سوڭعى 15 جىلدا بەس رەت «پروتون» قۇلاپتى. بۇل ءار ءۇش جىل سايىن ءبىر زىمىران تاسىعىش «قالىپتى جاعدايدا» قۇلاپ وتىرعان دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ال ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى 2 شىلدە كۇنى ورىن العان وقيعا ەكەن. سول قۇلاعان «پروتوندا» 600 تونناداي گەپتيل بولعان.
سونىمەن اراعا ايعا جۋىق ۋاقىت سالىپ استانادان دەلەگاتسيا جەتتى. بايقوڭىرعا. ۇكىمەتتىك توپتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ باستاپ كەلدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ, «قازعارىش» ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تالعات مۇساباەۆ جانە باسقالار بار.
سوڭعى 15 جىلدا بەس رەت «پروتون» قۇلاپتى. بۇل ءار ءۇش جىل سايىن ءبىر زىمىران تاسىعىش «قالىپتى جاعدايدا» قۇلاپ وتىرعان دەگەندى بىلدىرسە كەرەك. ال ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى 2 شىلدە كۇنى ورىن العان وقيعا ەكەن. سول قۇلاعان «پروتوندا» 600 تونناداي گەپتيل بولعان.
سونىمەن اراعا ايعا جۋىق ۋاقىت سالىپ استانادان دەلەگاتسيا جەتتى. بايقوڭىرعا. ۇكىمەتتىك توپتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆ باستاپ كەلدى. دەلەگاتسيا قۇرامىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ, «قازعارىش» ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تالعات مۇساباەۆ جانە باسقالار بار.
قىزىلوردا وبلىسىنا كەلگەن دەلەگاتسيا ارال جانە قازالى اۋداندارىنا باردى الدىمەن. سودان سوڭ بايقوڭىرعا كەلدى. وندا قۇلاعان «پروتوننىڭ» ورنىن كوردى. اسپانعا كوتەرىلمەي جاتىپ جەرگە گۇرس ەتە قالعان زىمىران تاسىعىش №81 ايلاقتان ۇشقان. سودان 1400 مەتر جەرگە بارىپ قۇلاعان. العاشىندا «پروتون» قۇلاعان جەردىڭ اجەپتاۋىر بولعانى بايقالادى.
بۇگىندە زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنىڭ ءبىرىنشى بولىگى اياقتالعان. جاقىندا ەكىنشى بولىگى باستالادى. اۋا, توپىراقتىڭ استىڭعى جانە ۇستىڭگى قاباتتارى, جەراستى سۋلارىنىڭ ءبارى دەرلىك تەكسەرىلىپتى. قاۋىپتى ەشتەڭەنىڭ تابىلماعانىن ايتادى ماماندار. ب.ساعىنتاەۆ «قاۋىپتى ەشتەڭە جوق دەپ قويا سالماي, تەكسەرۋ, زەرتتەۋ جۇمىستارى ۇنەمى جۇرگىزىلىپ تۇرۋى كەرەك», دەدى. وسىدان كەيىن بايقوڭىر قالاسىندا جيىن ءوتتى. وعان «روسكوسموس» توراعاسى ۆلاديمير پوپوۆكين باستاپ رەسەيلىك تاراپتان بىرقاتار جاۋاپتى ادامدار قاتىستى.
كەڭەس تىزگىنىن قولىنا العان باقىتجان ساعىنتاەۆ سالماقتى دا ساليقالى تۇردە تەك قىزىلوردا وبلىسىنىڭ حالقىن عانا ەمەس, بارشا قازاقستاندىقتاردى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەردى ايتتى. ولاردى شەشۋ جولىندا رەسەي نە ىستەيتىنىن دە سۇرادى. جيىن باستالماس بۇرىن ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر تورەتام ەلدى مەكەنىنىڭ حالقىمەن جولىققان. سول كەزدە قاراپايىم جۇرتشىلىق كوپ نارسەگە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن. دەنساۋلىق جاعدايلارىن ايتىپ, وتەماقى ماسەلەسىن سۇراعان. ساعىنتاەۆ سونى جەتكىزدى. «روسكوسموستىڭ» توراعاسى پوپوۆكيننىڭ جاۋابى ءبىزدىڭ كوڭىلدەن شىقتى دەي المايمىز. «اپات ورىن العاننان كەيىن مەن جارتى ساعاتتان سوڭ وقيعا ورنىندا بولدىم. كورىپ وتىرسىز, ءتىرىمىن», دەيدى ول. بىزگە ۆلاديمير الەكساندروۆيچتىڭ توگىلگەن گەپتيلدىڭ اسەرىنەن اۋىرعانى, نە ولگەنى كەرەك ەمەس قوي. ونىڭ مۇنىسى ارتىق بولدى. ساعىنتاەۆ تا ونىڭ بۇل جاۋابىنا وڭدى اڭگىمە ايتتى. «ماسەلە كەشەگى اپاتقا عانا تىرەلىپ تۇرعان جوق. وسى جەردەگى تۇرعىلىقتى حالىق ءاربىر زىمىراندى عارىشقا شىعارىپ سالىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ال ونىڭ زالالى بار ەكەنى انىق. وسى رەتتە رەسەي بايقوڭىردىڭ اينالاسىنداعى حالىققا وتەماقى تولەي مە؟ ءبىزدىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز وسى», دەدى ول. وسىدان كەيىن بارىپ رەسەيلىك ارىپتەسىمىز جونگە كەلگەندەي بولدى.
وسى اپاتتاردان حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زالال كەلىپ جاتقانى دالەلدەنسە, ءبىز وتەماقى تولەۋگە دايىنبىز, دەپ جاۋابىن تۇزەتتى. باقىتجان ساعىنتاەۆ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىكتەرىنە ەلدىڭ دەنساۋلىعىن ءجىتى زەرتتەپ, قانشالىقتى زيان كەلتىرىپ جاتقانىن عىلىمي تۇرعىدا انىقتاۋدى تاپسىردى. وسى جۇمىستار اياقتالسا, وندا رەسەيدەن وتەماقى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى شارۋا شەشىلەتىن سياقتى.
راسىن ايتۋ كەرەك, بايقوڭىر قالاسىنداعى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ دارەجەسى ءتاپ-ءتاۋىر. ارال, قازالى, قارماقشى اۋداندارىنىڭ حالقى بايقوڭىرعا جاقىن بولعاسىن سوندا ەمدەلگەندى قالايدى. بىراق ونداي مۇمكىندىك جوق. باقىتجان ءابدىر ۇلى بۇل ماسەلەنى دە اينالىپ وتپەدى. «ءارى-بەرىدەن سوڭ ءبىز كەدەن وداعىندا بىرگەمىز. بايقوڭىر مەن تورەتامنىڭ اراسى تۇرماق, شەكارامىزدى دا اشىپ تاستادىق. سوندىقتان جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بايقوڭىردا ەمدەلۋىنە قاتىستى ماسەلەگە دە ادامگەرشىلىكپەن قاراۋعا شاقىرامىن», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
تەحنيكا دامىعان زاماندا مىناداي اپاتتىڭ ورىن الۋى دا ميعا قونىمسىز تىرلىك نەگىزى. ونى رەسەيلىكتەر دە مويىنداپ وتىر. وسى ورايدا قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بايقوڭىردى بىرلەسىپ يگەرۋى تۋرالى دا ءسوز بولدى. بۇيىرتسا, بۇل جۇمىس 2015 جىلدان باستالماق. ال زىمىرانداردى عارىشقا ەكولوگيالىق تازا ج انار-جاعارمايمەن ۇشىرۋدى رەسەي 2018 جىلدان كەيىن قولعا الادى ەكەن.
قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءمينيسترى نۇرلان قاپپاروۆ تا تىڭعىلىقتى دايىندالىپ كەلگەن ەكەن. ءمينيستردىڭ بايانداماسىن باستان-اياق ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار. دەگەنمەن, مىنا جاعداياتقا باسىمدىق بەرۋ پارىز. بايقوڭىردا قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق كودەكسى جۇرمەيدى ەكەن. ياعني وعان باعىنبايدى دەگەن ءسوز. مينيستر اتالعان كودەكستىڭ پارمەنى ايلاققا دا قاتىستى بولۋى كەرەك دەپ سانايدى. بۇدان نە ۇعامىز؟ مىسالى, قازاقستاننىڭ جەراستى قازبا بايلىقتارىن يگەرىپ جاتقان مەكەمەلەر بار. اگاراكي, سولار قورشاعان ورتاعا زالال كەلتىرسە, وندا ءوندىرتىپ تۇرىپ ايىپپۇل سالىپ, ەكى اياقتارىن ءبىر ەتىككە تىعادى. ەكولوگيالىق كودەكستى العا تارتا وتىرىپ. مىنە, اتالمىش قۇجات بايقوڭىردا زاڭ جۇزىندە سالتانات قۇرار بولسا, وندا ءاربىر اپاتتان سوڭ رەسەيدىڭ ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىرى ءبىزدىڭ قولدا بولادى. سول ارقىلى «وتەماقى تولەسەڭدەرشى» دەمەي-اق, زاڭدى تۇردە ءوندىرىپ الۋعا توتە جول سالىنادى.
قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ تا ەلدىڭ ءسوزىن ايتتى. وسىعان دەيىن قازاقستان جاعى بايقوڭىر قالاسىندا بىرقانشا الەۋمەتتىك نىسان سالدى. بىراق رەسەي سول نىسانداردى قابىلداۋدىڭ وزىندە كەجەگەلەرى كەيىن تارتىپ تۇرادى. سۋ جاڭا عيماراتتار قابىلدانباي, توزعان جاعدايلار دا كەزدەسكەن. ال وزدەرى ەشتەڭە ىستەمەيدى. «سوڭعى جيىرما جىلدا رەسەي تاراپىنان بايقوڭىر قالاسىندا بىردە-ءبىر الەۋمەتتىك نىسان سالىنباعان», دەيدى قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى. بۇدان «پۇل بولماساڭ, كۇل بول» دەگەن پيعىل جاتقانداي ما, قالاي؟! جالپى, ەكى مەملەكەتتىڭ اراسىندا بايقوڭىر قالاسىن بىرلەسىپ دامىتۋ تۋرالى «جول كارتاسى» جاسالىپ جاتىر. ونىڭ كەشەۋىلدەپ جاتقان جاعدايى بار. اكىم وسىنى دا ەسكە سالدى. ال پوپوۆكين «جول كارتاسىنا» قاجەتتى قۇجاتتاردى قازاقستان كەشىكتىرىپ جاتىر دەگەندەي بولعان. وسى تۇستا مۇساباەۆ جاقسى ايتتى. «ءبىز وزىمىزگە قاتىستى قۇجاتتاردى وسى بايقوڭىردا كەلىمبەتوۆ پەن شۋۆالوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا دايىنداپ بەرگەنبىز. سوندىقتان ماسەلە بىزگە قاراپ تۇرعان جوق», دەپ ناقتى جاۋاپ بەردى.
سونىمەن بايقوڭىرداعى جيىن ەكى ەلدىڭ ۇستانعان باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. ەكىجاقتى تۇسىنىستىك بارى دا بايقالادى. وسى تۇسىنىستىكتىڭ ارقاسىندا كەيبىر كۇرمەۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلادى دەپ سەنەمىز.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا وبلىسى.
