ابايدىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا اكادەميك زاكي احمەتوۆ تۋرالى جازعان ءبىر ماقالام ويىما ورالدى. ونى «پو نەحوجەنوي تروپە» دەپ اتاعان ەدىم. عىلىمدا بۇرىن زەرتتەلمەگەن, قارالماعان پىكىر سوقپاعىنا بوي ۇرۋ قابىلەتى زاكيدەن لەنينگراد اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەنىندە, قازاق جانە ورىس ادەبيەتتەرىنىڭ بايلانىسىن ناقتىلى زەرتتەۋلەرى بارىسىندا بايقالعان ەدى. كانديداتتىق جۇمىسى – «لەرمونتوۆ جانە اباي» تاقىرىبى بولعاندىقتان, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تىرەكتى سالاسى – تەكستولوگياعا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلدى.
ابايدىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا اكادەميك زاكي احمەتوۆ تۋرالى جازعان ءبىر ماقالام ويىما ورالدى. ونى «پو نەحوجەنوي تروپە» دەپ اتاعان ەدىم. عىلىمدا بۇرىن زەرتتەلمەگەن, قارالماعان پىكىر سوقپاعىنا بوي ۇرۋ قابىلەتى زاكيدەن لەنينگراد اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەنىندە, قازاق جانە ورىس ادەبيەتتەرىنىڭ بايلانىسىن ناقتىلى زەرتتەۋلەرى بارىسىندا بايقالعان ەدى. كانديداتتىق جۇمىسى – «لەرمونتوۆ جانە اباي» تاقىرىبى بولعاندىقتان, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تىرەكتى سالاسى – تەكستولوگياعا ايرىقشا كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلدى.
ادەبي بايلانىس سىڭارجاق بولماۋعا كەرەك. سوندىقتان جاس زەرتتەۋشى ەۋروپا جۇرتشىلىعىنىڭ, اسىرەسە, ورىس ادەبيەتشىلەرىنىڭ اباي ءجونىندە ەستىگەن-بىلگەندەرى بار ما ەكەن دەگەن ماسەلەنى الدىمەن انىقتاپ الۋعا ۇمتىلعانىن بايقايمىز. اباي شىعارمالارى جەكە كىتاپ بولىپ باسىلعانعا دەيىن قولجازبا تۇرىندە جانە اۋىزشا تاراپ كەلگەنى بەلگىلى. سونداي جاعدايدا دا ورىس زيالى قاۋىمى ابايدىڭ اقىندىعىنان حاباردار بولۋى مۇمكىن عوي. ايتپەسە اباي كىتابى شىقپاي تۇرىپ, ەسىمى سول ۋاقىتتاعى ەڭ ءىرى باسىلىم «روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا» (1903) دەگەن كوپ تومدىقتىڭ 18-ءىنشى كىتابىنا ىلىگەر مە ەدى, ىلىكپەس پە ەدى؟ ال اتالعان تومدا ابايدىڭ اقىن اتالۋى ۇستىنە, جازعان ولەڭدەرىنىڭ جاڭاشىلدىعىنا كوڭىل بولىنگەن. ماقالا اۆتورى ا.سيدەلنيكوۆ ابايدى – قازاق ادەبيەتىندەگى جاڭا باعىتتىڭ وكىلى اتايدى. مۇنداي ماعلۇماتتى قايدان تاپتى دەيتىن ەمەس. ورىس زيالىلارى ابايدى قازاقتىڭ باس اقىنى سانايتىن ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن احمەت بايتۇرسىنوۆتارمەن ءجيى ارالاسىپ تۇراتىن.
ول كەزدىڭ زەرتتەۋشىلەرىنە اباي ولەڭدەرى باسقا ادامداردىڭ قولجازبالارى نە كوشىرمەلەرى ارقىلى جەتەتىن. ال, تۋىندىلارى كىتاپ بوپ 1909 جىلى عانا باسپا ءجۇزىن كوردى. وسى ماتەريالدىڭ قاي قايسىسىندا بولسىن جاڭىلىس كەتكەن يا بولماسا بۇرمالانعان ءسوز كەزدەسپەۋى مۇمكىن ەمەس. سولاردىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن تەكسەرۋ, قاتە كەتكەن جەرلەرىنە دالەلىن تاۋىپ, ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزۋ, تاعى باسقا ولقىلىعىن تولتىرۋ – وڭاي جۇمىسقا جاتپاۋعا ءتيىس. جاس قايرات سول قىرۋار ۋاقىت تالاپ ەتەتىن جۇمىسقا بىلەك سىبانىپ كىرىستى. «لەرمونتوۆ ي اباي» (1954) اتتى تۇڭعىش ءىرى ەڭبەگىندە ءوزىن قۇنتتى تەكستولوگ, ىسپار ءماتىنتانۋشى ەتىپ كورسەتە ءبىلدى.
