سۇحبات • 24 قاڭتار، 2020

قۇرماش ماحانوۆ: زيالى ونەر تويدا تۋمايدى

67 رەتكورسەتىلدى

ءانشى قۇرماش ماحانوۆ­تى اۋەزدى اندەرى ارقىلى ەل جاقسى بىلەدى. ەسترا­دالىق مۋزىكانىڭ ەستى ورىنداۋشىسى رەتىندە كوكىرەگى وياۋ كورەر­مەن كوڭىلىنە بەرىك بەكىگەن ونەر يەسىن، راس، سوڭعى ۋا­قىتتا انشىلەر باس قوسار دۋلى ورتا، كونتسەرتتەردەن كوپ كورمەي كەتتىك. سويتسەك، دابىرا-دابىلدان الشاق كەتىپ، ءۇنسىز عانا ونەر تۋدىرۋدان جا­نى راحاتتانىپ، كوڭىلى شابىت الاتىن تالعامپاز جان «اناعا ارناۋ» ات­تى جەكە كونتسەرتىنە قىزۋ دايىندىق ۇستىندە ەكەن. ۋاقىتىنىڭ تىعىز­دى­عىنا قاراماستان، قونا­عىنا ءتور ۇسىنعان ءانشى ونەر جايلى ويىن ورتاعا سالدى.

– سوڭعى ۋاقىتتا ءان الە­مىنەن كورىنبەي كەتتىڭىز. قازىر قايدا ءجۇرسىز؟

– مىنە، ءوزىڭ كورگەندەي، قازىرگى بار ويىم دا، ۋاقىتىم دا وسى كونتسەرتتە. كۇن، ءتۇن دە­مەي دايىندالىپ جاتىرمىز. ءان جازامىن. ودان بولەك كوم­پوزيتورلىعىم بار. جالپى، ونەر دەگەن تىنىشتىقتا تۋادى عوي. تابيعاتىم اسىرە جارق-جۇرقتى كوپ ۇناتا بەرمەيدى. تىڭدارمانداردى قۋانتاتىن شىعارماشىلىق جاڭالىعىڭ بولماسا، ورىندى-ورىنسىز كورىنە بەرۋدى قۇپ كورمەيمىن. بىراق ونەردەن قول ۇزگەن جوقپىن. شىعارماشىلىعىم بۋىرقانىس ۇستىندە. جاڭا ءان جازىپ، ونى ورىنداۋدان بولەك، وسىلاي جىلىنا ءبىر رەت جاندى داۋىستا جەكە شىعارماشىلىق كەشىمدى وتكىزۋىم دە ءومىرىمنىڭ ونەرمەن بىتە قايناسىپ كەتكەندىگىن تانىتسا كەرەك.

«نەگە كورىنبەي كەتتىڭىز؟» دەگەن سۇراققا كەلسەم،  مەن ءبىر-اق نارسە ايتا الامىن. قازىرگى كەزدە اقپارات قۇرالدارى نەنى كوبىرەك جارنامالاسا، سونىڭ تانىمال بولۋى جاڭالىق ەمەس. ياعني قانداي ءانشىنىڭ جارناماسى كوبىرەك بولسا، سول تانىمال. ەگەر بۇل جەردەگى تانىمالدىلىق اقشا تابۋ ماقساتىنداعى تانى­مالدىلىق بولسا، وندا ول ماعان قاتىستى ەمەس. مەنىڭ ونەردەگى ماقساتىم دا، مۇراتىم دا باسقا. ول – حالىق جۇرەگىنە جەتەتىن شىنايى ونەر تۋدىرۋ. ال جالپى «شاقىرعان جەردەن قالمايتىن، شاقىرماعان جەرگە بارمايتىن» ناعىز قازاقى تۇسىنىكتەگى اداممىن. ول ونەرىمە دە قاتىستى.

