ەجەلگى فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى «كۇتە بىلگەندەرگە ءبارى ءوزىنىڭ ۋاقىتىندا كەلەدى» دەگەن. مەملەكەتىمىز رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل رەفورمالار قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنا قاتىستى. مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ, ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ, قوعامنىڭ بيلىكتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساۋىن كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى شارالار قولعا الىنا باستادى. ماسەلەن, ەلباسىمىزدىڭ ساياسي شەشىمىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىگىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت بارلىق اۋىل وكرۋگتەرى, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكەلى وتىر.
ەجەلگى فيلوسوفتاردىڭ ءبىرى «كۇتە بىلگەندەرگە ءبارى ءوزىنىڭ ۋاقىتىندا كەلەدى» دەگەن. مەملەكەتىمىز رەفورمالاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى. بۇل رەفورمالار قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنا قاتىستى. مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ, ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ, قوعامنىڭ بيلىكتىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جاساۋىن كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى شارالار قولعا الىنا باستادى. ماسەلەن, ەلباسىمىزدىڭ ساياسي شەشىمىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىگىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت بارلىق اۋىل وكرۋگتەرى, اۋداندىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى وتكەلى وتىر.
ناقتىراق ايتساق, اعىمداعى جىلدىڭ 5-9 تامىزى ارالىعىندا 2457 اۋىلدىق وكرۋگ پەن اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەرى مەن اۋىلدارى اكىمدەرىن ءماسليحات ارقىلى سايلاۋ وتەدى. بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق اكىمدەردىڭ 91,5 پايىزى بولىپ تابىلادى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, اۋدان اكىمدەرى جەرگىلىكتى قوعامداستىقپەن كەلىسە كەلە, بالامالى نەگىزدە 7173 كانديداتتى ۇسىنىپ وتىر جانە ولاردىڭ 7018-ءى تىركەۋدەن وتكەن. مۇنىڭ ءوزى جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا دەگەن ىقىلاستى كوڭىلدىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەندىگى ءارى بۇل سايلاۋ ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. جالپى, اكىمدەر سايلانۋىن ەنگىزۋدىڭ باستى ماقساتى – ەلدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ەڭ وڭتايلى, ايقىن جانە ءتيىمدى مودەلىن قالىپتاستىرۋ ەكەندىگىن ايتقان ءجون.
نەگىزى, اتا زاڭىمىزدا كورسەتىلگەن جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جۇيەسىن ىسكە كىرىستىرۋ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى كوتەرىلۋدە. بۇل ماسەلەنىڭ, اسىرەسە, وپپوزيتسيا جانە بيلىكتى ۇنەمى سىناپ جۇرەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاراپتارىنان ءجيى ايتىلىپ, ساياسي ماقساتقا پايدالانىپ كەلگەنى دە بەلگىلى. ولاردىڭ وسى ءماسەلەگە قاتىستى بيلىككە ءمىن تاعىپ, قازاقستاندا دەموكراتياعا قاستاندىق جاسالىنۋدا دەپ بايبالام سالعاندارى ءالى ەسىمىزدە. ال, شىنداپ كەلگەندە, كەشەۋىلدەۋدىڭ سىرى مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىندە بىردەن مۇنداي قادامعا بارۋعا بولمايتىندىعىندا ەدى.
وسىندايدا ەرىكسىز ويعا تۇسەدى. باياعىدا ءبىر بوزبالا ءشوپ تيەپ كەلە جاتىپ شىلىم شەگىپتى. سودان ابايسىزدا ءورت شىعىپ, ارباسى دا, ءشوبى دە جانىپ كەتەدى. ءسويتىپ, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ اۋىلعا كەلسە, بىرەۋ «تەمەكىنى نەگە ءتۇسىپ شەكپەدىڭ» دەسە, كەلەسىسى «ۇيگە كەلگەن سوڭ دا تەمەكىنى شەگۋگە بولار ەدى» دەپ اقىل ايتا باستاپتى. سوندا كىنالى جىگىت: «بايقايمىن, ءشوبى ورتەنبەگەندەردىڭ ءبارى اقىلدى ەكەن عوي» دەگەن ەكەن.
