رۋحانيات • 22 قاڭتار، 2020

قازاقتىڭ تۇڭعىش ابايتانۋشىسى

258 رەتكورسەتىلدى

مارقۇم اباي ءوزىنىڭ قارا سوزىندە: جىلاپ تۋاسىڭ، كەيىپ ولەسىڭ، – دەگەن ەكەن. ادام عۇمىرىندا سول جىلاپ تۋ مەن كەيىپ ءولۋدىڭ ارالىعىندا قانشاما سۇرلەۋ سوقپاقپەن ءجۇرىپ ءوتىپ، دۇنيەدەن وتەدى. تاعدىر – بىرەۋ، ايىرماشىلىعى – باعىتى مەن جارلىعىندا عانا.

ءبىر پەندە جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ءجۇرىپ، ولشەۋلى كۇنى بىتەرىندە شاراسى تاۋسىلىپ، امانات جانىن قيماعان كۇيى راببىسىنا تاپسىرسا، ءبىر پەندە تىرىسىندە اينالاسىنا شۋاعىن شاشىپ، ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ، دۇنيەدە يمانىن بەكەمدەپ، كاليماسىن ايتىپ، باقىتتى پەندەلەردىڭ ساناتىنا قوسىلعان كۇيى باقيدىڭ ساپارىنا اتتانىپ كەتە بارادى. سونداي پەندەلەردىڭ قاتارىندا ماقساتى مەن مۇراتىنا ادال بولعان ۇلى تۇلعا مۇرسەيىت بىكى ۇلى ەدى. مۇرسەيىتكە قاتىستى دەرەكتەر سانى ساۋساقپەن سانارلىق. الايدا سەمەيلىك عالىم ءا.مەدەۋحان ۇلى مۇرسەيىتكە قاتىستى 2009 جىلى قۇندى جيناقتى قۇراستىرىپ شىعاردى. بۇدان وزگە ساناۋلى دۇنيەلەر جازىلعانى بولماسا مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى ورنى ءبىزدى تولعاندىرماي قويمادى. ابايتانۋ تاريحىندا 2019 جىلى ۇلى ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنا مۇرسەيىت قولجازباسىنىڭ 1907 جىلعى نۇسقاسىنا سۇيەنىپ تۇڭعىش رەت ترانسكريپتسيا جاسادىق. وتە سۇلۋ پوچەركىمەن جازىلعان قولجازباعا سۇيەنگەننەن كەيىن تۇلعا تۋرالى ءبىر كىشكەنە دۇنيە جازعىم كەلگەن ەدى. بيىل ابايدىڭ دۇنيەگە كەلگەنىنە 175 جىل بولسا، مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ تۋعانىنا 160 جىل. اباي شىعارمالارى جوعارى دەڭگەيدە دارىپتەلۋدە. شۇكىر. كەزىندە مۇحتار ومارحان ۇلى «ابايتانۋ» عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالىپ، ونى ءبىر جۇيەگە قويىپ كەتتى. ءدال وسى «ابايتانۋ» عىلىمى مۇرسەيىت بولماعاندا مۇلدە بولماس پا ەدى، مۇرسەيىت بولماعاندا، ونىڭ ۇلى راحىمباي بولماعاندا 175 جىلدىق تويلانباق بىلاي تۇرسىن، الاش جۇرتى ابايدىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي كەتەر مە ەدى، كىم ءبىلسىن؟! وسى جايلى، مۇرسەيىت تۇلعا جايلى ازدى-كەم قولىمداعى بار ماعلۇماتتارعا سۇيەنە وتىرىپ ونىڭ جانە ۇرپاقتارىنىڭ ۇلت رۋحانياتىنا جاساعان تەڭدەسسىز جاقسىلىقتارىن بايانداۋدى ءجون كوردىك.