ابايدىڭ بۇرىنىراق جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعىندا لەرمونتوۆتان نەبارى 22 ولەڭ اۋدارىلعان دەپ ەسەپتەلەتىن. بۇلاردىڭ ءىشىندە باتىسەۋروپالىق كلاسسيكتەردەن تارجىمالانعان ءۇش شىعارما. بايروننان «ەۆرەيسكايا مەلوديا». بۇل 16 جول ولەڭنىڭ «كوڭىلىم مەنىڭ» دەگەن اتپەن 8 جولى ءتارجىمالانعان. تاعى ءبىرى گەتەدەن «گورنىە ۆەرشينى» – «قاراڭعى تۇندە...» – 8 جول. ءۇشىنشىسى شيللەردەن – «سچاستليۆىي رەبەنوك» – 2 جول. اۋدارماسى «كەڭ جايلاۋ جالعىز بەسىك» – (4 جول) دەپ اتالعان.
ابايدىڭ لەرمونتوۆتان اۋدارىلعان ولەڭدەرىنىڭ ءبار-ءبارى ىجداعاتتى, ەگجەي-تەگجەيلى تەكسەرىلدى. سونداي ءىستىڭ ۇستىندە عوي كەي ولەڭنىڭ لەرمونتوۆتان ەمەس, باسقا ءبىر قاينار كوزدەن الىنعانى بەلگىلى بولعانى. جاس عالىم 1949 جىلى «قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى» جۋرنالىندا (№10) لەرمونتوۆتان اۋدارىلعان دەپ كورسەتىلىپ كەلگەن بىرنەشە ولەڭنىڭ تۇپنۇسقاسىنىڭ جوق ەكەندىگىن جازىپ, مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان ابايتانۋشىلاردى ەلەڭ ەتكىزگەنى ءمالىم. مىسالى, «جۇرەكتە كوپ قازىنا بار, ءبارى جاقسى», «قالقام-اي, مەن ۇندەمەي جۇرەمىن كوپ», سونداي-اق, «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» اتتى ولەڭدەر بۇرىن لەرمونتوۆتان اۋدارىلعان دەپ كەلسە دە, ءدال قاي ولەڭىنەن اۋدارىلعانى جۇمباق كۇيىندە قالىپ قويعان-تىن. سول جۇمباقتى شەشۋدى جاس زاكي ءوز مىندەتىنە الادى. «جۇرەكتە كوپ قازىنا بار, ءبارى جاقسى» ولەڭى انىعىندا يا.پولونسكيدىكى ەكەنىن, 1842 جىلى «پودزەمنىە كليۋچي» دەگەن جيناقتا جاريالانعانىن انىقتايدى.
ال, «مەن كوردىم ۇزىن قايىڭ قۇلاعانىن» اتتى ولەڭدى لەرمونتوۆتىڭ ءتىپتى ەش جيناعىنان كەزدەستىرە المادى. اباي اۋدارعان بۇل ولەڭ لەرمونتوۆتىكى ەمەس, باسقا ءبىر اقىندىكى بولماسا نە ەتتى؟ جاس زەرتتەۋشى وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن كۇندىز-ءتۇنى ىزدەپ دەگەندەي, شارق ۇردى. سونداي تىنىمسىز جۇمىستىڭ ۇستىندە, سالتىكوۆ-ششەدرين اتىنداعى مۋزىكالىق ادەبيەتتەر ساقتالاتىن بولىمدەگى سازگەر انتون رۋ بينشتەيننىڭ جيناعىن قاراستىرىپ وتىرعانىندا, جاس زەرتتەۋشىمىز سارىلا ىزدەپ جۇرگەن شىعارماسىن تاپتى. «يا ۆيدەل, بەرەزۋ – سلوميلاس ونا» دەپ كەلەتىن رومانستىڭ يەسى اقىن لەرمونتوۆ ەمەس, ورىستىڭ جانە ءبىر اقىنى ۆ.ا.كرىلوۆ بولىپ شىقتى. ال, بۇل ولەڭ ءوز كەزەگىندە نەمىس اقىنى ر.لەۆەنشتەين ولەڭىنەن اۋدارىلعان.
