىم; باشى قايۋسى ولمۇش (باسقايعى بولىپ) ‒ سورايعان باسى قالىپتى; ياشانۋبان ياعى يەتتى (جاسانعان جاۋ جەتتى) ‒ قاتارىن تۇزەپ جاۋ كەلدى; اياعىنا ات تۇشاعىن ۇرۇڭ (اياعىنا تۇساۋ سالىڭدار) ‒ اياعىنا ات تۇياعىن كيگىزىڭدەر; قادەمى قۇتسۇز گەلىن (قادامى قۇتسىز كەلىن) ‒ تاعدىرى باقىتسىز كەلىن جانە ت.ب.
ال م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆانىڭ اۋدارماسىندا جوعارىداعى مىسالداردا جاقشا ىشىندە كورسەتىپ وتكەنىمىزدەي, جازبا جادىگەر ءتىلى مەن قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەر بارىنشا ساقتالىپ بەرىلگەن. مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. بۇل تۇرعىدان, جاڭا ەڭبەكتى تىلدىك زەرتتەۋلەرگە قوسىلعان ەلەۋلى ۇلەس دەپ باعالاۋعا بولادى.
كىرىسپە بولىمنەن كەيىن م.جولداسبەكوۆتىڭ «اسىل ارنالار (زەرتتەۋلەر, ماقالالار)» (1986) اتتى ەڭبەگىنەن الىنعان «قورقىت ء(Vىىى ع.)» دەگەن بولىمدە نەگىزىنەن قورقىت اتا جىرلارىنىڭ مازمۇنى, تاقىرىبى, قۇرىلىمى, پايدا بولۋى, تارالعان ايماعى, تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ادەبي جادىگەرى بولۋىمەن قاتار, قورقىت اتانىڭ دا تاريحي تۇلعا ەكەنى جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر تۋرالى ماعلۇماتتار بەرىلىپ, بۇقاش حان, سالور قازان ورداسىنىڭ شابىلۋى جانە بامسى بەيرەك تۋرالى جىرلاردىڭ قىسقاشا مازمۇنى باياندالىپ, نەگىزگى يدەياسى باسا كورسەتىلگەن.
وسى ورايدا پروفەسسور م.جولداسبەكوۆتىڭ اتالمىش بولىمدە ايتقان پىكىرلەرى ەرەكشە نازار اۋدارارلىق. ول «قورقىت اتا كىتابىندا» كەزدەسەتىن ولەڭ, ماقال-ماتەل, ناقىل سوزدەردىڭ, سونداي-اق جىرلاردىڭ وقيعا جەلىسى مەن بايانداۋ ءستيلىنىڭ كۇلتەگىن, تونىكوك جازبالارى, «الپامىس» جىرى سەكىلدى ەپيكالىق شىعارمالارعا ءتان ەرەكشەلىكتەر كورسەتەتىنىن, تاريحي جىر-داستاندارمەن ساباقتاس ەكەنىن مىسالدارمەن ايتىپ وتكەن. سونىمەن قاتار قورقىت اتا جىرلارىنىڭ ءVىى-ءVىىى عاسىرلاردا سىرداريا بويىندا تىرشىلىك كەشكەن وعىز تايپالارى اراسىندا پايدا بولىپ, تۇركى حالىقتارى اراسىندا اۋىزشا تۇردە كەڭ تارالعانىن, وعىزداردىڭ ول كەزەڭدە قاڭلى, قىپشاق, نايمان, قارلۇق تايپالارىمەن ءبىر گەوگرافيالىق ايماقتا ءومىر سۇرگەنىن, جەتىسۋ, ىستىقكول, المالىق جانە سايرامنان ىعىسىپ, سىرداريانىڭ تومەنگى ايماعىنا قونىستانعانىن, ءحىى عاسىردان باستاپ قورقىت اتا جىرلارىنىڭ حاتقا تۇسە باستاعانىن, بىراق ءبىزدىڭ زامانىمىزعا تەك ەكى نۇسقاسىنىڭ ساقتالىپ جەتكەنىن, بۇلاردىڭ ىشىندە درەزدەن نۇسقاسىندا قىپشاق, ال ۆاتيكان نۇسقاسىندا وعىز ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى باسىم ەكەنىن, جازبا جادىگەردىڭ ءتىلى تۇرىكمەن, ازەربايجان, قازاق, باشقۇرت, قاراقالپاق تىلدەرىنە جاقىن دەپ سانالاتىنىن بىلدىرگەن. عالىمنىڭ بۇل پىكىرىنىڭ نەگىزدى ەكەنىن جوعارىدا جازبا ەسكەرتكىش تىلىنە قاتىستى بەرىلگەن مىسالدار دا قۋاتتاي تۇسەدى.
