ارينە, ەلىمىزدە قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بىرنەشە فاكتوردىڭ اسەرى بار. سونىڭ ەڭ باستىسى رەتىندە مۇناي فاكتورىن ايتۋىمىز كەرەك. سىرتقا مۇناي مەن گاز, مەتالل ساۋداسىنان تۇسكەن قارجى مەن ينۆەستيتسيالار ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىس سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. ال مەملەكەت بولسا ءتۇرلى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ونى يپوتەكامەن قامتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ جەكە قارجىلارىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاراي باعىتتاي ءبىلدى. بۇل رەتتە قالالاردا سالىنىپ, ساتىلىپ جاتقان پاتەرلەرگە يە بولسام دەگەن قاراپايىم حالىقتىڭ ۇمتىلىسى مەن ەرىك-جىگەرىن دە اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن قاراپايىم ادامدار قولدارىنداعى ازىن-اۋلاق قارجىسىن بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرا وتىرىپ, پاتەر الۋعا نەمەسە ءۇي سالۋعا جۇمساۋدا. مۇنى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ارقىلى دا دالەلدەۋگە بولادى. ماسەلەن, قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەرمەك مۇسىرەپوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ساتىلعان ۇيلەردىڭ 80%-ى نەسيە ارقىلى رەسىمدەلگەن. «حالىقتىڭ قولىندا ارتىق اقشا جوق. ادامدار كوبىنەسە تۇرعىن ءۇيدى يپوتەكالىق نەسيەمەن الادى. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنىڭ ويىنشىلارى ادامداردىڭ قولىندا ارتىق اقشا جوق ەكەنىن ءبىلىپ وتىر. سوندىقتان باعانىڭ وسۋىنە نەگىز جوق», دەيدى ول.
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگى بويىنشا, 2019 جىلى ءۇي ساتۋ مەن ساتىپ الۋ كورسەتكىشى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا 21%-عا ارتقان. وسىنداي جاعدايدى ەسەپكە الا وتىرىپ, جىل باسىندا تۇرعىن ءۇي باعاسى قىمباتتايدى دەگەن ءسوز تاراعان ەدى. ەرمەك مۇسىرەپوۆ بۇل قوعامدى دۇرلىكتىرۋ ءۇشىن جاسالعان ماركەتينگتىك قادام ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە, قازىر جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىندا باسەكەلەستىك قىزىپ تۇر. بۇرىنعىداي ەمەس, ۇسىنىس كوپ. ياعني تۇتىنۋشىلاردا تاڭداۋ بار. «باعانى وسىرە بەرۋگە بولادى. الايدا قىمبات جانە اۋدانى ۇلكەن ۇيلەر وتپەيدى. ادامدار كوبىنەسە ءبىر-ەكى بولمەلى پاتەر الادى. سەبەبى ولاردىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى بۇدان ۇلكەن ۇيگە جەتپەيدى», دەيدى ول.
مىنە, وسىنداي جاعدايدا, ياعني ادامداردىڭ پاتەر ساتىپ الۋعا دەگەن ۇمتىلىسى بارىنشا شيرىعىپ تۇرعان ساتتە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ارقىلى ادامدار تىلەگىن قاناعاتتاندىرۋدىڭ جانە وسى ارقىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا دەم بەرۋدىڭ (ويتكەنى پاتەرلەر باعاسى تومەندەسە, ساتىپ الۋشىلار قاتارى ارتا تۇسەتىنى انىق) قانداي جولدارى بار؟
ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ءۇشىن ونى سالۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ دا ارزانداۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى ساتتە بۇل مۇمكىن بولماي وتىر. سەبەبى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى جىل وتكەن سايىن قىمباتتاي تۇسۋدە. «قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن تاسىمالدانادى. وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارى شەتەلدىكتەرمەن دوللارمەن ەسەپتەسەدى. دوللاردىڭ باعاسى قۇبىلعان سايىن شىعىن كولەمى ارتادى. كەيىن قۇرىلىس كومپانيالارى شىققان شىعىندى تۇتىنۋشىنىڭ ەسەبىنەن وتەپ الادى. سول ءۇشىن جىل سايىن تۇرعىن ءۇي باعاسىن 10-15%-عا وسىرەدى. قۇرىلىس كومپانيالارى قۇرىلىس ماتەريالدارىن سىرتتان اكەلۋىن توقتاتپاسا, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي جاقسارمايدى. قىمباتشىلىق جالعاسا بەرەدى», دەيدى ول.
ەندەشە, ءبىزدىڭ قۇرىلىس كومپانيالارى قاجەتتى ماتەريالداردى شەتەلدەردەن تاسۋعا نەگە اۋەس؟ وزىمىزدە وندىرۋگە نە بوگەت؟
«قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى مارال تومپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىنىڭ بازاسى تسەمەنت, بەتون بۇيىمدارى, قابىرعالىق جانە جىلۋ وقشاۋلاعىشتار, گيپس, تاسكەندىر, ارماتۋرا, گيپستى كارتون, قيىرشىق تاس, قۇم جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەر بويىنشا ىشكى سۇرانىستى جابۋعا تولىق جەتەدى. اتالعان ماتەريالداردى قۇرىلىس كومپانيالارى ساتىپ الىپ, پايدالانىپ تا ءجۇر. ال قۇرىلىستىڭ كەيبىر كۇردەلى زاتتارىن شىعارۋعا وتاندىق ونەركاسىپ ازىرگە دايىن ەمەس. باستى پروبلەما – قحر, رەسەي, بەلارۋس سەكىلدى ەلدەردەگى ارىپتەستەرىمەن باعا مەن ساپا جونىندەگى باسەكەلەستىككە تۇسە الماۋدا. جالپى بۇل ماسەلەنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن پروبلەمالارى كوپ. سونىڭ ىشىندە وتاندىق ونىمگە سۇرانىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن, وسىدان تۋىندايتىن ءوندىرىس قۋاتىنا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن, بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جانە ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى ساپا ستاندارتتارىنا ساي ەمەس, جاسىرىن جانە جارتىلاي رەسمي ارزان يمپورتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوپتىگىن ايتۋعا بولادى.
مارال قازكەن ۇلى ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى جاريالانعان 2010-2014 جىلدارى قۇرىلىس يندۋسترياسى وسى بويىنشا ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك باعدارلاماعا كىرىپ, ونى دامىتۋدىڭ جولدارى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنگەنىن ايتادى. مىنە, سول كەزدە ىشكى نارىقتاعى وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ءسوز بولىپ وتىرعان سەكتور بۇل مىندەت ۇدەسىنەن شىعا الماعان. وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى 10%-عا عانا كوبەيىپ, 35-40%-دىق كورسەتكىشكە عانا جەتكەن.
مىنە, وسىنداي جانە باسقا دا بەلگىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىسى 2015 جىلدان باستاپ ەكونوميكا سالاسىنىڭ باسىمدىق بەرىلەتىن سەكتورلارىنىڭ قاتارىنا ىلىكپەي قالدى. باسىم دامۋ باعىتىنا ىلىكپەگەندىكتەن وعان جول كارتاسى تارالمايدى, مەملەكەتتىڭ باسىمدىقپەن كورسەتەتىن قولداۋى مەن جەڭىلدىگىنەن قاعىلادى. م.تومپيەۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ىشكى نارىقتاعى ۇلەسى ازىرگە 50-55 پايىز شاماسىندا عانا.
«وسىنىڭ ءبارىن ەكىنشى بەسجىلدىقتا دا جالعاستىرعاندا, ارينە, ناتيجە بۇدان جوعارى بولاتىن ەدى. قازىر قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى كوپ بولۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلۋدا. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ست-كز دەپ اتالاتىن سەرتيفيكات ويلاپ تاپتىق. بىراق بۇل ءوزىنىڭ باستى ءرولىن اتقارىپ, تەندەردەن يمپورتتالعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن الىپ تاستاي المادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, شيكىزاتتىڭ ءبارىن قىتايدان الىپ, ستانوك ارقىلى پلاستيك تۇتىكشەنىڭ سىرتىن بوياپ, «قازاقستاندا جاسالعان» دەپ ساتا بەرەتىندەر وتە كوپ. ياعني سالانىڭ كۇرمەۋلى ماسەلەلەرى بارشىلىق», دەيدى ول.
مارال قازكەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدەگى جەرگىلىكتى ماتەريالداردىڭ ساپاسى جاقسى. سەبەبى جەرگىلىكتى ءوندىرۋشى قۇرىلىستا بەتون, ارماتۋرا دۇرىس بولماي عيمارات قۇلاسا, جاۋاپقا تارتىلادى. شەتەلدىكتەردە ەشقانداي پروبلەما جوق, ولاردىڭ ارماتۋرالارىن قولمەن مايىستىرۋعا بولادى. سول سەبەپتى باعاسى دا ارزان. ست-كز ماقساتى – جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تەندەرگە قاتىسۋىنا ىقپال ەتىپ, ىشكى نارىقتاعى اقشانىڭ شەتەلگە ەمەس, ءوز ىشىمىزگە تۇسۋىنە جاعداي جاساۋ بولعان. بىراق, وكىنىشكە قاراي, اقشا ءالى دە سىرتقى نارىققا كوبىرەك كەتىپ جاتىر. جەرگىلىكتى زاۋىتتاردىڭ قازىرگى جاعدايى ناشار جانە بۇل جالعاسا بەرەتىن بولسا, وتاندىق ءونىمنىڭ پايىزدىق ۇلەسى كوبەيگەن ورنىنا ازايۋى دا مۇمكىن.
ال ۇزاق جىل قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قۇرىلىس ۇيىمىنىڭ باسشىسى, «قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى» رزتب ساراپشىسى سەرىكباي ومارقاس جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردەگى قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسى ءارى كەتكەندە 45 پايىزدان اسپايتىنىن ايتادى. «قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى تۇرعىن ءۇيدىڭ سۇلباسىن تۇرعىزعان كەزدە عانا قولدانىلادى. بۇل – قۇم, تسەمەنت, بەتون, گازبلوك سەكىلدى دۇنيەلەر. سونداي-اق كەيبىر جەڭىل-جەلپى ارلەۋ ماتەريالدارى ءوز ىشىمىزدە شىعارىلۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ ءوزىن مىقتى قۇرىلىس ۇيىمدارى قولدانا بەرمەيدى. كوبىن شەتەلدەردەن الدىرادى. ويتكەنى باسقانى بىلاي قويعاندا, قۇرىلىستىڭ سىرتىن قاپتاپ, كوركەم كەلبەت بەرەتىن ءساندى كىرپىشتەردىڭ ءوزىن دۇرىس شىعارا الماي, كوبىنەسە رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمالداۋدامىز. ال ەلەكتر جانە سانتەحنيكالىق كۇردەلى قۇرالداردى ەلدە شىعارۋعا شامامىز كەلمەي وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. نەگىزىندە شامامىز كەلەدى. بىراق وعان ءبىلىم مەن تاجىريبەمىز جانە مەملەكەتتىڭ اتالعان ءىستى دامىتۋدى تۇراقتى تۇردە قاداعالاۋى مەن قولداۋى جەتىسپەي وتىر. وسى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت-اق. ويتكەنى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىندەگى ءىس مۇنسىز العا باسپايدى», دەيدى. سونداي-اق ول قۇرىلىس سالاسىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن جان-جاقتى ماڭىزىنا توقتالا كەلە: «قازاقستانعا قۇرىلىس مينيسترلىگى قاجەت, قاپتاعان مينيسترلىكتىڭ ءبىرىن قىسقارتىپ, ونىڭ ورنىنا قۇرىلىس مينيسترلىگىن اشۋ كەرەك. ەگەر قۇرىلىس جەكە سالا بولىپ وتاۋ تىكسە, ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ تۇبىنە دەيىن بويلاپ, دۇرىس شەشىم قابىلداۋ جاعى جاقسارار ەدى», دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.
ارينە, بۇل تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قۇنىنا اسەرى بار ءبىر جايت بولسا, سونداي-اق قۇرىلىسشىلاردى تولعاندىراتىن باسقا ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ولار – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن جەر تەلىمدەرى جانە ونىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر. وسى رەتتە قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ەلوردا جاعدايىنا توقتالا كەتەيىك.
نۇر-سۇلتان قالالىق «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى المات ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى كەزدە قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامۋىنا وراي ونى كوممۋنالدىق جەلىلەرمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر سيپات الۋدا. قۇرىلىسقا بولىنەتىن جەر تەلىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋكتسيوندارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتىلماستان شىعارىلۋدا. «وسى قيىندىققا بايلانىستى قۇرىلىس سالۋشىلار قۇرىلىس نىسانىن دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرە الماي جاتادى جانە ونى جەلىلەرگە قوسۋ نەمەسە دەربەس جىلۋ كوزىمەن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا شىعىندار جۇمسايدى, ءتىپتى جۇمىستى ۋاقىتىندا اتقارماعانى ءۇشىن جەردەن ايىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان اۋكتسيونعا تەك ينجەنەرلىك جەلىلەرمەن قامتىلعان جەرلەردى عانا شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. ال ينجەنەرلىك جەلىلەر بولماعان جاعدايدا كاسىپكەرلەرگە كوممۋنيكاتسيالاردى جۇرگىزۋ قۇقىن بەرە وتىرىپ, مەملەكەت وسى ءۇشىن جۇمسالعان شىعىنداردى وتەپ بەرۋ مىندەتىن موينىنا العانى ءجون بولار ەدى», دەيدى ول.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە قارجى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردىڭ كەمشىلىكتەرىن ءدوپ باسىپ ايتىپ, ودان شىعۋ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. «تاياۋ بولاشاقتا ناق وسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇكىمەت جۇمىسىنداعى باسىم باعىت بولۋى ءتيىس. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى, سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ دە لوكوموتيۆى بولا الادى», دەدى. ەندەشە, قۇرىلىس سالاسىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە تەجەۋ بولىپ وتىرعان جوعارىداعى پروبلەمالىق ماسەلەلەرگە ءتيىستى ورىنداردىڭ نازار اۋدارۋىن قالار ەدىك.