– تويعا شىعاسىز با؟

– جوعارىداعى ۇستانىمىما ادال­مىن. شاقىرسا، تويعا دا با­رىپ تۇرامىن. مەن دە قازاق­پىن عوي. اندەرىمنىڭ دەنى بي­لەي­تىن ەمەس، ليريكالىق، وي­لى، فيلوسوفيالىق سارىندا بول­عان­دىقتان، نەگىزىنەن تويدىڭ باس جاعىندا ونەر كورسەتەمىن. كوبىنەسە ۇلكەن كىسىلەر سۇراپ جاتادى. تويدىڭ دا ءوز قىزىعى بار شىعار. بىراق ساحنادا ونەر كورسەتكەنگە ەشنارسە جەتپەيدى. زيالى ونەر تويدا تۋمايدى.

– «اناعا تارتۋ» دەپ اتالاتىن بۇل كونتسەرتىڭىزدىڭ ەرەك­شە­لىگى نەدە؟ كورەرمەندى نەمەن تاڭعالدىرماقسىز؟

– ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – اري­نە، كونتسەرتتىڭ تولىقتاي جان­دى داۋىستا وتەتىندىگىندە. ودان بولەك بۇل كەشتە حالىق ان­دەرى مەن رومانستار ورىندالا­دى. قۇرماش وسى ۋاقىتقا دەيىن تازا ەسترادالىق ءانشى بول­عان­نان كەيىن، حالىق اندەرىن ورىنداۋعا كوپ بارا بەرمەيتىن. جۇرەك­سىنەتىن. بىلتىر كوكتەمدە وتكەن كونتسەرتىمدە «گاۋھارتاستى» ايتىپ، بايقاپ كوردىم.  حالىق كەرەمەت قابىلداپ، قايىرا سۇرادى. سودان كەيىن: «ويپىراي، ءا، قو­لىم­نان كەلەدى ەكەن عوي» دەپ، وسى جولعى كونتسەرتىمە حالىق ان­دەرىن كوبىرەك قوستىم. ودان بولەك، اباي اتامىزدان باستاپ، اقان سەرى، ساكەن سەيفۋلليننىڭ دە اندەرى، رومانستار مەن ءوزىمنىڭ شىعارماشىلىعىمنان حالىق ءسۇيىپ تىڭدايتىن بىرنەشە ءان ورىندالاتىن بولادى.

– كەشىڭىزدىڭ اتاۋى ەرەكشە ەكەن...

– «اناعا ارناۋ» – مەنىڭ كوپتەن بەرى ويىمدا جۇرگەن جو­با ەدى. وكىنىشكە قاراي، ءبىز انا­لارىمىزدى تەك 8 ناۋرىزدا عانا ەسىمىزگە ءتۇسىرىپ جاتامىز. جەكە ءوز باسىما سول 8 ناۋرىز اسا ۇناي بەرەتىن داتا ەمەس. مۇمكىن تاريحىنا ءمان بەرە­تىن­دىگىمنەن شىعار. ال شىنداپ كەلگەندە، انالارىمىزدى، اپكە-قارىنداستارىمىزدى، جال­پى الەمدەگى ايەل اتاۋلىنى كۇندە باعالاساق ارتىق ەمەس. ءبىرىن­شى سەبەبى – وسى. ەكىنشىدەن، «قازاقستان» ورتالىق كونتسەرت زالىندا وتەتىن كەشىمدى «اناعا ارناۋ» دەپ اتاپ، ونى  27 قاڭتارعا قويعانىم – بۇل كۇن مەنىڭ دۇنيە ەسىگىن اش­قان كۇنىم. بىراق بيىل «بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم، وي پالە-اي» دەپ دۋمانداتقىم كەلمەدى.  ما­عان ءومىر سىيلاعان انامدى ەسكە الىپ، سول ارقىلى الەمدەگى بار­شا اناعا باس ءيىپ، قۇرمەت كور­سەتۋدى ويلادىم. وزگەنىڭ ءانىن ورىنداپ جۇرگەنىممەن، كوزى تىرىسىندە اناما ارناپ كومپوزيتور رەتىندە ءان جازباپپىن. ومىر­دەن وتكەن سوڭ كەۋدەمدى ساعىنىش پەن وكىنىش قاتار شارپىپ، جارتى جىلدان كەيىن  ءان-رومانس تۋدى. ونى بۇگىنگە دەيىن داۋرەن سەيىت­جانوۆ ايتىپ كەلدى. ءالى دە ايتىپ ءجۇر. وسى كونتسەرتتە سول ءاندى ءوزىم ورىندايمىن. ول كۇنى سىيلىق كۇتپەي، كەرىسىنشە ەلگە سىيلىقتى مەن جاساعىم كەلەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل كونتسەرت – مەنىڭ اناما دەگەن پەرزەنتتىك ساعىنىشىم.

– بۇگىندە انشىلىگىڭىزگە قا­را­عاندا سازگەرلىگىڭىز ءجيى اتا­­لادى. كومپوزيتورلىققا قا­لاي كەلدىڭىز؟

– ەڭ العاشقى ءانىم 1989 جىلى اكتەرلىك فاكۋلتەتكە وقۋ­عا تۇسكەن جىلى جازىلدى. سو­دان بەرى دە ءبىراز ءان تۋدى. بىراق، وعان اسا ءبىر ءمان بەرمەدىم. سو­دان ءبىر كۇنى  ۇستازىم باعلان وما­روۆ تىڭداپ كورىپ: «اندەرىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ەكەن. نەگە جارىققا شىعارماي ساقتاپ ءجۇرسىڭ؟» دەدى. كومپوزيتور اعامنىڭ سول سوزىنەن كەيىن ىشتەي سەنىمدىلىك پايدا بولىپ، ءان جازا باستادىم. الايدا مەن ءوزىمدى سازگەر­دەن بۇرىن ەڭ اۋەلى ءانشىمىن دەپ بىلەمىن. اللاعا شۇكىر، ان­دەرىم­دى سۇرايتىن انشىلەر وتە كوپ. تالايى ورىنداپ تا ءجۇر.

– كومپوزيتورلىق قورى­ڭىز­دا قانشا ءان بار؟

– ناقتى ساناعان جوقپىن. شاما­مەن 100-گە جۋىقتاپ قالا­دى.

– ءان دەگەندە، ونىڭ ءسوزى دە قاتار ايتىلادى عوي. بۇل تۇر­عى­دان كەلگەندە تالعامىڭىز، ساۋات­­تىلىعىڭىز كوپ ىشىنەن دارالانىپ تۇرادى...

– راحمەت. ول ەندى كەز كەل­گەن ونەرپازدىڭ ءبىلىمى، ىشكى ين­­تەللەكتىسىنە بايلانىستى دۇنيە شىعار. مەن كوزىمدى اشىپ، ەسىم­دى بىلگەلى كىتاپپەن دوس بولدىم. ورىس مەكتەبىندە وقى­­عان­دىقتان، وقۋشى كەزىم­دە پۋش­كين، لەرمونتوۆ، تولس­توي، دوس­توەۆسكي سىندى قالام­گەر­لەردىڭ ادەبي مۇراسىن جاس­تانا وقىدىق. كەيىن قازاق ادە­بيەتىنە كوشتىك. ورىسشا ءبى­لىم العاننان كەيىن، قازاق ءتىلىم وتە ناشار بولدى. سول ولقى­لىقتى جويىپ، ءتىل سىندىرۋ ءۇشىن 2000 جىلدارى قازاق ادەبيەتىن كوپ وقىدىم، ناتيجەسىندە قازاق تىلىندە تازا سويلەپ قانا قويماي، ءسوزدىڭ كوركەمدىك قۋاتىن ۇعاتىنداي دەڭگەيگە جەتتىم.  كىتاپ وقىعان ادام، ءوزى جازباسا دا، شىن ونەر مەن ارزانقول دۇنيەنىڭ ارا- جىگىن تاني بىلەدى دەپ ويلايمىن. ءان – يدەولوگيا دەسەك، ءان­شى رەتىندە ءبىزدىڭ موينىمىزدا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك تۇر. سونى سەزىنە بىلگەن ادام ارزان، جەڭىل دۇنيەگە بارمايدى دەپ ويلايمىن.

– قانداي اقىندارمەن شى­عار­ما­شىلىق بايلانىستاسىز؟

– ويىمدى وقىپ، كۇيىمدى سە­زەتىن اقىنداردىڭ قاتارىندا قالقامان سارين، سەرىكزات دۇي­سەنعازين، اسقار دۇيسەنبى، امان­­جول ءالتاي، تالانت ارعىن­عالي، ءنازيرا بەردالى، مۇرات ەسجان سىندى اقىندار بار. نەگىزى ءنازيرا بەردالى مەن مۇرات ەسجان مەنىڭ ويىمدى ءوزىم سياقتى توقىپ، بىردەن جا­زىپ بەرە قويادى. ولاردىڭ ماتى­نىنە «مىنا جەرىن بىلاي وزگەرت-­سەك» دەيتىن جاعدايلار سيرەك بولادى. سازگەر ءۇشىن بۇل وتە ماڭىز­دى.

– ءسىزدىڭ ءبىراز ۋاقىت شەتەل­­دە بولىپ كەلگەنىڭىزدى بىلەمىز...

– ءيا، ءبىر جىلدان اسا مىسىر­عا بارىپ، اراب ءتىلىن وقىپ كەلدىم.

– اراب تىلىنە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعىڭىز يسلام دىنىمەن بايلانىستى ما، الدە تانىم كە­ڭەيتۋ ماقساتىندا تۋدى ما؟

– ەكەۋى دە بار. ارينە، ءبى­رىن­شى ورىندا قۇران كارىمدى تۇپ­نۇسقادا وقۋعا دەگەن تالپىنىس تۇردى. ودان كەيىنگى كەزەكتە جاڭا ءبىر ءتىلدىڭ تابيعاتىن ۇعۋ­عا دەگەن ۇمتىلىس بولدى. جال­پى، ماعان اراب ءتىلىنىڭ فونەتيكاسى ۇنايدى. اۋەزى قۇلاعىما جاق­تى. سوندىقتان دا شەتكە شىعىپ، اراب ءتىلىن جەرگىلىكتى تۇرعىن­دارمەن تىلدەسۋ ارقىلى ۇيرەنۋگە بەل بۋدىم.

– ناتيجەسى قالاي؟

– جامان ەمەس. ارينە بۇدان دا جەتىك بىلۋگە بولار ەدى. ۋاقىت تاپشى بولدى.  13 ايدىڭ تەك 8 ايىن عانا وقىدىم. سوندىقتان اسا ءبىر ۇلكەن جەتىستىككە جەتتىم دەپ ايتا المايمىن. بىراق ساۋاتىم بار، اراب ءتىلىن ءبىر كىسىدەي تۇسىنەمىن.

– كەي ادامدار ونەردەن ال­شاق­تاپ كەتۋىڭىزدىڭ سىرىن دىن­گە بەت بۇرۋىڭىزبەن باي­لا­نىس­تى­رىپ ءجۇر. بۇل قانشا­لىق­تى قي­س­ىندى؟

– بۇل بىرجاقتى تۇسىنىك دەپ ويلاي­مىن. مەنىڭ جيناعان اقپا­راتتارىما، تۇيگەن بىلىمىمە سەن­سەك، ءدىن ادامدى العا جەتەلە­مەسە، كەرى يتەرمەيدى. ءدىن – شەك­تەۋ نەمەسە تىيىم سالۋ ەمەس. ءدىن – جۇرەكتەگى تازالىق. ادام­نىڭ يمانى كۇشەيگەن سايىن ول حا­لىققا اشىق بولادى. مەن ءوز ۇس­تانىمدارىما ساي ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن، سوعان ساي دۇنيەلەردى شىرقايمىن. مەنىڭ ورىنداۋىمدا ەسسىز اندەر جوق. ارينە تويعا ارنالعان اندەرىم بار. بىراق سول اندەردىڭ ءوزىن قازاقتىڭ داستۇرىنەن الىستاتقان ەمەسپىن.

– بۇگىنگى قازاق ەستراداسى دەگەندە ويىڭىزعا نە ورالادى؟

– ءوزىمىزدىڭ كۇمىس كومەي، جەز تاڭ­داي انشىلەرىمىزدىڭ داۋى­سى، ارينە. ءيا، بۇگىندە قا­زاق ەس­تراداسىنا قاتىستى ءتۇر­لى پى­كىر ايتىلىپ ءجۇر عوي. بى­راق تۇبەگەيلى جوققا شىعارۋ نەمەسە ىسكە العىسىز ەتىپ تاس­تاۋ، مەنىڭشە، ادىلەتسىزدىك. قا­زاق ەستراداسىنىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. تالانتتى انشىلەر كوپ. سوندىقتان ونداي بىرجاقتى پىكىر­لەرگە قارسىمىن.

– ديماش قۇدايبەرگەن ەسىمى ءان الەمىنە شىققالى بەرى قا­زاق ەستراداسىن «ديماشقا دەيىن» جانە «ديماشتان كەيىن» دەپ ەكىگە ءبولىپ ءجۇر. بۇعان ءسىز نە دەيسىز؟

– بۇل نارسەنى ەكىجاقتى قاراستىرۋعا بولادى. قازاقتىڭ، ەجەلدەن كەلە جاتقان سال-سە­رى، كەرەمەت اقىن-جازۋشى، جىر­شى­لارىمىزدىڭ، امىرەدەي ان­شىلەرىمىزدىڭ ادامزاتقا قال­دىرىپ كەتكەن ونەرى تۋرالى ايتار بولساق، وندا ديماش بۇل قۇبىلىستىڭ باسى ەمەس. جانە سوڭى دا بولماعاي.  ال ەندى بۇگىنگى كۇن ولشەمىمەن تۇي­سەك، راس، ديماش – ونەردىڭ دەڭ­گەيىن جاڭا بيىككە كوتەرگەن تالانت. كۇللى الەمگە قازاق ءانىن شىر­قاتتىرىپ قويعان ءدۇلدۇل دارىنعا مۇندايدا قالاي باس يمەسسىڭ؟!

– شاكىرت تاربيەلەيسىز بە؟

– 2019 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنا دەيىن كوللەدجدە مۋزى­كا پانىنەن مۇعالىم بولىپ جۇمىس ىستەدىم. بىراق كەيىن شىعارما­شىلىعىمنىڭ باياۋلاعانىن سەزىپ،  انشىلىگىمە كوڭىل ءبولۋ ماقساتىمەن «قازاقكونتسەرت» بىرلەستىگىنە ءانشى بولىپ كەل­دىم. ماقساتتى تۇردە شاكىرت تار­­بيەلەمەسەم دە، كوللەدجدە وقى­عان ستۋدەنتتەرىم ءجيى حابارلاسىپ، كەڭەستەرىن سۇراپ تۇرا­دى. ودان بولەك ەسترادادا جۇر­گەن ءبىراز جاستار كەلىپ، اقىل-كەڭەس الىپ جاتادى.  قولىم­نان كەلگەنشە سول جاستارمەن شىعارماشىلىق باي­لانىس ورناتۋعا، كاسىبي كەڭە­سىمدى بەرۋگە تىرىسامىن. ەگەر سولاردى شاكىرتىم دەپ اتاۋعا بولسا، وندا – ءيا.

 

 اڭگىمەلەسكەن

نازەركە جۇماباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

Apple Store دۇكەنى نە ءۇشىن قورشالۋدا؟

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:41

قازالىدا 42 جوبا جۇزەگە اسادى

ايماقتار • بۇگىن، 17:47

300 باسپاعا سۋبسيديا بەرىلەدى

ايماقتار • بۇگىن، 17:37

اپتاپ ىستىقتا قالاي قورعانامىز؟

ايماقتار • بۇگىن، 14:57

ۇقساس جاڭالىقتار