جاڭا ەڭبەكتىڭ ەڭ باستى, ماڭىزدى بولىگى ‒ «قورقىت اتا كىتابى» (37-305-بب.) دەگەن ءبولىمى. بۇل بولىمدە جازبا جادىگەردىڭ درەزدەن نۇسقاسىنىڭ ترانسكريپتسياسى مەن قازاق تىلىنە جاڭاشالانعان ءماتىنى بەرىلگەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆا جازبا ەسكەرتكىشتىڭ ترانسكريپتسياسىن جاساۋمەن قاتار, بارلىق تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىن ناقتى اشىپ كورسەتەتىندەي دارەجەدە جىرلاردى ءساتتى اۋدارىپ شىققان. تۇپنۇسقانىڭ ترانسكريپتسياسى مەن اۋدارماسىنىڭ الدىندا ترانسكريپتسيا الىپپەسى (37-38-بب.) ۇسىنىلىپ, درەزدەن نۇسقاسىنداعى اراب ارىپتەرىنىڭ قازىرگى قازاق (كيريلل) الىپبيىندەگى ترانسكريپتسيالىق بالامالارى كورسەتىلگەن. درەزدەن نۇسقاسىنىڭ قازاق تىلىنە اۋدارماسىندا سول جاقتاعى باعانعا تۇپنۇسقانىڭ ترانسكريپتسياسى, ال وڭ جاقتاعى باعانعا جولما-جول سايكەس كەلەتىندەي تۇردە قازاق تىلىندەگى اۋدارماسى بەرىلىپ وتىرعان.
فاكسيميلە ترانسكريپتسياسى مەن ونىڭ قازاق تىلىندەگى اۋدارماسىن سالىستىرىپ وقۋ ءۇشىن وڭ باعاندا تۇپنۇسقاداعى پاراق, بەت جانە جولدىڭ ءنومىرى رەتتى تۇردە كورسەتىلىپ وتىرعان (D.3a-1, D.3b-1, ت.ب. سەكىلدى). تۇپنۇسقاداعى جولدار قازاق تىلىنە اۋدارىلعاندا, تۇپنۇسقا ماتىندەگى سويلەم رەتى دە ساقتالىپ, ماعىنالىق بۇتىندىك ەسكەرىلگەن. مىسالى, تۇپنۇسقادا:
ياپا ياپا قارلار ياعسا يازا قالماز,
ياپاعۋلۋ گوكچە چەمەن گۇزە قالماز
(D.3b-8, 9).
قازاقشا اۋدارماسى:
جاپالاق-جاپالاق قار جاۋسا دا
جازعا قالماس,
جايقالعان كوك شالعىن ءشوپ
كۇزگە قالماس.
تۇپنۇسقادا:
قارا قايعۋلۋ ۆاقىا گوردۇم. يۋمرۋعۋمدا تالبىنان ءشاحينى, بەنۇم قۋشۋمى ءولۇر كوردۇم (D.23a-12, 13).
قازاقشا اۋدارماسى:
قارا قايعىلى وقيعا ء(تۇس) كوردىم. قولىمدا تالپىنعان قىراننىڭ, قۇسىمنىڭ ولگەنىن كوردىم.
تۇپنۇسقاداعى ءماتىننىڭ ناقتى, دۇرىس اۋدارىلۋى تىلدىك زەرتتەۋلەر ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى ادەبي, ەركىن اۋدارمالار ارقىلى تىلدىك ەرەكشەلىكتەردى سالىستىرىپ زەرتتەۋ مۇمكىن ەمەس. جولما-جول, تۇپنۇسقا ماتىنگە سايكەس تۇردە اۋدارما جاسالعاندا عانا جازبا ەسكەرتكىشتەگى سوزدەردىڭ قازاق تىلىندەگى بالامالارىن ناقتى كورسەتۋ, سالىستىرۋ وڭايىراق بولادى. مۇنىڭ, اسىرەسە, قىپشاقتىق ەلەمەنتتەردىڭ ايقىندالۋىندا ۇلكەن ماڭىز بار.
شىنىندا دا, م.جولداسبەكوۆ پەن گ.شاديەۆا دايىنداعان ەڭبەكتەن قازىرگى تۇرىك تىلىندە قولدانىلمايتىن, ال كەيبىرى تۇرىك ءتىلىنىڭ تەك ديالەكتىلەرىندە عانا كەزدەسەتىن بايى- (بايۋ), كوتۇر- (كوتەرۋ), وقىرا- (وقىرانۋ), قارعا- (قارعاۋ), وبرىل- (وپىرىلۋ), يورت- (جورتۋ), ساسى (ساسىق), تالبىن- (تالپىنۋ), ات چاپ- (اتپەن شابۋ), يالمان (جالمان, قىلىشتىڭ ۇشى), دان-دانسۇح (تاڭسىق), قالىن (قالىڭ, كوپ, مول, ءنوپىر), بوگەلەك (بوگەلەك), ءۇز- ء(ۇزۋ, جۇلۋ), چونگەل- (شۇڭىرەيۋ), كەڭەش- (كەڭەسۋ), ياعرىن (جاۋىرىن), ءورۇ تۇر- (ورە تۇرۋ), يىگىت يەلىڭ (جىگىت-جەلەڭ), قارجاش- (قارجاسۋ), يەلىم (جەلىم), سەكسەن- (سەسكەنۋ), ياشۋر- (جاسىرۋ) سەكىلدى جانە ت.ب. كوپتەگەن ءسوزدىڭ قازاق تىلىندە ساقتالىپ قالعانىن كورەمىز.
سونداي-اق قورقىت اتا جىرلارىنداعى كەيبىر مورفولوگيالىق فورمالار دا قازىرگى قازاق تىلىندە ساقتالىپ قالعان. ماسەلەن, يورتقىل (D131a-11) – جورتقىن; قالىن وعۋز ەلىنە گەلگۇم يوح, ‒ دەدى (D.132a-1) – قالىڭ وعىز ەلىنە كەلگىم جوق, – دەدى.
ەڭبەك اۆتورلارى نەگىزىنەن درەزدەن نۇسقاسىن ترانسكريپتسيالاپ, اۋدارسا دا, قولجازباداعى كەمشىن, تولىق ەمەس تۇستاردى ۆاتيكان نۇسقاسىن دا نازارعا الا وتىرىپ تولىقتىرىپ, قاتە جازىلعان جەرلەردى تۇزەتىپ وقىپ, سىلتەمەلەردە كورسەتىپ وتىرعان. مىسالى, درەزدەن نۇسقاسىندا (D.3b-6-7) «كۇل دەپەجۇك ولماز. قارا ەشەك باشىنا ۇيان ۇرساڭ قاتىر ولماز» دەپ جازىلعان ءبولىم ۆاتيكان نۇسقاسىمەن سالىستىرىلىپ «كۇل دەپەجۇك ولماز, [گۇيەگۇ وعۇل ولماز]. قارا ەشەك باشىنا ۇيان ۇرساڭ قاتىر ولماز» (كۇل توبە بولماس, [كۇيەۋ ۇل بولماس]. قارا ەسەكتىڭ باسىنا جۇگەن سالساڭ دا, قاشىر بولماس) دەپ تولىقتىرىلىپ بەرىلگەن. درەزدەن نۇسقاسىن ترانسكريپتسيالاعاندا بۇدان بۇرىن قولجازبا بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ورحان شايك گوكياي, مۋحاررەم ەرگين, سادەتتين وزچەليك, مۇستافا كاچالين, سەميح تەزجان مەن حەندريك بۋشوتەن سەكىلدى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرى دە ەسكەرىلىپ, پايدالانعان تۇستارىن سىلتەمەلەردە ءبىلدىرىپ وتىرعان. تۇپنۇسقا ءماتىندى ترانسكريپتسيالاپ, اۋدارۋ بارىسىندا قاجەتتى تۇسىنىكتەمەلەر مەن تۇزەتۋلەردى, سونداي-اق اۆتورلاردىڭ بەلگىلى ءبىر ۇستانىم-كوزقاراستارىن بىلدىرەتىن جالپى سانى 536 سىلتەمە بەرىلگەن. ەڭبەكتە بۇرىنعى زەرتتەۋلەردەن تولىقتاي وزگەشە, اۆتورلاردىڭ وزدەرىنە ءتان وقۋ ءستيلىن كورسەتەتىن, جاڭاشا ماعىنا ۇستەگەن تۇستار دا كەزدەسەدى. مىسالى, قوي- ەتىستىگى قۇي- تۇرىندە ء(سوزىنى قۇلاعىنا قۇيماز), ءۇش-/ ۇش- ەتىستىگى ءوش (ادەمە ءوش ‒ ادامعا ءوش), باسات بيسات دەپ, ت.ب. تۇردە وقىلعان.
ەڭبەكتىڭ «قوسىمشالار» (305-323-بب.) بولىمىندە قورقىت اتا جىرلارىنداعى 102 كىسى ەسىمى, 10 رۋ-تايپا جانە 58 جەر-سۋ اتاۋى الفاۆيتتىك رەتتە ءتىزىلىپ, ءتيىستى كەيىپكەرلەردىڭ كىم ەكەنى, قاي جىرلاردا كەزدەسەتىنى, تۋىستىق بايلانىستارى, جىرلارداعى ءرولى, جالپى سيپاتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلگەن. جەر-سۋ اتاۋلارىنا قاتىستى تۇسىنىكتەمەلەردە ءتيىستى جەرلەردىڭ بۇرىنعى كەزەڭدەردە جانە قازىر قايدا ورنالاسقانى جونىندە پىكىر بىلدىرىلگەن. جالپى العاندا, انادولى (تۇركيا), ازەربايجان, گرۋزيا, ارمەنيا, كاۆكاز ايماعى (داعىستان, ابحازيا/ رەسەي فەدەراتسياسى), سيريا جانە ورتا ازيانىڭ قورقىت اتا جىرلارىندا قامتىلعان ايماقتار ەكەنى ءمالىم. جىرلارداعى الاتاۋ, ارقا بەل (ەڭبەك اۆتورلارىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستانداعى سارىارقا), گوكچە تاۋ (كوكشەتاۋ), قازىلىق (قازىعۇرت), قاراتاع (قاراتاۋ), قاراجۇق (قاراشىق), تۇركىستان سەكىلدى جەر اتاۋلارىنىڭ قازىرگى تاڭدا ورتا ازيادا, اسىرەسە قازاقستاندا كەزدەسەتىنىنە نازار اۋدارىپ, جوعارىدا ايتىپ وتكەن تىلدىك ەرەكشەلىكتەرگە زەر سالا قاراعاندا, جىرلاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ وسى ايماقتا تۋىپ, كەيىننەن باتىس پەن وڭتۇستىككە قاراي ويىسىپ, تولىعا تۇسكەنىن اڭعارامىز.
ەڭبەكتىڭ «سوزدىك» (324-367-بب.) بولىمىندە جىرلارداعى سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى الفاۆيتتىك رەتپەن ءتىزىلىپ, قازاقشا بالامالارى بەرىلگەن. بۇل بولىمدە يندەكستىڭ بەرىلمەۋى, قانداي ءسوزدىڭ قاي جەردە كەزدەسەتىنى بەلگىلەنىپ كورسەتىلمەۋى ەڭبەكتىڭ ءبىر كەمشىن تۇسى دەپ ويلايمىز. كىتاپتىڭ سوڭعى بولىمىندە 155 پاراقتان تۇراتىن درەزدەن نۇسقاسىنىڭ فاكسيميلەسى العاشقى جانە سوڭعى مۇقابا بەتىمەن بىرگە ءتۇرلى-ءتۇستى بوياۋمەن باسىلعان.
پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ پەن زەرتتەۋشى گ.شاديەۆا دايىنداعان «قورقىت اتا كىتابىن» وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندا اتالمىش جازبا جادىگەرگە قاتىستى جاسالعان اسا ماڭىزدى ەڭبەك دەپ سانايمىز. بۇدان بۇرىن ورىس جانە تۇرىك تىلدەرىنەن جاسالعان ەركىن, ادەبي اۋدارمالارمەن سالىستىرعاندا شىعارمانىڭ درەزدەن نۇسقاسىنان ترانسكريپتسيالانىپ, تۇپنۇسقا ەرەكشەلىكتەرى مەيلىنشە ساقتالا وتىرىپ, قازاق تىلىنە اۋدارىلۋىنىڭ تىلدىك زەرتتەۋلەر ءۇشىن ماڭىزى زور. وسىلايشا شامامەن سەگىز مىڭعا جۋىق ءسوز بەن ءسوز تىركەسىن قامتيتىن جىرلاردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى, ءتىلدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋ كەزەڭدەرى, تاريحي گرامماتيكاسى, تىلدىك قۇرىلىمى, وزگەرۋ زاڭدىلىقتارى, سوزدىك قوردىڭ ساقتالۋى نەمەسە جوعالۋى سەكىلدى كوپتەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ, ايقىنداۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ وتىر. بۇل تۇرعىدان اتالمىش ەڭبەك كەلەشەكتە «قورقىت اتا كىتابىنىڭ» ءتىلى مەن تىلدىك ەرەكشەلىكتەرىنە قاتىستى جاسالاتىن زەرتتەۋلەرگە نەگىزگى دەرەككوز بولۋعا لايىق شىعارما. قورقىت اتا جىرلارىندا كەزدەسەتىن قىپشاقتىق ەلەمەنتتەر, جەر-سۋ اتاۋلارى, سالت-داستۇرلەر مەن تاعى باسقا دا ماعلۇماتتاردىڭ ءتىل, تاريح, فولكلور, ادەبيەت, ەتنوگرافيا زەرتتەۋلەرىنە وزىندىك ۇلەس قوسارى انىق. سول سەبەپتى الەمدىك دەڭگەيدە تانىلعان قۇندى جادىگەردىڭ قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ترانسكريپتسياسىن دايىنداپ, قازاق تىلىندە جاڭاشالاعان پروفەسسور م.جولداسبەكوۆ پەن PhD دوكتورى گ.شاديەۆانى, سونداي-اق وسى ەڭبەكتىڭ دايىندالىپ, جارىق كورۋىنە اتسالىسقان رەداكتسيا القاسىنىڭ مۇشەلەرى پروفەسسور ا.مۇساقوجاەۆا, پروفەسسور د.قىدىرالى, پروفەسسور ش.ىبىراەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءا.قازاقباەۆ جانە عىلىم ماگيسترى ر.الىمبەكوۆتى شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتايمىز. ەڭبەكتىڭ تۇركولوگيا عىلىمىنا, قورقىتتانۋ سالاسىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسار جاڭا, تىڭ زەرتتەۋلەرگە باستاما بولاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
ەردجان الكايا,
پروفەسسور, فىرات ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گۋمانيتارلىق جانە الەۋمەتتىك عىلىمدار فاكۋلتەتى قازىرگى تۇركى تىلدەرى مەن ادەبيەتتەرى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
ەلازىع قالاسى, تۇركيا