ۆ.ا.كرىلوۆتىڭ اتالعان «ولەڭى» (1898) ءتورت شۋماقتان تۇرادى ەكەن. ۇشەۋى «يا ۆيدەل بەرەزكۋ», «يا بابوچكۋ ۆيدەل», «سترەلكا ۆيدەل» دەگەن ۇقساس ءتىركەستەن باستالادى دا, سوڭعى شۋماعىنىڭ باستاپقى ەكى ءسوزى كەنەت ءۇيرەنشىكتى تىركەستەن اينىپ بولەگىرەك ءتۇزىلىپتى:
اح, منە يزمەنيلا پودرۋجكا مويا,
ي سولنتسە پومەركلو داۆنو دليا مەنيا.
نو سمەرت ي پوكوي يا ناپراسنو زوۆۋ –
ي سەردتسەم رازبيتىم داۆنو جيۆۋ دا جيۆۋ».
قازاق اقىنىنا كەلسەك, ول ءتورتىنشى شۋماقتى اۋدارعاندا دا جانە ولەڭگە ءوز جانىنان جاڭا شۋماق قوسقاندا دا ورىس ولەڭىنىڭ باستاما تىركەسىن وزگەرتپەيدى. ياكي شىعارمانىڭ باستاپقى قوس تىركەسىن («مەن كوردىم») سول كۇيىندە قالدىرادى. ونىڭ ۇستىنە ءوز تاراپىنان ولەڭ ماعىناسىن بۇرىنعىسىنان الدەقايدا تەرەڭدەتكەن جاڭا شۋماق تۋعىزادى.
مەن كوردىم دۇنيە دەگەن ءيتتىڭ كوتىن.
ءبىرىنىڭ جەپ جۇرگەن كوپ بىرەۋى ەتىن.
ويلى ادامعا قىزىق جوق بۇل جالعاندا,
كوبىنىڭ سىرتى ءبۇتىن, ءىشى ءتۇتىن.
ەۋروپا اقىنى مەن شىعىس اقىنى اراسىنداعى شىعارماگەرلىك بايلانىس مۇلدە جاڭا وي قۇيماسىن تۋعىزعان. دالا اقىنىنىڭ ءسوز تاستاسى ەۋروپا پوەزياسىنىڭ بويىنا قۇيىپ قويعانداي جاراستى شىققانى ءوز الدىنا. ارىنى بولەك قازاق اقىنىنىڭ شۋماعى ورىس ولەڭىنىڭ اۋدارماسىنا قوسىمشا اجار بىتىرگەن. ەۋروپا تىرلىگى قازاق ءومىرىنىڭ جاندى جەرىنە تيگەندىكتەن بولۋعا كەرەك, قوسىمشا شۋماقتىڭ ارقاسىندا ولەڭنىڭ جالپى تاقىرىپ اۋقىمى, اۋدانى كەڭەيگەن. توسىننان قوسىلعان قازاق اقىنىنىڭ ءسوزى ەۋروپا شايىرىنىڭ ويىنا وي قوسىپ, شيراتا تۇسكەن. ادامزات جۇرەگىن ازاپقا سالاتىن قيانات عاشىعىنىڭ تاستاپ كەتكەن ازابىمەن عانا شەكتەلسە ءبىر ءسارى. ءبىر-بىرىمەن ەگەسىپ, كەڭ دۇنيەنى ءبىر ۋىس قىلىپ تارىلتىپ, ءبىر قايعىدان ءجۇز قايعى تۋعىزىپ جۇرگەن بەيباقتار از با بۇ سۇم جالعاندا؟ قازاق اقىنى تاراپىنان قوسىلعان وسى رەپليكا ىسپەتتەس شۋماق جالپى ادام تاعدىر-تاۋقىمەتىن ويلاۋعا ءماجبۇر ەتەدى.
ورىس اقىنىنىڭ ولەڭىنە قوسقان اباي شۋماعىنىڭ ءساتتى شىعۋىن زاكي احمەتوۆ «و يازىكە كازاحسكوي پوەزي» (1970) اتتى ەڭبەگىندە دۇرىس تۇسىندىرەدى. ورىس-قازاق مادەني, رۋحاني بايلانىستارىنىڭ كۇشەيۋى ابايداي ءىرى تالانتتىڭ وي اعىسىن تاسقىنداتا تۇسكەن. زاكي احمەتوۆ سول پىكىرىن بىلايشا قورىتادى.
«نىنە ۋجە نەت نادوبنوستي وسوبو دوكازىۆات, كاكوە موششنوە ۆوزدەيستۆيە نا فورميروۆانيە ميروۆوزرەنيا ابايا, نا ۆسە ەگو پوەتيچەسكوە تۆورچەستۆو وكازالي پرويزۆەدەنيا ۆەليكوي رۋسسكوي ليتەراتۋرى. كازاحسكي پوەت, كوتورىي پرەۆوسحودنو زنال ي ليۋبيل رۋسسكۋيۋ ليتەراتۋرۋ, ۆوسحيششالسيا حۋدوجەستۆەننىم گەنيەم پۋشكينا, لەرمونتوۆا, كرىلوۆا ي درۋگيح پوەتوۆ. تۆورچەسكي وپىت رۋسسكوي ليتەراتۋرى سپلاۆلياەت س ناتسيونالنىمي حۋدوجەستۆەننو پوەتيچەسكيمي تراديتسيامي, ستاۆيت نا سلۋجبۋ ليتەراتۋرنو-ەستەتيچەسكيم زاداچام, ۆىدۆيگاەمىم سوۆرەمەننوي كازاحسكوي دەيستۆيتەلنوستيۋ».
زاكيدىڭ رۋحاني, مادەني, ادەبي بايلانىستار ءمانىن انىقتاۋداعى ەڭبەگىن عىلىمي جۇرتشىلىق جوعارى باعالادى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ابايدىڭ بۇرىنعى جيناقتارىن سالىستىرا تەكسەرۋ جۇمىستارىن ۇزبەي جۇرگىزۋگە اتسالىستى. اباي ماتىندەرىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەۋدە 1957 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسقارۋىمەن دايىندالعان ەكى تومدىق جيناقتىڭ ءمانى ايرىقشا ەكەنىن زاكەڭ ۇنەمى ايتىپ جۇرەتىن. ابايدىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي 1995 جىلى شىعارىلعان ەكى تومدىق شىعارمالارىنىڭ دايىندالۋ جۇمىسىنىڭ جۋان ورتاسىندا دا زاكەڭ جۇرگەنىن بىلەمىز. جاڭا قوس تومدىقتىڭ «كەمەل اقىن, كەمەڭگەر ويشىل» اتتى كىرىسپە ماقالانىڭ دا اۆتورى – اكادەميك زاكي احمەتوۆ.
«اباي پوەزياسى قازاق ادەبيەتىندەگى مۇلدە جاڭا قۇبىلىس, جاڭا كەزەڭ بولعانىن ايتا وتىرىپ, اقىننىڭ شىعارماشىلىق ونەرىنىڭ نەگىزى تىرەگى, سارقىلماس قاينار كوزى حالىق پوەزياسى, جۇزدەگەن جىراۋ, جىرشى, اقىنداردى تۋعىزعان حالىقتىڭ سان عاسىرلىق باي ادەبي مۇراسى دەيمىز. حالىق پوەزياسىمەن تەرەڭ تامىرلاستىعى ابايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىنا انا سۇتىمەن بىتكەن قاسيەتتەي ۇلتتىق, دارالىق سيپات بەرگەنى داۋسىز. سونىمەن قاتار, اباي العاش اقىندىققا بوي ۇرعان كەزدەن باستاپ, شىعىس اقىندارىنىڭ ولەڭ-جىرلارىن كوپ قىزىقتاعانى, كەيىنىرەك ونەردە تىڭ جاڭا ءورىس ىزدەگەن تۇسىندا ورىس كلاسسيكتەرىنىڭ (ەۋروپا اقىندارىنىڭ دا) شىعارمالارىنان مول اسەر العانى تالاسسىز».
بۇل سوزدەردى اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ «و يازىكە كازاحسكوي پوەزي» (1970), «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» (1975), «رومان-ەپوپەيا مۋحتارا اۋەزوۆا»»1977), ت.ب. ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىر جاعى قىسقاشا اڭداتپاسى, اننوتاتسياسى دەسە دە بولادى.
ماقالا تاقىرىبىنا بايلانىستى ورىس, جالپى, ەۋروپا اقىندارىن ءبولىپ ايتساق, اكادەميك احمەتوۆ ابايدىڭ ب اتىس-شىعىس وي-ءورىسىن, ءدۇنيەتانىمىنىڭ, پوەزياسىنىڭ ەڭ قۇندى جەتىستىكتەرىن زەردەلەپ بىلۋگە كوپ كۇش جۇمساعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇل يگىلىكتەردى جاساعان كىمدەر ەكەنىن زاكەڭ «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» اتتى كىتابىندا تولىق اتاپ وتەدى. رەسەيدىڭ الەكساندر پۋشكين, ميحايل لەرمونتوۆ, يۆان كرىلوۆ, ۆيسساريون بەلينسكي, لەۆ تولستوي سەكىلدى اتاقتى ادامدارىمەن قوسا, ەۋروپا عالىمدارى سپەنسەردىڭ, ءلۋيستىڭ, درەپەردىڭ ەڭبەكتەرىن, سونىڭ ىشىندە «پوزيتيۆنايا فيلوسوفيا», «يستوريا ۋمستۆەننوگو رازۆيتيا ەۆروپى» دەگەن سياقتى كىتاپتاردى ەسكە الادى.
اباي ەۋروپا اقىندارىن اۋدارىپ قانا قويماعان. كەي ەستىگەن اڭگىمەسىن ولەڭ سوزگە اينالدىرعان. فرانتسۋز جازۋشىسى ج.ف.لافاگارگتىڭ اڭگىمەسى نەگىزىندە, ماسەلەن, «اساۋ توي, تەنتەك جيىن, وپىر-توپىر» ولەڭى تۋعان. مونارحيست جازۋشى ج.كازوت (1719-1792) فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسى قاۋعا تيگەن ءورتتەي لاۋلايىن دەپ تۇرعانىن, جانىندا وتىرعان جورا-جولداستارىنىڭ جانە ءوزىنىڭ بىلايعى تاعدىرىن الدىن الا بولجاعان. جانە بولجامى ءدال كەلگەن. كازوت 1792 جىلى دارعا اسىلعان. پاتشا تاقتان قۇلايتىن كۇن تۋادى دەگەن سارىن لەرمونتوۆتىڭ ءوز ولەڭدەرىندە دە كەزدەسەدى. اباي بۇل ولەڭدى اۋدارعاندا مازمۇنىنان كوپ اۋىتقىماسا دا, سوڭعى تۇسىن تۋرا اۋدارماي, «ناد ۆاشەي گلاۆوي كولەبلەتسيا سەكيرا» دەگەن وبرازدى جالپى پالساپالىق سوزبەن اۋىستىرادى, تاعدىر قايدا ايداسا, سوندا باراسىڭعا تىرەيدى
گەرمانيانىڭ ۆەيمار قالاسىنداعى گەتە مۋزەيىندە مرامورعا قاشالعان ءۇش ولەڭ تاقتاسى ءىلۋلى تۇر. اۆتورلارى يوگانن ۆولفگانگ گەتە, ميحايل لەرمونتوۆ جانە اباي قۇنانباەۆ. قازاق جازۋشىسى, ءبىر كەزدە يلمەناۋ قالاسىنىڭ كومەندانتى بولعان قالمۇقان يساباەۆتىڭ مۇراجايعا تارتقان سىيى.
گەتە 1780 جىلى قىركۇيەكتىڭ 6-سىنان 7-ىسىنە قاراعان ءتۇنى يلمەناۋ قالاسى ماڭىنداعى كيحەلحان تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى اعاش ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا «نوچنايا پەسن ستراننيكا» («Wandrers Nachtllied») اتتى ولەڭ جازىپ قالدىرادى. ولەڭنىڭ قىسقاشا مازمۇنى بىلاي كەلەدى: اينالا قورشاعان تاۋ شىڭدارىندا ۇيىعان تىنىشتىق. ازداپ ءلۇپ ەتكەن جەل بار. ورمانداعى قۇس اتاۋلى جىم-جىرت, ءۇنسىز. گەتە ولەڭنىڭ سوڭعى جولىن كوزىنە جاس ءۇيرىلىپ جازادى. ازداپ سابىر ەتسەڭ, سەن دە تىنشىعارسىڭ...لەرمونتوۆ بۇل ولەڭگە «گورنىە ۆەرشينى» دەگەن ات بەرەدى. ورىس اقىنى سۋرەتتەۋىندە دە قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىنىشتىق ورناعان. شىڭ-قۇز قالىڭ ۇيقىدا. جول شاڭسىز. جاپىراق سىبدىرى دە ەستىلمەيدى. ابايدا ءتۇن شىمىلدىعى ەندى تۇسە باستاعانداي. «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ...»
«زاستىۆشايا, ستاستيچەسكايا كارتينا نوچي ۆ ستيحوتۆورەنياح گەتە, زامەتنو رادۆينۋتايا, وجيۆلەننايا, كونكرەتيزيروۆاننايا ۆ پەرەلوجەنني لەرمونتوۆا, ستالا ۆ پەرەۆودە ابايا زناچيتەلنو ديناميچنەي» – دەپ قورىتادى ءۇش تىلگە بىردەي جورعا گەرولد بەلگەر ءوزىنىڭ «گەتە مەن اباي» اتتى شىعارماسىندا, 1989). «زاكي احمەتوۆ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» اۋدارماسىن ابايدىڭ ەڭ ءبىر عاجايىپ شىعارمالارىنا جاتقىزادى. اباي ولەڭنىڭ مازمۇنىن, كوڭىل-كۇيىن, سازىن اينىتپاي كەلتىرگەن», دەيدى. زاكي پىكىرىنشە, شىعارمانىڭ تەرەڭ ءليريزمى الەۋمەتتىك تالداۋمەن تەرەڭ ۇشتاسقان. شارشاپ-شالدىققان, فەودال جۋاندارىمەن جالعىز ايقاسقان, ماقساتىنا جەتە الماعان جولاۋشى – اباي وبرازىنان تىم الشاق جاتقان جوق دەيدى.
زاكي ەڭبەكتەرىندە, اسىرەسە, الەكساندر پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنداعى تاتيانا, ونەگين وبرازدارىنا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. زاكەڭ ويىنشا, اباي اۋدارماسى كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن اشادى. ونەگين –قۇر بوس كەۋدە, جەڭىل ءجۇرىستىڭ, سارىاۋىزدىقتىڭ قۇربانى. ال, تاتيانا – عاشىقتىق وتىنا كۇيگەن جان.
زاكەڭ «اباي ي لەرمونتوۆ» اتتى كىتابىنىڭ 2008 جىلعى باسىلۋىندا اباي پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگينىنەن» جەت ءۇزىندى اۋداردى دەپ جازادى. «و يازىكە كازاحسكوي پوەزي» كىتابىنىڭ «يازىك پەرەۆودوۆ ابايا» اتتى قىسقاشا تاراۋىنىڭ ەكى بەتى پۋشكيننىڭ «ەۆگەني ونەگين» رومانىنىڭ كەيىپكەرلەرى ونەگين مەن تاتيانانىڭ ءبىرىن-ءبىرى سىپاتتاۋىنا ارنالعان. اباي اۋدارماسى ۇلتتىق بوياۋى قانىق مەتافورالىق وبرازدار مەن تەڭەۋلەرگە سۇيەنەدى دەلىنگەن. تەك ءبىر تۇسىنىكسىزدەۋ جەرى مىنا ءبىر پىكىرى. «اباي وبراششالسيا نە تولكو ۆ سۆويح وريگينالنىح پرويزۆەدەنياح, نو ي ۆ پەرەۆوداح رۋسسكوي كلاسسيكي. تاك, ۆ پەرەۆەدەننوم وترىۆكە يز رومانا «ەۆگەني ونەگين» تاتيانا گوۆوريت:
تى بىل رانەنىم تيگروم,
يا – ملادويۋ سايگوي (سەرنوي)
س ترۋدوم يا وستالاس ۆ جيۆىح,
گلۋبوكو ۆونزيليس ۆ مەنيا كوگتي تۆوي.
مۇنىڭ تۇسىنىكسىزدەۋ بولاتىنى, ورىس تىلىنە قايتا اۋدارىلعان بۇل شۋماقتىڭ پۋشكين رومانىندا ون ەكى دە ءبىر نۇسقاسى جوق. بۇل اباي ۆاريانتىنداعى تاتيانانىڭ ءسوزى, قازاق اقىنىنىڭ ءوز جانىنان شىعارعانى.
سەن جارالى جولبارىس ەڭ,
مەن كيىكتىڭ لاعى ەم.
ءتىرى قالدىم, ولمەي ارەڭ,
قاتتى باتتى تىرناعىڭ.
قازىرگى ۋاقىتتا تاتيانا-ونەگين رومانى – ابايدىڭ ءتولتۋماسى, ەپيستوليارلىق رومانى, اۋدارما ەمەس دەگەن پىكىر ايتىلىپ ءجۇر. وسى ماقالانىڭ اۆتورى بۇل جايى ندا ەكى-ءۇش ماقالا جاريالادى: «ابايدىڭ رومانى» («ەگەمەن قازاقستان», 2007 ج. 22 ماۋسىم,) «ابايدىڭ ەپيستوليارلىق رومانى» «ءتاۋەلسىزدىك بيىگىنەن» جيناعى, (2007), «پۋشكين ي ەپيستوليارىي رومان ابايا» (ليتەراتۋرنو-حۋدوجەستۆەننىي ديالوگ» 2008.) ت.ت
«مۇحتار اۋەزوۆ «قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى» اتتى ماقالاسىندا: «اباي» ۆەرسياسىندا «ەۆگەني ونەگيندى» ەپيستوليارلىق رومان تۇرىنە اينالعان» دەيتىنى تەگىن ەمەس», – دەپ جازادى ز.احمەتوۆ. سونسوڭ تاعى دا بىلاي دەيدى: «ارينە, حات تۇرىندەگى, ياعني ەپيستوليارلىق رومان دەگەندى شارتتى تۇردە ايتىلعان دەپ تۇسىنگەن ءجون. ولەڭدەردىڭ كەيبىرەۋى حات تۇرىندە, ال ءبىر توبى كەيىپكەرلەر ءسوزى (مونولوگ) تۇرىندە بەرىلگەن عوي, اۆتوردىڭ اتىنان ايتىلعان سىپاتتاما («ونەگين سيپاتى») جانە بار. ولەڭدەر تۇگەلگە جۋىق كەيىپكەرلەر اتىنان ايتىلعان ءسوز (نە حات, نە مونولوگ) بولعاندىقتان, ولاردا ليريكالىق درامالىق سيپات بار دەۋگە قيسىن جوق ەمەس».
وسى جەردە ساۋال تۋادى. مۇحتار اۋەزوۆ ەپيستوليارلىق رومان دەگەن ۇعىمدى شارتتى تۇردە ەمەس, ءوز ماعىناسىندا قولدانىپ وتىرسا شە؟ رومان – جاتقان ءبىر شالقار داريا جانر. ونىڭ ىشىندە حيكايات, اڭگىمە, حات, تسيتاتالارعا دەيىن قاپتاپ جۇرەدى. ءتىپتى, زاكەڭ ايتىپ وتىرعان مونولوگتاردى مولىنان قاربىتا بەرەتىن ۋنيۆەرسالدى جانر. سول سەبەپتى مە, الدە قالاي, اقىر اياعى زاكي احمەتوۆ «ابايدىڭ «ەۆگەني ونەگين» سارىنىمەن جازعان ولەڭدەرىنىڭ ءبىرشاما ەرەكشەلىكتەرىن ۇعىنىپ تۇسىنە باستاعان قالىپ تانىتادى. ابايدىڭ «ەۆگەني ونەگين» سارىنىمەن شىعارعان ولەڭدەرى... تۇگەلدەي العاندا ءبىر جەلىگە تۇسىرىلگەن, ءبىرتۇتاس توپتاما دەۋگە لايىق شىعارما ەكەندىگىنە ەندى ءشۇبا كەلتىرمەيدى.
اكادەميك زاكي احمەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن «ادەبيەتتانۋ تەرميندەرىنىڭ سوزدىگى» شىقتى (1996). عىلىمي جۇرتشىلىق جىلى قارسى العان سوزدىك ەكىنشى رەت باسىلىپ تا ۇلگەردى. مىنە, وسى سوزدىكتە «ەپيستوليارلىق ادەبيەت» – حات تۇرىندە جازىلعان كوركەم شىعارمالار» دەلىنگەن. بۇل قاعيدانىڭ ابايدىڭ «ەۆگەني ونەگين» سارىنىمەن جازعان ولەڭدەرىن «ءبىرتۇتاس توپتاما» دەگەن پىكىرىنە قايشى كەلمەيدى. پۋشكين مەن اباي روماندارىنىڭ گەرويلارى اتتاس بولعانمەن, قاداعالاپ وقىعان كىسىگە حاراكتەرلەرى, تاعدىرلارى دا ۇقسامايتىنى انىقتالادى. ارقايسىسى وزىنشە ءبىر جاڭا توپتاما تۋىندى.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شاكىرتى ءوز ۇستازىنداي عىلىمدا اياقتى اڭداپ باسۋدى ۇناتاتىن. ءبىر كەزدەردە الكەي مارعۇلان «قوزى-كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ پوتانين ارحيۆىنەن تابىلعان ءبىر نۇسقاسىن اباي شىعارعان, ابايدىڭ ءسوزى دەۋگە لايىق دەگەنىن بىلەمىز. سول داۋ كۇنى بۇگىنگە دەيىن سوزىلىپ كەلەدى.
كوبىمىزدىڭ بويىمىزعا سىڭگەن ادەت بار. انىق نارسەنىڭ ءوزىن سوزبۇيداعا سالىپ جىبەرەمىز. ىسكە كەلگەندە تارتىنشاقپىز. جۇرتتىڭ ءبارى «ونەگيننىڭ ولەردەگى ءسوزى» دەگەن ولەڭ ابايدىكى ەكەنىن بىلەدى. ونىڭ سولاي ەكەنىن قۇپتامايتىن قالامگەر جوق. ال, ەندى ابايدىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان ەكى تومدىقتىڭ 1-ءشى تومىنىڭ 150-ءشى بەتىندە باسىلعان «ونەگيننىڭ ولەردەگى ءسوزى» اتتى تاقىرىپتىڭ جاقشاعا الىنعان قوسىمشاسىنا كوز تىگىپ كورىڭىز. وندا تاعى دا بادىرايتىپ تۇرىپ: «(ا.س.پۋشكيننەن)» دەپ جازىلعان.
الەكساندر پۋشكين قالامىنىڭ ۇشىنا تيمەگەن سوزدەردى تاعى دا ۇلى ورىس اقىنىنا تەلىپ وتىر. بۇعان نە ايتاسىز؟ ايتارعا ءسوز دە تابا الماي وتىرعاندا «سەگىز اياقتىڭ» ءبىر جولدارى ەسىڭىزگە تۇسەدى. ۇمىتقانداي بولساڭىز, 1995 جىلى جارىق كورگەن سۋ جاڭا قوس تومدىقتىڭ 114-ءشى بەتىن اشاسىز. اشاسىز دا كۇلەسىز. «باياعى جارتاس ءبىر جارتاس, قاڭق ەتەر تۇكتى بايقاماس». قايران اباي... سىزدەن ءسوز قالعان با؟
* * *
ۇلى ابايدىڭ شىعارماگەرلىگىن ءومىر بويى زەرتتەگەن اكادەميك زاكي احمەتوۆ جەر باسىپ جۇرگەندە بيىل 85-كە كەلەدى ەكەن. تىڭ بولاتىن. جۇرىسكە دە, قالامىنا دا شيراق كىسى ەدى. مۇحتار اۋەزوۆتەن كەيىنگى ابايتانۋشىمىزدان قاپىلىستا ايىرىلعان وكىنىش ءالى باسىلعان جوق.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.
الماتى.