سول ايتقانداي, تومەنگى بۋىندا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ىسكە اسىرۋعا بولاتىن كەيبىر ۇسىنىس-پىكىرلەر مەملەكەتتىك دەڭگەيدە باسقاشا سيپات الىپ, ولاردىڭ شەشىمىن تابۋى كۇردەلى ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن. سوندىقتان جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, ءار نارسە ءوزىنىڭ رەتىمەن ءارى كەزەگىمەن ورىندالىپ جاتۋى ءلازىم.
ءبىر قىزىعى, اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ كەرەك دەپ جۇرگەندەردىڭ ىشىنەن وسى تۋرالى شەشىمنىڭ شىعۋى مۇڭ ەكەن, ونى سىناۋشىلار تاعى دا تابىلا كەتتى. مەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى ادام ولشەمدەرى جونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە ونىڭ اي سايىنعى وتەتىن وتىرىستارىنا قاتىسامىن. سول تۇستا قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ كەيبىر وكىلدەرى الداعى بولاتىن سايلاۋ نەگە ءماسليحات ارقىلى ءوتۋى كەرەك دەپ ايتىپ جاتاتىنى بار. بۇل كەمشىلىكتى كورمە, ەشكىمدى سىناما, مىنەمە دەگەن ءسوز ەمەس, ارينە. بىراق, ولاردىڭ ءسوز ساپتاۋلارى ماعان, شىنداپ كەلگەندە, ەلدىك مۇددەلەردى ەتەكتەن تارتىپ جاتقانداي كورىنەدى. ەگەر ولار بۇل ماسەلەگە تەرەڭىرەك ۇڭىلسە اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋ دەموكراتيالىق ۇردىستەن ءبىر مىسقال دا الىس جاتپاعانىن اڭعارار ەدى. ويتكەنى, جاناما سايلاۋلاردى دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. باسقانى ايتپاعاندا, دەموكراتيانىڭ اتاسى سانالاتىن اقش ەلىندە مەملەكەت باسشىسى, ياعني پرەزيدەنتى جالپىحالىقتىق ەمەس, بەلگىلى ءبىر سايلاۋشىلاردىڭ وكىلەتتىگىنە يەلەردىڭ قاتىسۋىمەن جاناما سايلاۋ نەگىزىندە وتكىزىلىپ كەل ە جاتقاندىعى بارشاعا ءمالىم.
مەنىڭ ويىمشا, نەگىزگى ماسەلە, الداعى سايلاۋدىڭ اشىق جانە قاتاڭ زاڭ تالاپتارى بويىنشا وتۋىنە سايادى. ويتكەنى, سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە قازاقتىڭ قايماعى بۇزىلماعان اۋىلىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىمەن تانىس, ونىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن, بىرلەسە شەشە الاتىن باسشىلار بيلىككە كەلۋلەرى كەرەك. سەبەبى, مەملەكەتتى نىعايتۋ كۇشتى بيلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە تىكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان ءبارىمىز سوعان مۇددەلى بولۋىمىز كەرەك. جانە دە سولاي بولارىنا ءماسليحات دەپۋتاتتارى سول حالىقتىڭ ىشىنەن شىققاندار بولعاندىقتان, ءارى ءار اۋىلدىڭ ءوزىنىڭ ەل سىيلايتىن, اۋزىنا قارايتىن بەدەلدىلەردى جاقسى بىلەتىندىكتەن ەش كۇمان جوق.
ارينە, ەلدە وسىنداي ماڭىزدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندا, ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ەرەكشە ەكەنى ءسوزسىز. وسى رەتتە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋداندىق ماڭىزى بار قالالارى, اۋىلدىق وكرۋگتەرى, اۋىلدىق وكرۋگتىڭ قۇرامىنا كىرمەيتىن كەنتتەرى مەن اۋىلدارى اكىمدەرىنىڭ سايلاۋىن قاداعالاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كوميسسيانىڭ قۇرىلعانىن ايتقان ءجون. قۇرامىندا ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ازاماتتارى باسقاراتىن بىرقاتار رەسپۋبليكالىق قوعامدىق ءبىرلەستىكتەرى بار اتالمىش كوميسسيا جوسپارعا ساي ءوز جۇمىستارىن باستاپ تا كەتتى. سونىڭ العاشقىسى رەتىندە 1 تامىزدا كوميسسيا ءمۇشەلەرى رەسپۋبليكالىق باق ءۇشىن ارنايى بريفينگ وتكىزىپ, الداعى اتقارىلاتىن ءىس-شارالار جونىندە تولىق مالىمەتتەر بەردى. ولار تەك سايلاۋ ناۋقانىنىڭ زاڭ اياسىندا تازا ءوتۋىن باقىلاۋمەن قاتار, سايلانعان اكىمدەردىڭ بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋى بارىسىن قاداعالاۋ قاجەتتىگىن دە ەسكەرتتى جانە بۇل تۇرعىدا اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورىنى ەرەكشە ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى.
ءيا, قازىرگى كۇنى اۋداندىق ماڭىزى بار قالالار مەن كەنتتەردىڭ, اۋىلداردىڭ اكىمدەرىنىڭ دەربەس بيۋدجەتتەرى جوق. الايدا, ولار 15 بيۋدجەتتىك باعدارلامانىڭ اكىمشىسى بولىپ تابىلادى. 2013 جىلى وسى بيۋدجەتتىك باعدارلامالار ىسكە اسۋ ءۇشىن 100 ميلليارد 300 ميلليون تەڭگە قاراجات قاراستىرىلىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا, سالالىق باعدارلامالار ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 36 ميلليارد 100 ميلليون تەڭگە ترانسفەرت جوسپارلانعانىن ايتقان ءجون. بۇل دەرەكتەر, تۇپتەپ كەلگەندە, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ بويىنشا اكىمدەردىڭ قارجىلىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىلۋىنىڭ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلە جاتقانىن ايقىنداپ وتىر. تەك وسى قارجىلاردىڭ ەلدىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت.
جالپى, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ ەكى كەزەڭنەن تۇراتىنىن ايتقان ءجون. ونىڭ العاشقىسى 2013-2014 جىلداردا جۇرگىزىلىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, ونى قارجىلاندىرۋ مەن باسقارۋ قىزمەتىن جولعا قويۋدى كوزدەسە, ال ەكىنشىسى – 2015-2020 جىلدارعا ارنالعان كەزەڭىندە مەملەكەتتىك باسقارۋدى ورتالىقسىزداندىرۋ ءارى قاراي تەرەڭدەتىلىپ, جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ بيۋدجەتىن قامتاماسىز ەتۋ سياقتى وزگە دە ماڭىزدى ماسەلەلەردى قاراستىرادى. سايىپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى تۇپكى ناتيجەسىندە وڭىرلەردەگى اۋىلدار مەن كەنتتەردىڭ وزەكتى دەگەن كوپتەگەن ماسەلەلەرى شەشىلىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ءاربىر ازاماتتىڭ ارالاسۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋاتىن بولادى. ياعني, بۇل جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ شارۋاسىنا بەلسەندى اتسالىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
قورىتا كەلگەندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, بيلىك حالىققا قىزمەت ەتۋى ءتيىس, سول سەبەپتەن دە مەملەكەتتەردىڭ ەسەپتىلىگى كۇشەيەدى جانە حالىقتىڭ قامىن ويلاۋ, جاعدايىن جاقسارتۋ تەك بيلىكتىڭ ەنشىسىندەگى عانا ءىس ەمەس, ول وندا تۇراتىن ءاربىر سانالى ازاماتقا قاتىستى ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. سەبەبى, بىرلىگى جاراسقان, جاڭارۋعا يكەمدى, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋعا بەيىم ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى. بۇگىنگى كۇنگى قۋاتتى سەرپىلىس پەن قارىشتى دا ناقتى قادام – ەرتەڭگى تابىسىمىزدىڭ كەپىلى.
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى,
سايلاۋدى قاداعالاۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق
قوعامدىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى.
استانا.