  مۇرسەيىت بىكى ۇلى 1860 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى، اباي اۋدانىنداعى قاسقابۇلاق دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلىپتى. مۇرسەيىتتىڭ ارعى-تەگى جايلى سەمەيلىك ابايتانۋشى مۇزدىباي بەيسەنباەۆ: «توبىقتى مۇرسەيىتتىڭ جەتىنشى اتاسى – انەت بابا. انەت بابا ابايدىڭ جەتىنشى اتاسى ايتەكپەن ءبىر تۋىسادى. انەتتىڭ ءبىر ۇلى – بايبولات. بايبولاتتان – باقاي. باقايدان – توققوجا. توققوجادان – كوبىكەن. مۇرسەيىتتىڭ اكەسى –بىكى وسى كوبىكەننىڭ نەمەرەسى». ال ءا.مەدەۋحان ۇلى: «كوپتەگەن زەرتتەۋ ماقالالار مەن ەستەلىك جازبالاردا مۇرسەيىتتىڭ اكەسىنىڭ ەسىمى بىكە دەپ قاتە باسىلىپ ءجۇر. دۇرىسى – بىكى. دالا داناسى، عۇلاما ۇستاز، ۇلى بيلەردىڭ ۇستازى انەت بابا – مۇرسەيىتتىڭ جەتىنشى اتاسى. انەتتەن تارايتىن شوماننىڭ ءۇش بالاسى – تىكى، بىكى، مىكى. مۇرسەيىت – وسى بىكىنىڭ بالاسى»، - دەگەن تىڭ مالىمەتتەردى كەلتىرەدى. مۇرسەيىتتىڭ انەت بابانىڭ ۇرپاعى ەكەندىگىن وقىرماننىڭ ءبىرى بىلسە، ءبىرى بىلە بەرمەس. ياعني ابايدىڭ اتالاس تۋىسى. سول زاماننىڭ ەسكى كوز، قۇيما قۇلاقتارى مۇرسەيىت مولدانى وتە ساۋاتتى، بيازى، بوقتىق ءسوز ايتپايتىن مومىن جان بولعان دەسەدى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك: «مۇرسەيىتتىڭ ءوزى، جاس جاعىنان العاندا، ابايدان 10-15 جاس كىشى ادام بولعان. ءومىرى ابايدىڭ ءوز قاسىندا وتكەن ەمەس، اباي اعايىندارىنىڭ بىرنەشە اۋىلدارىندا كەزەكتەپ بالا وقىتىپ جۇرگەن» دەيدى. بىزگە جەتكەن مالىمەتتەر بويىنشا اباي شىعارمالارىن جازاردان بۇرىنعى ۋاقىتتا مولدا سەمەيدە ۇلكەن قىزمەتتەردە جۇمىس جاساعان ەكەن، ويازعا ءتىلماش ياعني بۇگىنگى كۇننىڭ سوزىمەن ايتقاندا ءباسپاسوز حاتشى بولعان عوي. سول قىزمەتتە جۇرگەن مۇرسەيىت «زاعيپا قىزدىڭ داۋى» دەگەن ماسەلەگە ارالاسىپ ءىستى ءادىل ءارى وسى زاعيپانىڭ ىڭعايىنا شەشىپ بەرگەن دەسەدى. ءارحام ىسقاقوۆتىڭ ءدال وسى وقيعا جايىنان تۋعان «زاعيپا» اتتى داستانىندا:

كەلىسىپ بۇعان بي، بولىس،

ماقۇلداپ ونى حاتشى ورىس،

شاقىرتىپ كوپكە ەستىردى.

سۇرلانعان ءجۇزى قۇبىلىپ،

اۋىزعا جۇرەك تىعىلىپ،

زاعيپاعا ەس كىردى.

قىزعالداقتاي قىزارىپ،

ەكى كوزدە نۇر جانىپ،

ايتتى العىس اباي اعاعا، – دەگەن جولداردان قازاق قىزىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاعدىرلى سىناقتىڭ وڭ شەشىلگەنى انىق اڭعارىلادى. زاعيپا قىزدىڭ داۋى وڭ شەشىلگەنىمەن بۇل مۇرسەيىتتىڭ قىزمەتىنە كەرى اسەر ەتىپ،  جۇمىسىنان بوساپ وسكەمەنگە ايداۋعا جەبەرىلەدى. بۇل جايلى ابايتانۋشى اقساقال مۇزدىباي بەيسەنباەۆ بىلاي دەيدى: «مۇرسەيىت وسى قىزمەتىندە جۇرگەندە تاعى ءبىر جەسىر داۋىندا قىزعا كومەكتەسەمىن دەپ گەنەرال-گۋبەرناتوردىڭ ءمورىن ونىڭ كەلىسىمىنسىز-اق قاعازعا باسىپ بەرىپ، قۇتقارادى. كەيىننەن بۇل ءىسى ۇلىق الدىندا اشكەرە بولىپ قالىپ، جازاعا تارتىلىپ، وسكەمەن جاعىنا ءۇش جىل مەرزىمگە جەر اۋدارىلادى. سول جاقتا سۇلۋشوقى بولىسى تەرىستاڭبالى ەلىنىڭ كونەك دەگەن رۋىنداعى ناعاشى اتاسى راي دەگەن كىسىنىڭ قولىندا مولدالىق قۇرىپ، بالا وقىتادى. ايداۋ مەرزىمى بىتكەننەن كەيىن توبىقتى ەلىنە قايتا ورالادى. ءيا، بۇل كەزدە مۇرسەيىتتى قازاق ادەبيەتىنىڭ الدىندا جاۋاپتى دا ءھام ۇلى ميسسيا كۇتىپ تۇرعان ەدى.«وسى ەلدىڭ ساپارعالي، ءبايمۇسىلىم دەگەن قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا مۇرسەيىتتى وسى كەلگەن ساپارىنان باستاپ، اباي ءوزىنىڭ اۋلىنا العىزىپ، بالالارىن وقىتۋدى سەنىپ تاپسىرادى. ابايدىڭ ءوز بالالارى، نەمەرەلەرى مەكايل، زىكايل، ءۋاسيلا، اقيلا مۇرسەيىتتەن بالالارعا جاراپازان ولەڭىن جازىپ بەرگەنىن بايقاپ: «سەن اقىن ەكەنسىڭ، ونىڭ ۇستىنە جازۋىڭ قۇسىني كورىنەدى. سەن بۇگىننەن باستاپ مەنىڭ بارلىق ولەڭىمدى جيناپ جازا باستا، قولاقىڭدى ءوزىم تولەپ تۇرام دەيدى. سودان ەل ورتاسىنان جيناپ، جازا باستاپتى. اباي ولەڭدەرى جازىلعان داپتەردى قولقالاپ، قالاۋشىلار كوبەيگەن سوڭ، ابايدىڭ رۇقساتى بويىنشا ەڭبەك اقىسىن الىپ، جازىپ بەرەتىن بولعان ەكەن. مۇنداي كوشىرمە داپتەرلەردى ۇزاتىلعان قىزدار وزدەرىمەن بىرگە الا كەتۋ داستۇرگە اينالعان. ابايدىڭ ءابدىراحمانىنان (ابىشتەن) قالعان جالعىز قىز – راحيلا ءباستامي ىسقاقوۆقا تۇرمىسقا شىققاندا ءبىر داپتەر اباي ولەڭىن وزىمەن بىرگە الا كەتىپتى. ونى مۇرسەيىت كوشىرىپ جازعان. قۇلاتاي اقبەردين دەگەن ابايدىڭ تۋىسى ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەيدى: «مۇرسەيىت ءبىزدىڭ اۋىلدا بالا وقىتىپ جۇرگەندە، اقبەردىنىڭ ءومىرتاي دەگەن بالاسى ابايدىڭ ولەڭدەرى جازىلعان ەكى قالىڭ داپتەردى مۇرسەيىتتەن سۇراپ اكەتكەن. ونى مەن جاقسى بىلەم. سول داپتەردىڭ بىرەۋىن جاقسىباي – ءابۋالي دەگەن مۇعالىم 1930 جىلدارى بىزدەن سۇراپ الىپ ەدى. ەندى بىرەۋىن كىم العانىن بىلمەيمىن».

ۇزاتىلعان قىزعا دەيىن قولجازبانى ءبىر دانادان وزدەرىمەن اكەتىپ وتىرعانى – ۇلى اقىننىڭ ەل ىشىندەگى بەدەلى مەن قۇمەتىن كورسەتسە كەرەك-ءتى. ادام بالاسىنىڭ تاعدىرى – جۇمباق قوي، ءارى وتە قىزىق. اللانىڭ بەرگەن قيىندىعىنىڭ ارتىندا ءبىر سىي جاتادى دەگەن ەكەن حاديستە. سول جۇمباق تاعدىر بارلىعىن بەينە ءبىر الدىن الا ورايلاستىرىپ قويعانداي. مۇرسەيىت ءبىر بەيباق قىزدىڭ ىسىنە اراشا تۇسپەگەندە، ودان وسكەمەنگە ايداۋعا جىبەرىلىپ، ودان قايتا توبىقتى ەلىنە ورالماعاندا مۇرسەيىت قولجازباسى ءھام ابايتانۋ، قارا سوزدەر مەن ولەڭدەر جالپى التىنعا بەرگىسىز جاقۇت دۇنيەلەر بىزگە جەتەر مە ەدى، جەتپەس پە ەدى؟ شىنتۋايتىن ايتقاندا مۇرسەيىت مولدا بولماعاندا اباي جارىققا شىعۋ، شىقپاۋى نەعايبىل ەكەنى امبەگە ايان.  ارينە، ءبارى ءبىر اللاعا ءمالىم! ايتسەدە مارقۇم اباي كوزى تىرىسىندە-اق جاستاردىڭ اراسىندا وتە ابىرويلى بولعان ەكەن. وسىنداي بيىك ابىرويعا كەنەلۋىنە دە مۇرسەيىتتىڭ ەڭبەگى وراسان.بۇل تۋرالى الكەي مارعۇلان «ابايدىڭ قولجازبا مۇرالارى» ماقالاسىندا: «اباي قولجازبا مۇرالارىنىڭ ءبىزدىڭ ادەبيەتشىلەردىڭ جاقسى بىلەتىنى مۇرسەيتتىڭ قولجازباسى، نە ونان كەيىنگى كوشىرمەلەرى. بۇنى، اباي ولەڭىن تولىق قامتىعان، اسا باعالى، نەگىزگى بۇلاق كوزى دەۋگە بولادى. بۇل جيناقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، ۇلكەن كىتاپحانادا ساقتالماي، اۋىلدا، ساندىق ىشىندە ساقتالىپ كەلگەن. ساندىق تۇبىندە جاتقان سيرەك قولجازبالاردىڭ  كوبى بىزگە جەتپەي، كوشپەلى تۇرمىستىڭ جاعدايىندا جوعالىپ وتىرعانى زەرتتەۋشى عالىمدارعا بۇرىننان ءمالىم. ەگەر مۇرسەيتتىڭ قولجازباسىنىڭ تاعدىرى تاپ وسىندايبولسا، وندا اباي اقىندى جارىققا شىعارۋ ءتىپتى قيىن بولار ەدى»،  – دەپ مۇرسەيىت مولدانىڭ جاقسىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتەدى. سول كەزدىڭ جاستارىنا وپ-وڭاي كوشىرىپ بەرىپ وتىراتىنىنا قاراعاندا بىكى بالاسىنىڭ وتە ساۋاتتىلىعى مەن تەرەڭ بىلىمدىلىگىن اڭعارتسا كەرەك.

    سوڭعى كەزدەرى قاراپايىم وقىرماننان مۇرسەيىت قولجازبالارىن تۇپنۇسقا دەپ تانىلمايتىندىعىن ءجيى ەستىپ ءجۇرمىز. ءتىپتى بۇل پىكىردى كەيبىر ابايتانۋشىلاردىڭ ءوزى قوستايتىنىن اڭعارعارعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس. الايدا ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ اباي قۇنانباەۆ مونوگرافياسىندا: «جالپى، اباي مۇرالارىن كوشىرىپ، تاراتۋشىلار اراسىندا مۇرسەيىت بىكى ۇلىنىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل ادام اباي تاربيەسىن، ۇلگىسىن دۇرىس ۇعىنۋى بويىنشا، ەسكى ءدىنشىل مولدالىققا بەرىلمەي، ابايدىڭ وزگە دوستارى سياقتى، وزدىگىمەن ىزدەنىپ، ورىسشا دا وقىعان. جازۋى اسا انىق، شەبەر بولعاندىقتان جانە ءوزى اباي سوزدەرىن ونىڭ حالقىنا ۇقىپتىلىقپەن كوشىرىپ تاراتۋدى ومىرلىك ماقسات-مىندەتى ەتىپ الدى. قازىر ابايدىڭ باسىلىپ جۇرگەن تاڭدامالى ولەڭدەر جيناعى نەمەسە تولىق جيناقتارى بولسا، بارلىعىندا دا ءبىزدىڭ اسىل نۇسقا ەسەبىندە سۇيەنەتىنىمىز – سول مۇرسەيىتتىڭ كوشىرمەلەرى. ويتكەنى ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان نۇسقالار ساقتالماي، جوعالىپ كەتكەن. تەك ءبىر عانا ء«بىراز ءسوز قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى» دەگەن جالعىز بولەك قارا سوزىنەن باسقا قولجازبا بولماعاندىقتان، ابايدىڭ وززامانىنداعىونىڭ شىعارمالارىن كوشىرە باستاعان مۇرسەيىتتىڭ قولجازبالارىن ءبىز ناقتىلى جازبا دەرەك ەسەبىندە باعالايمىز» دەگەن ەكەن. 1909 جىلى كاكىتاي ىسقاق ۇلى وسى مۇرسەيىتتىڭ قولجازباسىنا سۇيەنۋدىڭ نەگىزىندە ۇلى اقىننىڭ جيناعىن پەتەربۋرگتەن تۇڭعىش رەت باسپادان شىعارعان بولاتىن. بۇل قازاق ادەبيەتى مەن ابايتانۋ عىلىمىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى بولعان ەدى...

 

ءازىمحان يسابەك،

وڭتۇستىك قازاقستان

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار