ەكونوميكا • 30 قاڭتار، 2020

قۇرىلىستاعى كىلتيپان – قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ازدىعى

33 رەتكورسەتىلدى

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتى بويىنشا ەكونوميكانىڭ نەگىزگى سالالارى اراسىندا قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى باسىم سيپاتقا يە بولىپ وتىر. ماسەلەن، بىلتىر 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا اۋىل، ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعى – 100،9 پا­يىز، ونەركاسىپ – 103،8 پايىز، كولىك – 105،1 پايىز، بايلانىس – 105،2 پايىز، ساۋدا – 107،6 پايىز دامۋ كورسەتكىشىن كورسەتكەندە، قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى 112،9 پايىز بولدى. بۇل قۇرىلىس سالاسىنىڭ 2019 جىلى بارىنەن دە جوعارى قارقىنمەن دامىعانىن كورسەتەدى.

ارينە، ەلىمىزدە قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋىنا بىرنەشە فاكتوردىڭ اسەرى بار. سونىڭ ەڭ باستىسى رەتىندە مۇناي فاكتورىن ايتۋىمىز كەرەك. سىرتقا مۇناي مەن گاز، مەتالل ساۋداسىنان تۇسكەن قارجى مەن ينۆەستيتسيالار ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىس سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە جول اشتى. ال مەملەكەت بولسا ءتۇرلى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن ۇيىمداستىرۋ جانە ونى يپوتەكامەن قامتۋ ارقىلى ازاماتتاردىڭ جەكە قارجىلارىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا قاراي باعىتتاي ءبىلدى. بۇل رەتتە قالالاردا سالىنىپ، ساتىلىپ جاتقان پاتەرلەرگە يە بولسام دەگەن قاراپايىم حالىقتىڭ ۇمتىلىسى مەن ەرىك-جىگەرىن دە اتاپ كور­سەتۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن قاراپايىم ادامدار قولدارىنداعى ازىن-اۋلاق قارجىسىن بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرا وتىرىپ، پاتەر الۋعا نەمەسە ءۇي سالۋعا جۇم­ساۋدا. مۇنى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ارقىلى دا دالەلدەۋگە بولادى. ماسەلەن، قازاقستان جىلجىمايتىن م ۇلىك فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەر­مەك مۇسىرەپوۆتىڭ ايتۋىنشا، بىلتىر سا­تىل­عان ۇيلەردىڭ 80%-ى نەسيە ارقى­لى رە­سىم­دەلگەن. «حالىقتىڭ قولىندا ار­تىق اقشا جوق. ادامدار كوبىنەسە تۇر­عىن ءۇيدى يپوتەكالىق نەسيەمەن الادى. جىل­جى­ماي­تىن م ۇلىك نارىعىنىڭ ويىنشىلارى ادام­د­اردىڭ قولىندا ارتىق اقشا جوق ەكەنىن ءبىلىپ وتىر. سوندىق­تان باعانىڭ وسۋىنە نەگىز جوق»، دەيدى ول.

ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەگى بو­يىنشا، 2019 جىلى ءۇي ساتۋ مەن ساتىپ الۋ كورسەتكىشى 2018 جىل­مەن سالىستىرعاندا 21%-عا ارتقان. وسىنداي جاعداي­دى ەسەپكە الا وتىرىپ، جىل با­سىندا تۇرعىن ءۇي باعاسى قىمبات­تايدى دەگەن ءسوز تاراعان ەدى. ەرمەك مۇسىرەپوۆ بۇل قوعامدى دۇرلىك­تىرۋ ءۇشىن جاسالعان ماركەتينگ­تىك قادام ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، قازىر جىلجىماي­تىن م ۇلىك نارىعىندا باسەكە­لەستىك قىزىپ تۇر. بۇرىن­عىداي ەمەس، ۇسىنىس كوپ. ياعني تۇتى­نۋ­شى­لاردا تاڭداۋ بار. «باعانى وسىرە بەرۋگە بولادى. الايدا قىمبات جانە اۋدانى ۇلكەن ۇيلەر وتپەيدى. ادامدار كوبىنە­سە ءبىر-ەكى بولمەلى پاتەر الادى. سەبەبى ولار­دىڭ قارجىلىق مۇمكىندىگى بۇدان ۇل­كەن ۇيگە جەتپەيدى»، دەيدى ول.

مىنە، وسىنداي جاعدايدا، ياعني ادام­­داردىڭ پاتەر ساتىپ الۋعا دەگەن ۇمتى­لىسى بارىنشا شيرىعىپ تۇرعان ساتتە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ارقىلى ادامدار تىلەگىن قانا­عاتتاندىرۋدىڭ جانە وسى ارقىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ودان ءارى دامۋى­نا دەم بەرۋدىڭ (ويتكەنى پاتەرلەر باعاسى تومەندەسە، ساتىپ الۋشىلار قاتارى ارتا تۇسەتىنى انىق) قانداي جولدارى بار؟

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ارزانداۋى ءۇشىن ونى سالۋعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ دا ارزانداۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى. وكىنىشكە قاراي، قازىرگى ساتتە بۇل مۇمكىن بولماي وتىر. سەبەبى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى جىل وتكەن سايىن قىمباتتاي تۇسۋدە. «قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باسىم بولىگى شەتەلدەن تاسىمالدانادى. وتاندىق قۇرىلىس كومپانيالارى شەتەلدىكتەرمەن دوللارمەن ەسەپتەسەدى. دوللاردىڭ باعاسى قۇبىلعان سايىن شىعىن كولەمى ارتادى. كەيىن قۇرىلىس كومپانيالارى شىققان شىعىندى تۇتى­نۋشىنىڭ ەسەبىنەن وتەپ الادى. سول ءۇشىن جىل سايىن تۇرعىن ءۇي باعاسىن 10-15%-عا وسىرەدى. قۇرىلىس كومپانيالارى قۇرىلىس ماتەريالدارىن سىرتتان اكەلۋىن توقتاتپاسا، جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي جاقسارمايدى. قىمباتشىلىق جالعاسا بەرەدى»، دەيدى ول.

ەندەشە، ءبىزدىڭ قۇرىلىس كومپانيالارى قاجەتتى ماتەريالداردى شەتەلدەر­دەن تاسۋعا نەگە اۋەس؟ وزىمىزدە وندىرۋگە نە بوگەت؟

«قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبى قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى مارال تومپيەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدەگى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىنىڭ بازاسى تسەمەنت، بەتون بۇيىمدارى، قابىرعالىق جانە جىلۋ وقشاۋلاعىشتار، گيپس، تاسكەندىر، ارماتۋرا، گيپستى كارتون، قيىرشىق تاس، قۇم جانە باسقا دا قاجەتتىلىكتەر بويىنشا ىشكى سۇرانىستى جابۋعا تولىق جەتەدى. اتال­عان ماتەريالداردى قۇرىلىس كومپانيالارى ساتىپ الىپ، پايدالانىپ تا ءجۇر. ال قۇرىلىستىڭ كەيبىر كۇردەلى زاتتارىن شىعارۋعا وتاندىق ونەركاسىپ ازىرگە دايىن ەمەس. باستى پروبلەما – قحر، رەسەي، بەلارۋس سەكىلدى ەلدەردەگى ارىپتەستەرىمەن باعا مەن ساپا جونىندەگى باسەكەلەستىككە تۇسە الماۋدا. جالپى بۇل ماسەلەنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن پروبلەمالارى كوپ. سونىڭ ىشىندە وتاندىق ونىمگە سۇرانىس دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن، وسى­دان تۋىندايتىن ءوندىرىس قۋاتىنا تۇ­سە­­تىن جۇكتەمەنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن، بار­لىق دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى جانە ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىنداعى ساپا ستان­­دارتتارىنا ساي ەمەس، جاسىرىن جانە جار­تىلاي رەسمي ارزان يمپورتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ كوپتىگىن ايتۋعا بولادى.

مارال قازكەن ۇلى ەلىمىزدە يندۋست­ريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعى جاريالانعان 2010-2014 جىل­دارى قۇرىلىس يندۋسترياسى وسى بو­يىنشا ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك باع­دار­لاماعا كىرىپ، ونى دامىتۋدىڭ جولدارى مەن مىندەتتەرى بەلگىلەنگەنىن ايتادى. مىنە، سول كەزدە ىشكى نارىقتاعى وتاندىق قۇرى­لىس ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ كوزدەلگەن ەكەن. وكىنىشكە قاراي، ءسوز بولىپ وتىرعان سەكتور بۇل مىندەت ۇدەسىنەن شىعا الماعان. وتاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارى 10%-عا عانا كوبەيىپ، 35-40%-دىق كورسەتكىشكە عانا جەتكەن.

مىنە، وسىنداي جانە باسقا دا بەل­گىسىز سەبەپتەرگە بايلانىستى قۇرىلىس ماتە­ريال­دارىنىڭ ءوندىرىسى 2015 جىلدان باس­تاپ ەكونوميكا سالاسىنىڭ باسىم­دىق بەرى­لەتىن سەكتورلارىنىڭ قاتارى­نا ىلىك­پەي قالدى. باسىم دامۋ باعىتىنا ىلىك­پەگەن­دىكتەن وعان جول كارتاسى تارال­مايدى، مەملەكەتتىڭ باسىمدىقپەن كورسەتەتىن قول­داۋى مەن جە­ڭىلدىگىنەن قاعى­لادى. م.توم­پيەۆتىڭ ايتۋىنشا، وتان­دىق قۇرى­لىس ماتەريالدارىنىڭ ىش­كى نارىق­تاعى ۇلەسى ازىرگە 50-55 پايىز شاماسىندا عانا.

«وسىنىڭ ءبارىن ەكىنشى بەسجىلدىقتا دا جالعاستىرعاندا، ارينە، ناتيجە بۇدان جوعارى بولاتىن ەدى. قازىر قازاقستاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى كوپ بولۋى ءتيىس ەكەنى ايتىلۋدا. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ست-كز دەپ اتالاتىن سەرتيفيكات ويلاپ تاپتىق. بىراق بۇل ءوزىنىڭ باستى ءرولىن اتقارىپ، تەندەردەن يمپورتتالعان قۇرىلىس ماتەريالدارىن الىپ تاستاي المادى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە، شيكىزاتتىڭ ءبارىن قىتايدان الىپ، ستانوك ارقىلى پلاستيك تۇتىكشەنىڭ سىرتىن بوياپ، «قازاقستاندا جاسالعان» دەپ ساتا بەرەتىندەر وتە كوپ. ياعني سالا­نىڭ كۇرمەۋلى ماسەلەلەرى بارشىلىق»، دەيدى ول.

مارال قازكەن ۇلىنىڭ ايتۋىنشا، بىزدەگى جەرگىلىكتى ماتەريالداردىڭ ساپاسى جاقسى. سەبەبى جەرگىلىكتى ءوندىرۋشى قۇرىلىستا بەتون، ارماتۋرا دۇرىس بولماي عيمارات قۇلاسا، جاۋاپقا تارتىلادى. شەتەلدىكتەردە ەشقانداي پروبلەما جوق، ولاردىڭ ارماتۋرالارىن قولمەن مايىستىرۋعا بولادى. سول سەبەپتى باعاسى دا ارزان. ست-كز ماقساتى – جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تەندەرگە قاتىسۋىنا ىقپال ەتىپ، ىشكى نارىقتاعى اقشانىڭ شەتەلگە ەمەس، ءوز ىشىمىزگە تۇسۋىنە جاعداي جاساۋ بولعان. بىراق، وكىنىشكە قاراي، اقشا ءالى دە سىرتقى نارىققا كوبىرەك كەتىپ جاتىر. جەرگىلىكتى زاۋىتتاردىڭ قازىرگى جاعدايى ناشار جانە بۇل جالعاسا بەرەتىن بولسا، وتاندىق ءونىمنىڭ پايىزدىق ۇلەسى كوبەيگەن ورنىنا ازايۋى دا مۇمكىن.

ال ۇزاق جىل قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قۇرىلىس ۇيى­مىنىڭ باسشىسى، «قازاقستان قۇرىلىس­شىلار وداعى» رزتب ساراپشىسى سەرىكباي ومارقاس جاڭادان سالىنىپ جاتقان تۇرعىن ۇيلەردەگى قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ۇلەسى ءارى كەتكەندە 45 پايىزدان اسپايتىنىن ايتادى. «قازاقستاندىق قۇرىلىس ماتەريال­دارى تۇرعىن ءۇيدىڭ سۇلباسىن تۇرعىزعان كەزدە عانا قولدانىلادى. بۇل – قۇم، تسەمەنت، بەتون، گازبلوك سەكىلدى دۇنيەلەر. سونداي-اق كەيبىر جەڭىل-جەلپى ارلەۋ ماتەريالدارى ءوز ىشىمىزدە شىعارىلۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ ءوزىن مىقتى قۇرىلىس ۇيىمدارى قولدانا بەرمەيدى. كوبىن شەتەلدەردەن الدىرادى. ويتكەنى باسقانى بىلاي قويعان­دا، قۇرىلىستىڭ سىرتىن قاپتاپ، كوركەم كەلبەت بەرەتىن ءساندى كىرپىشتەردىڭ ءوزىن دۇرىس شىعارا الماي، كوبىنەسە رەسەي مەن ۋكراينادان تاسىمالداۋدامىز. ال ەلەكتر جانە سانتەحنيكالىق كۇردەلى قۇرالداردى ەلدە شىعارۋعا شامامىز كەلمەي وتىرعانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. نەگىزىندە شامامىز كەلەدى. بىراق وعان ءبىلىم مەن تاجىريبەمىز جانە مەملەكەتتىڭ اتالعان ءىستى دامىتۋدى تۇراقتى تۇردە قاداعالاۋى مەن قولداۋى جەتىسپەي وتىر. وسى ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت-اق. ويتكەنى قۇرىلىس ماتەريالدارى ونەركاسىبىندەگى ءىس مۇنسىز العا باسپايدى»، دەيدى. سونداي-اق ول قۇرىلىس سالاسىنىڭ ەلىمىز ءۇشىن جان-جاقتى ماڭىزىنا توقتالا كەلە: «قازاقستانعا قۇرىلىس مينيسترلىگى قاجەت، قاپتاعان مينيسترلىكتىڭ ءبىرىن قىسقارتىپ، ونىڭ ورنىنا قۇرىلىس مينيسترلىگىن اشۋ كەرەك. ەگەر قۇرىلىس جەكە سالا بولىپ وتاۋ تىكسە، ءالى كۇنگە دەيىن ەسكەرىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردىڭ تۇبىنە دەيىن بويلاپ، دۇرىس شەشىم قابىلداۋ جاعى جاقسارار ەدى»، دەگەن ۇسىنىسىن جەتكىزدى.

 ارينە، بۇل تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قۇنىنا اسەرى بار ءبىر جايت بولسا، سونداي-اق قۇرىلىسشىلاردى تولعاندىراتىن باسقا ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ولار – تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن جەر تەلىمدەرى جانە ونىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىنە قاتىستى ماسەلەلەر. وسى رەتتە قۇرىلىس جۇمىستارى قىزۋ ءجۇرىپ جاتقان ەلوردا جاعدايىنا توقتالا كەتەيىك.

نۇر-سۇلتان قالالىق «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى المات ءجۇنىسوۆتىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى كەزدە قۇرىلىستىڭ قارقىندى دامۋىنا وراي ونى كوممۋنالدىق جەلىلەرمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر سيپات الۋدا. قۇرى­لىسقا بولىنەتىن جەر تەلىمدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋكتسيوندارعا قاجەتتى ينفراقۇرىلىمدارمەن قامتىلماستان شىعارىلۋدا. «وسى قيىندىققا بايلانىستى قۇرىلىس سالۋشىلار قۇرىلىس نىسانىن دەر كەزىندە پايدالانۋعا بەرە الماي جاتادى جانە ونى جەلىلەرگە قوسۋ نەمەسە دەربەس جىلۋ كوزىمەن قامتۋ ءۇشىن قوسىمشا شىعىندار جۇمسايدى، ءتىپتى جۇمىستى ۋاقىتىندا اتقارماعانى ءۇشىن جەردەن ايىرىلىپ قالۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان اۋكتسيونعا تەك ينجەنەر­لىك جەلىلەرمەن قامتىلعان جەرلەردى عانا شىعارۋ تۋرالى ۇسىنىس بار. ال ينجەنەرلىك جەلىلەر بولماعان جاعدايدا كاسىپكەرلەرگە كوممۋنيكاتسيالاردى جۇرگىزۋ قۇقىن بەرە وتىرىپ، مەملەكەت وسى ءۇشىن جۇمسالعان شىعىنداردى وتەپ بەرۋ مىندەتىن موينىنا العانى ءجون بولار ەدى»، دەيدى ول.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جۋىردا ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە قارجى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالالاردىڭ كەمشىلىكتەرىن ءدوپ باسىپ ايتىپ، ودان شىعۋ جولدارىن كورسەتىپ بەردى. «تاياۋ بولاشاقتا ناق وسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇكىمەت جۇمىسىنداعى باسىم باعىت بولۋى ءتيىس. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك ماسەلەنى شەشەدى، سونىمەن قاتار ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ دە لوكوموتيۆى بولا الادى»، دەدى. ەندەشە، قۇرىلىس سالاسىنىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە تەجەۋ بولىپ وتىرعان جوعارىداعى پروبلەمالىق ماسەلەلەرگە ءتيىستى ورىن­داردىڭ نازار اۋدارۋىن قالار ەدىك.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار