ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: ول ادەبيەتتى اسپەتتەگەن وتباسىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى راسۋل رزا دا, شەشەسى نيگيار رافيبەيلي دە اۋزىمەن قۇس تىستەگەن اقىندار-تۇعىن. ونەرگە بەيىم ورەن مۋزىكا مەكتەبىندە وقىعانىمەن اڭسارى قالام-قاعازعا اۋا بەرەتىن. تاعدىرشەشتى تاڭداۋى اقىرى ازەربايجان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاتتى. كەيىن ماسكەۋدەگى جوعارى ستسەنارلىق جانە رەجيسسەرلىك كۋرستاردا ءبىلىمىن جەتىلدىردى. مادەنيەت ماسەلەلەرىنە ارنالعان «گوبۋستان» الماناعىنا رەداكتورلىق ەتتى. بىرنەشە كينو ستسەناريىنىڭ اۆتورى اتاندى. ءتىپتى, رەجيسسەر رەتىندە ەكى-ءۇش ءفيلمدى ءتۇسىرىپ تاستادى. بىراق ءبىر باسىنا جەتەرلىك اتاق-داڭقتى اكەلگەن قالامگەرلىك قارىم-قابىلەتى ەكەنى امبەگە ايان. ونىڭ ەلارالىق دەڭگەيدە تانىمال ەسىم-سويى كەشەگى كەڭەستىك زاماندا ءدۇيىم كوپشىلىكتى ءدۇر سىلكىندىرگەن شىڭعىس ايتماتوۆ, نودار دۋمبادزە, ءابىش كەكىلباەۆ, گرانت ماتەۆوسيان, فازىل يسكاندەر, يۋري رىتحەۋ, ۆلاديمير سانگي, قايسىن قۇليەۆ سەكىلدى الىپتارمەن بىرگە اتالادى. وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ازەربايجان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى. ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن كوپتەگەن مارتەبەلى ماراپات العان. مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى. ءميللاتتىڭ ماقتان تۇتار مارعاسقاسى بولعاندىقتان ەل پارلامەنتىنىڭ العاشقى وتىرىسىن اشۋ قۇرمەتىنە بولەنگەن. ەڭ باستىسى, شۇرايلى شىعارمالارى وياۋ جۇرەكتى وقىرمان ولجاسىنا اينالعانى قاشان. ءبىراز دۇنيەلەرى بەلگىلى پروزايك بەرىك شاحانوۆتىڭ تارجىمالاۋىمەن قازاق تىلىندە دە جارىق كورگەن.
انار اعانىڭ ايتقانى: – ءبارى العان تاربيەڭە بايلانىستى بولسا كەرەك. ولەڭدى ومىرلەرىنىڭ وزەگىنە اينالدىرعان اتا-انامنىڭ ماعان ۇيرەتكەن ۇلگى-ونەگەسىن ايتىپ تاۋىسا المايمىن. ەكەۋى دە ەرەكشە جاراتىلعان جاندار ەدى. ولار تۋرالى مەن «سىزدەرسىز» اتتى رومان-ەسسە جازدىم. ءسويتىپ پەرزەنتتىك پارىزىمدى وتەۋگە تىرىستىم: كورگەن-بىلگەندەرىم مەن كوڭىلىمە تۇيگەندەرىمدى جارياعا جەتكىزدىم.
شىنتۋايتىندا اكەم مەنىڭ فيلفاكتا وقىعانىمدى ونشا قالامادى. باسقا باسالقالى ماماندىقتاردىڭ ءبىرىن مەڭگەرۋ قاجەتتىگىن ساناما ءسىڭىرىپ باقتى. ماسەلەن, دەيتىن ول ۇيىشىلىك سىرلاسۋ ۇستىندە, – باسقا سالادان كەلىپ جازۋشى, جۋرناليست بولعاندار كوپ, ال گۋمانيتارلىق ديپلوممەن ينجەنەر نەمەسە دارىگەر اتانعاندار جوق دەيتىن ۇگىت-ناسيحاتىن ۇستەمەلەي ءتۇسىپ. بىردە ماسكەۋدە ءىسساپاردا جۇرگەندە جازعان حاتىن «مەن ساعان ءدال عىلىممەن اينالىسۋ جونىندە كەڭەس بەرەر ەدىم. اگاراكي, گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا نەمەسە مگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا, يا بولماسا جۋرناليستيكا بولىمىنە قۇجات تاپسىرۋعا ىڭعاي تانىتساڭ, قارسىلىق بىلدىرمەيمىن. تالعامىڭدى تارازىلاپ دۇرىس تاڭداۋ جاسايتىندىعىڭا سەنەمىن» دەپ اياقتاپتى.
اكەنىڭ ايتقانىن تىڭداپ, ايداۋىنا جۇرەتىن بالا قايدا؟ البىرت شاقتىڭ اسقاق رومانتيكاسى الدى-ارتىنا قاراتپاي الا جونەلدى. كوڭىل شىركىن كوكتەگىنى كوكسەيدى. قياداعى قىراننىڭ جەردەن جەم جەيتىنىن ەسەپ قىلمايدى. بۇل جاقسى ما, جامان با؟ ونى ويلاپ جاتپايسىڭ. تىرشىلىكتى تەرەڭىرەك ءتۇسىنۋ ءۇشىن ناقتىلىقتى سۇيەتىن كاسىپتەردىڭ ءبىرىنىڭ قۇلاعىنان ۇستاعانىم دۇرىسىراق پا ەدى, كىم ءبىلسىن؟!
بىراق ايتەۋىر اتا-انامدى ۇياتقا قالدىرماعانىما ىشتەي شۇكىرشىلىك ەتەمىن. ەڭ قىزىعى, مەنىڭ بالالارىم دا ادەبيەتتىڭ اۋىلىنان الىس كەتپەدى. ەگيپەتتەگى ەلشى ۇلىم ساتيرا ساربازى بولعىسى كەلەتىن سياقتى. تۋىندىلارى وتكىرلىگىمەن ءھام وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قىزىم دا اۋلەتتىك ءداستۇرىمىزدى جالعاستىرىپ ءجۇر. كىتاپتارى بىرنەشە تىلدە جارىق كوردى. باكۋدەگى كىتاپ ورتالىعىن باسقارادى.
كوزىمدى اشىپ كورگەنىم – كىتاپتار. ەس بىلگەننەن ەستىگەنىم – ادەبيەت توڭىرەگىندەگى اڭگىمەلەر. ۇيىمىزدەن مارتەبەلى مەيمانداردىڭ اياعى ۇزىلمەيتىن. كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى دەسەڭىزشى. كەڭەستىك كلاسسيكتەردىڭ تورىمىزدە وتىرىپ, داستارقانىمىزدان ءدام تاتپاعاندارى كەمدە-كەم. سولاردىڭ ءسولدى سوزدەرى ادەبيەت اۋىلىنا ات ارقانداۋدى ارمانداي باستاعان بالاڭ قيالدارىمدى ايالاي تەربەتكەنى انىق. ۇلاعاتتى جاندارعا ۇقساپ باقتىم. ەلىكتەۋ-سولىقتاۋ سوڭى جازۋ-سىزۋعا دەگەن ماڭگىلىك ماحابباتقا ۇلاستى بىلەم.
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: اقىلدان اقشا وزعان قوعامدا ادەبيەتتىڭ ايى وڭىنان تۋا قويمايتىنى انىق. بۇگىندە ءبارىمىز جارىسا جامانداپ جۇرگەن سوتسياليستىك رەاليزم تۇسىندا جازۋشىلارىمىز يدەولوگيالىق قىسپاققا تۇسكەنىمەن, قارجىلىق جاعىنان تارشىلىق كورمەگەنى جاسىرىن ەمەس. تالاپ بىرەۋ-اق – وكىمەتتىڭ ساياساتىنا ساي كەلەتىن تاقىرىپتاردىڭ اياسىنان شىقپاساڭ بولعانى. قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى قاپتاعان دەمالىس ورىندارىنىڭ ىشىنەن قالاعانىڭا بار دا, شابىتىڭدى شاقىرىپ بۇرقىراتا بەر. ناز جۇرمەيتىن نارىعىڭىز ونسىز دا وڭىپ تۇرماعان رۋحانياتتى جوسپارلى شىعىنعا باتىردى. وسىنداي كەڭىنەن كوسىلۋدى كوتەرمەيتىن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە ازەربايجان جازۋشىلار وداعىنىڭ تىزگىنىن ۇزاق ۋاقىت ۇستاپ وتىرۋ وڭاي ەمەس, ارينە. ويتكەنى اناۋ جوق, مىناۋ جەتپەيدى. مۇڭ-نالاعا تولى مۇنداي تىعىرىقتان جول تابۋدا ءبىرىنشى باسشىنىڭ حالىق پەن بيلىك الدىنداعى ابىروي بەدەلى از ءرول وينامايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
انار اعا ايتادى: – وداق باسشىسىنىڭ ورىنتاعىنا جايعاسقانىما وتىز ەكى جىلدان اسىپتى. بۇعان ءبىر جاعىنان ماقتانامىن. سەبەبى مەنى تسك-نىڭ پارمەنىمەن جوعارىدان «تۇسىرگەن» جوق. جازۋشىلاردىڭ وزدەرى سايلاعان ءبىرىنشى توراعامىن. ال ەندى تىم ۇزاقتاۋ وتىرعانىم ۇلگى ەتەرلىك ءۇردىس ەمەس ەكەنىن ءىشىم سەزەدى. جاعداي سولاي بولىپ تۇرسا قايتەيىن...
بىلەسىز بە, ءبىزدىڭ وزىمىزگە ءتان قيىندىقتارىمىز بار. باياعىدا تسەنزۋرا اياق-قولىمىزدى بايلاپ تاستاپ, ويداعىمىزدى جازا المادىق قوي. ەندى, مىنە, ەركىندىك ءتيىپ ەدى, ماتەريالدىق كەدەرگىلەرگە ماتالدىق. بۇرىن كىتاپتارىمىز ءجۇز مىڭ تيراجبەن باسىلسا, قازىر ەكى مىڭ دانانى قاناعات تۇتامىز. ادەبي جۋرنالدارىمىزدىڭ دا تارالىمى مۇلدەم ازايىپ كەتتى. ەگەر توپىراعى تورقا بولعىر پرەزيدەنتىمىز گەيدار اليەۆ جازۋشىلار وداعىن بيۋدجەتكە كىرگىزبەگەندە, ءباسپاسوز قۇرالدارىنا سۋبسيديا بولدىرمەگەندە شىعارماشىلىق ۇيىم شاڭىراعى شايقالىپ كەتەتىن ەدى. ەلىمىزدە كاسىبي 1800-دەي جازۋشى تىركەلگەن. سولاردىڭ ارقايسىسى ءوزىن نيزامي, فيزۋليدەن كەم سانامايدى. سويتپەسە ءسولدى ءسوز تۋدىرا ما!
وكىنىشكە قاراي, جالپاق جۇرت جازۋشىلاردان كورى ەسترادا جۇلدىزدارىن كوبىرەك بىلەتىن «اۋرۋعا» ۇشىرادى. وقىرماندارىمىز بۇرىن قولتاڭبا الۋعا قۇشتار بولسا, بۇگىندە سۋرەتكە تۇسۋگە سۇيرەلەيدى. سەن قالايسىڭ با, جوق پا, شارۋاسى شامالى. ءار زاماننىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بولادى دا. كورەمىز, كونەمىز...
ادەبيەتكە شىنايى بەرىلگەندەر ەشتەڭەگە قاراماي جازىپ جاتىر. ال اقشا مەن اتاق قۋشىلار تۇيىققا تىرەلىپ تۇر. بۇگىندە ادەبيەت سەنى اسىراي المايدى. ادەبيەتكە قۇلاقكەستى قۇل بولۋ ءۇشىن شەكتەن شىققان جانكەشتىلىك قاجەت.
«پوەت ۆ روسسي بولشە چەم پوەت». ورىس پوەزياسىنىڭ ورتاڭقولداي وكىلى ەۆگەني ەۆتۋشەنكونىڭ بۇل قاناتتى ءسوزىنىڭ استارىندا ادام ايتقىسىز اۋىر جۇك جاتىر. نەگە ەكەنىن قايدام, باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلگەندە قارايعان حالىق جاۋتەڭدەپ جازۋشىلار جاققا قارايدى. بىزدەگى قاراباق وقيعاسىنا بايلانىستى قالامگەرلەر قاۋىمى بۇعىپ قالمادى. اتتانداپ الدىڭعى شەپكە شىقتى. بىرنەشەۋىمىز قول قويىپ گورباچەۆقا تەلەگرامما جونەلتتىك. جازۋشىلار وداعى ەل اۋماعىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاۋ جونىندەگى ورتالىققا اينالدى. كەيىن ساياسي پارتيالار پايدا بولعان سوڭ سابامىزعا ءتۇسىپ, نەگىزگى جۇمىسىمىزبەن اينالىسۋعا كوشتىك. كەزىندە جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىق ءۇيىن سوعىس سويقاندارىنان زارداپ شەككەن قاراباقتىق بوسقىندارعا بەرگەن ەدىك. پرەزيدەنت سونى جوندەتىپ وزىمىزگە قايتارۋ جونىندە پارمەن بەردى. ارىپتەستەرىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قامقورلىقتاردان دا تىسقارى قالماعانىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىن. ادەبيەتكە ادال قىزمەت قىلۋشى اعا بۋىن مەن كەيىنگى تولقىن وكىلدەرىنە جىل سايىن ارنايى گرانت بولىنەدى. وسىلايشا ەل قاتارلى ەپتەپ كۇن كورىس جاساپ جاتقان جايىمىز بار.
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ تاريحي تامىرلاستىعى ارىدەن باستالاتىنى بەلگىلى. قازىر دە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى ينتەگراتسيا تالاپتارىنا ساي تەرەڭدەي تۇسكەن. وسى ورايدا مادەني-رۋحاني ارالاستىقتىڭ الار ورنى ايرىقشا. بۇعان ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە قوماقتى ۇلەس قوسۋدا. قازاق باۋىرلارىنا وڭ قاباقپەن قارايدى. بىلتىر باكۋگە ىسساپارمەن بارعان اقىن ەرلان ءجۇنىس ونىڭ قىزمەت ۇستەلىنىڭ ۇستىندە ابايدىڭ شاعىن ءمۇسىنى تۇرعانىن جەلپىنە جەتكىزگەندە جۇرەگىمىزدىڭ جىلىپ سالا بەرگەنىن قايتىپ جاسىرامىز. ەلدەن ەستۋىمىزشە, انار اعامىز قازاقتىڭ كىندىك قالاسىندا جۇرگەنىندە حال-احۋالىن سۇراپ جەرلەستەرىنىڭ ءبىرى تەلەفون سوعىپتى: ء«حالىم قايدان جامان بولسىن. جەگەنىم – قازى-قارتا, ىشكەنىم – قىمىز. باكۋگە بارعان سوڭ ءسىرا, جىلقى بولىپ كىسىنەيتىن شىعارمىن», – دەپتى قازاقتاردىڭ قوناقجايلىلىعىنا ءسۇيسىنىسىن ازىلمەن ادىپتەپ.
انار اعا ايتادى: – اسقار تاۋ اسىپ, تەلەگەي تەڭىز كەشىپ قازاقستانعا وسىمەن ءۇشىنشى رەت كەلدىم. الماتىدا, بىردە استانادا ات شالدىرعانىم ەستە. ارينە ونداعى اسەرلەرىم ايرىقشا. ال بۇگىنگى نۇر-سۇلتاننىڭ كەلبەتى ءتىپتى كەرەمەت. كوز تويماس كوركەمدىگى ەرىكسىز تاڭداي قاقتىرادى. ساۋلەتتىك ءسان-سالتاناتى اسقاقتاعان سامالاداي شاھار سالعان قازاقتارعا قايران قالامىن.
مەن سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىزگە مەيلىنشە مەيماندوستىقپەن مەيىرلەنە قارايمىن. تۇتىندەرىڭىزدىڭ ءتۇزۋ ۇشۋىنا تىلەكتەسپىن. ويتكەنى ءبىزدىڭ ءتۇپ-تۇقيانىمىز ورتاق, ءدىنىمىز ءبىر, ءتىلىمىز ۇقساس ازەربايجاندا ابايدى, اۋەزوۆتى ارداقتايدى, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءابدىجاميل نۇرپەيىسوۆ, مۇحتار شاحانوۆتى باعالايدى. ايتپاقشى, وسى جولى وزىممەن بىرگە ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ جۋىردا عانا ازەربايجان تىلىندە شىققان ولەڭدەر جيناعىن اكەلدىم.
ءارتۇرلى ادەبي جيىنداردا قازاقستاندىق قالامداستارىممەن ءاردايىم شۇرقىراي تابىسامىن. زامانىمىزدىڭ زاڭعار پەرزەنتى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن سىيلاس دوسپىن. ول ەلىمىزدىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن قيىن كۇندەردە بىزبەن بىرگە بولدى. تاريحىمىزدا وشپەستەي تاڭبالانعان 90-جىلدىڭ قارالى قاڭتارىندا شاقىرتۋىمىزدى قابىل الىپ, باكۋگە بىردەن ۇشىپ كەلگەنىن قالاي ۇمىتايىق. قاتتى سۋىق ءتيىپ, دەنە قىزۋىنىڭ كوتەرىلىپ تۇرعانىنا قاراماپتى. سابازىڭ اينالاداعى اتىس-شابىستان ساسپادى. قاندى قاقتىعىستىڭ قاڭعىعان وقتارى جايعاسقان مەيمانحاناسىنىڭ قابىرعاسىنان قايتىپ, ومىرىنە قاۋىپ توندىرسە دە سىر بەرمەدى. قازاقتارىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن سوندا جان-تانىممەن سەزىنگەن ەدىم.
ءبىراز حيكاياتتارىمدى قازاقشاعا اۋدارعان بەرىك شاحانوۆپەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاس-قۇرالاسپىن. الماتىداعى ونىڭ, باكۋدەگى مەنىڭ شاڭىراعىمدا شالقىپ-تاسىپ, ەكەۋارا ەتەنە سىرلاسقان ساۋلەلى ساتتەر ويىما ءجيى ورالادى. الگىندە ءسىز مەنەن «شەڭبەر» اتتى حيكاياتىمداعى «رازدەلسيا لەگ. پوگلاديل رۋكوي ۆيسياششيۋ ناد كروۆاتيۋ كارتۋ, ۋگادىۆايا ۆ تەمنوتە كازاحسكيە نازۆانيا: كاراتاۋ, اكسۋات, اياگۋز...» دەگەن جولداردى اۋىزعا الدىڭىز. ول جەرلەردە ەشقاشان بولعان ەمەسپىن. ستاليندىك دەپورتاتسيا كەزىندە سول جاققا جەر اۋدارىلعان تانىستارىمنىڭ ايتۋىنان بىلەمىن. اتالعان اۋىلدار مەن تاۋدى كورگىم كەلەدى. بىراق ءساتى ءبىر تۇسپەي-اق قويدى. عۇمىرىم بولسا كورەرمىز...
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: ءتۇبى ءبىر تۋىستاردىڭ باسىن بىرىكتىرە الماي تۇراننىڭ تۋ ۇستاعان تالاي تۇلعالارى وكىنۋمەن ومىردەن ءوتتى. باياعى باعى ۇشقان باستارىنا بوداندىق نوقتاسىن كيگەن باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلىپ, ءبىر-بىرىنەن الىستاعاداي كۇي كەشتى.
دۇنيە-اي, دەسەڭشى. ۇلى تۇركىنىڭ ۇپايى تۇگەندەلەر اقجارىلقاپ كۇن تۋار ما ەكەن الدىمىزدان. كۇپتى كوڭىلدى ءجۇز كۇدىك جايلاسا دا, جاسىنداي جارق ەتكەن جالعىز ءۇمىت جارقىن بولاشاققا جەتەلەيدى.
اڭساعان ازاتتىق تاڭى اتقان سوڭ وزبىر وتارشىلدىق ويران سالعان سانامىزعا ساۋلە ءتۇسىپ, ارعى باستاۋلارىمىزدى ىزدەۋگە اڭسارىمىز اۋدى. تاريحتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىندە تارىداي شاشىراعان تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ ءوزارا بارىس-كەلىسى ورىستەپ, جاتباۋىر بولا جازداعان جاقىندار قايتا قاۋىشتى. تۋىستىق تۋىن بيىكتەتۋگە ايانباي اتسالىسقان قايراتكەرلەر قاتارىندا انار راسۋلوگلى رزاەۆتىڭ دا جۇرگەنى امبەگە ايان.
انار اعا ايتادى: – سىپايىلىق ساقتاپ, سىزىلماي-اق قويايىن. تۇركسوي-دىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولعانداردىڭ ءبىرىمىن. ورايىن تاۋىپ, تۇركى دۇنيەسىنىڭ يۋنەسكو-سىن اشۋ قاجەتتىلىگىن تۇرعىت وزالعا دا, سۇلەيمەن دەميرەلگە دە ايتتىم. اقىرى تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ قولداۋىمەن وسىناۋ بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم كەرەگە كەردى. ونىڭ العاشقى باس حاتشىسى ءبىزدىڭ دارىندى كومپوزيتورىمىز پولات بۇلبۇلوعلى بولعانى ءمالىم. تۇركى كەڭەسى, تۇركى اكادەمياسى اياسىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلۋدا. مۇنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزبەن جاقىنداي تۇسۋىمىزگە سەپتىگىن تيگىزبەك. كەيدە عالىمدارىمىز ورتاق تۇركى ءتىلىن ەنگىزگەن ابزال دەگەن سىڭايدا ەمەۋرىن ءبىلدىرىپ قويادى. مەنىڭشە, بۇل – ەشقاشان جۇزەگە اسپايتىن شارۋا. ويتكەنى قازاقتى يۋلدۋز, ازەربايجاندى جۇلدىز دەۋگە كوندىرە المايسىڭ.
قازاقستاننىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ باعىتىنداعى قادامىن قۇپتايمىن. تەك بۇعان بۇرىنىراق كوشكەن اعايىندارىنىڭ قاتەلىكتەرىن قايتالاماسا بولعانى.
1926 جىلى باكۋدە تۇركولوگتاردىڭ بىرنەشە سەزى وتكەنىن بىلەسىزدەر. سوندا سويلەگەن احمەت بايتۇرسىنوۆ لاتىنعا كوشپەي-اق اراب الىپبيىنە بەيىمدەلۋدى ۇسىنىپتى. دۇرىسى سول ەدى. قانشاما قازىنالارىمىز اراب الفاۆيتىمەن جازىلعان. اتتەڭ, قىزىل وكىمەت جالىن كەسىپ تاستادى. بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن سوڭ وكىنگەننەن نە پايدا؟!
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: انار اقساقالدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق جولىنا شولۋ جاساساق, قايراتكەرلىك قىرلارىنا توقتالساق, اقپارات قۇرالدارىنداعى ينتەرۆيۋلەرىن وقىساق, ونداعى كوتەرىلگەن مايەكتى ماسەلەلەردىڭ بايىبىنا بارساق, كەيىپكەرىمىزدىڭ اۋەلدەن-اق تۇرىكشىلدىك باعىتتى ۇستانعانىن بايقايمىز. وسىعان بايلانىستى بەرىك شاحانوۆ اعامىزدىڭ اۋزىنان ەستىگەن مىنا ءبىر اڭگىمە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. الماتىداعى القالى ادەبي فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرازى جاعالارى جايلاۋدا بەيرەسمي جاعدايدا اڭگىمە سوعىپ وتىرماي ما. سوندا سوقتالى ءسوز سۇلەيلەرىنىڭ بىرەۋى ءازىل-شىنىن ارالاستىرا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ءتۇرى تۇرىكتەرگە ۇقسايتىنىن ايتىپ قالىپتى. كەۋ-كەۋلەسكەن كوڭىلدى توپ ەزۋلەرىندەگى كۇلكىلەرىن ەندى جيا بەرگەندە, انەكەڭ ج ۇلىپ العانداي: ء«وي, سەندەر ءوزى قىزىق ەكەنسىڭدەر. وسىنداعى ءبارىمىز تۇرىك ەمەسپىز بە؟! تەك شىڭعىس – قىرعىز تۇرىك, سەن – قازاق تۇرىكسىڭ, مەن – ازەربايجان تۇرىكپىن...», دەپتى اينالاسىنداعىلارعا استارلى ويىن اڭعارتىپ. مازمۇنى سوتسياليستىك مادەنيەتتىڭ مالتاسىن ەزگەن وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا مۇنداي «قىلجاقتى» سوۆەتتىڭ سولاقاي ساياساتى كوتەرە المايتىن. تۇرىكشىلدىكتىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن تۇسىنگەندىكتەن بۇلايشا باتىلداۋ سويلەۋگە ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ جۇرەگى داۋالاي بەرمەيتىن. سوعان قاراعاندا, بۇل كىسىنىڭ ءونبويىندا تەكتىلەرگە ءتان ءور رۋح اتويلاپ تۇرعان ءتارىزدى.
انار اعا ايتادى: – ۇلتتىق داستۇرلەرىمىزدى ۇلىقتاۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن اكەمنىڭ ۇزەڭگى دوستارىنىڭ ءبىرى وعاش ويلارىمەن بيلىككە جاقپاي, ەلىنەن ماسكەۋگە اۋعان تۇرىكتىڭ اسا كورنەكتى اقىنى نازىم حيكمەت بولاتىن. قوعامدىق قۇبىلىستاردى كەلەمەجدەگەندە تىلىنەن ۋ تاماتىن ايگىلى ءازيز نەسينمەن دە ديدارلاسىپ, لەبىزىن تىڭدادىم. ءمۇيىزى قاراعايداي بۇل مىقتىلارىڭ وڭاشا وتىرىستاردا قاڭسىعان تۇركىلىك تامىرىمىزعا قان جۇگىرتۋ قاجەتتىگىن قامىعا ايتاتىن. وسىنداي ءماسليحاتتار وي-ءورىسىمىزدىڭ كەڭەيۋىنە اسەر ەتپەيدى دەيمىسىز.
ونىڭ ۇستىنە اياۋلى انامنىڭ توركىن جاعى دا جاقسى-جايساڭداردان كەندە ەمەس-تۇعىن. ناعاشى اتام – دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى بولعان كىسى. بولشەۆيكتەر اتىپ تاستادى. ۇرپاقتارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. كەيبىرەۋلەرى ەميگراتسياعا كەتىپ تىندى. تۇركييادان پانا تاپتى. ارنايى شاقىرتۋمەن ءوزىم دە ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ازەربايجان تىلىنەن ءدارىس وقىدىم. ءسويتىپ تۇركىلىك نەگىزىمىزگە جاقىنداي تۇسسەك كەرەك.
ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز: قازاق پەن ازەربايجاندى بايلانىستىراتىن التىن ارقاۋ تىم ارىدەن جەلى تارتادى. سوناۋ ءحىى عاسىردا ازەربايجاننىڭ ۇلى اقىنى نيزامي گيان قىپشاق ارۋى اپپاققا ارناپ «سەنسىز» دەيتىن مۇڭدى ولەڭ جازعان. قازىرگى ازەربايجاننىڭ اۋماعىندا قازاق اتتى اۋدان بار. قايدان بىلەيىك, اتالعان ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ءتۇر-ءتۇسى بىزگە ۇقسايتىن كورىنەدى. ونىمەن قويماي وزدەرى ەتكە قۇمار جانە ولەڭ-جىر قۇراۋعا بەيىم دەگەندى قۇلاعىمىز شالادى. انىق-قانىعىن عالىمدارىمىز اجىراتا جاتار.
مۇقىم تۇركىنىڭ ورتاق مۇراسى سانالاتىن «قورقىت اتا كىتابى» جايىندا دا زەردەلى زەرتتەۋلەر جەتەرلىك. قارماقشىداعى قورقىت بەيىتى, قوبىزعا سارىن قوسقان جاۋھار جىرلار, قىلاياعى «قايدا بارساڭ قورقىتتىڭ كورى» دەيتىن ماتەلگە اينالعان ءماندى تىركەس كونەنىڭ كوپ شەجىرەسىنەن سىر شەرتكەندەي.
انار اعانىڭ ايتقانى: – قازاقستاننىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا عانا ەمەس, تاعى بىرنەشە ەلدە زيراتى بارىنان حاباردارمىن. ازەربايجاندا مازارى بولماعانىمەن, تەڭدەسسىز ەپوستىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلدەگى جەر-سۋ اتاۋلارى كوبىرەك ايتىلاتىنى تالاسسىز اقيقات. ەڭ باستىسى كىتاپتىڭ ءتىلى ازەربايجانشاعا جاقىنداۋ. وعىز ءتىلى – تۇرىك, ازەربايجان, تۇرىكمەن, گاگاۋز تىلدەرىنىڭ اتاسى.
مەن «قورقىت» كىتابىمەن بوتا تىرسەك بوزبالا شاعىمدا تانىستىم. ءار وقىعان سايىن سان ءتۇرلى جاڭالىق اشامىن. ونداعى وقيعالار كوز الدىمدا كينو كورىنىس بولىپ كولبەڭدەيتىن. سودان وتىرا قالىپ ستسەناري جازايىن. بىراق پروزا جانىما جاقىنداۋ بولعاندىقتان ويىم پوۆەسكە اينالىپ كەتتى. مەن جىرداعى ون ەكى سيۋجەتتىڭ باسىن قوسىپ وزىمشە ورنەكتەدىم. قال-قادەرىمشە كونەنىڭ كوزىندەي رۋحاني قازىنانىڭ كوركەمدىگىن جوعالتپاۋعا تىرىستىم. فولكلورعا ويدان قوسقان وبرازدارىم دا جوق ەمەس.
تۇركى الەمى كوپتەگەن ۇلى اقىندى دۇنيەگە اكەلدى. الايدا تۇركى تەكتەستەر اراسىنان شەكسپيرمەن شەندەسەتىن دراماتۋرگتەر, سەرۆانتەس, دوستوەۆسكي, تولستوي جانە بالزاكپەن يىق تىرەستىرۋگە جارايتىن رومانيستەر شىقپاعانىن مويىنداۋعا ءتيىسپىز. ەسەسىنە ولاردىڭ جىرلارى ءوزىنىڭ پوەتيكالىق قۋاتى, كولەمى جاعىنان «قورقىت» پەن «ماناسقا» جەتپەيدى.
«قورقىت اتا كىتابى» – ايدىك الەم. حالىق ءومىرىنىڭ تۇتاس ەنتسيكلوپەدياسى. بۇل – وتاندى سۇيۋگە ۇندەيتىن ودا. عىلىمي پايىمداۋلار بويىنشا ول گومەردىڭ «وديسسەيىنەن» بۇرىن تۋعان. قورقىت – كىتاپتىڭ اتى ايتىپ تۇرعانداي, وسىناۋ وراسان زور ەڭبەكتىڭ اۆتورى. مەن قورقىت تۋرالى «سونگەن وتتىڭ جارىعى» اتتى ەكى سەريالى ءفيلمنىڭ ستسەناريىن جازۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم.
«قورقىت» – ءبىزدىڭ ورتاق مادەنيەتىمىزدىڭ مايەگى. تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر كينەماتوگرافيستەرى بىرىگىپ سۇبەلى سەريال تۇسىرسە دەگەن ارمانىم بار. بۇيىرسا, ونداي ماقساتقا دا جەتەر كۇن بولار, بالكىم...
اڭگىمەلەسكەن
تالعات باتىرحان,
«Egemen Qazaqstan»
