رۋحانيات • 21 قاڭتار، 2020

حاكىمدى جاڭاشا ءتۇسىنۋدىڭ الىپپەسى

120 رەتكورسەتىلدى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە جاريالانعان «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى بۇل ەڭبەگىن اقيقاتىندا ءوز باسىم ابايدى جاڭاشا ءتۇسىنۋدىڭ جاڭا الىپپەسى دەپ قابىلدادىم. ويتكەنى بۇعان دەيىن ابايدىڭ كەي ناقىلدارى مەن قارا سوزدەرىن، ءتۇرلى عاقليالارىن ايتىپ جۇرگەنىمىزبەن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءبىزدىڭ ەلدىگىمىز بەن مەملەكەتتىلىگىمىز ءۇشىن زور ماڭىزى بار ەكەنىنە وي جۇگىرتە قويعان جوق ەدىك. بالكىم سودان دا بولار «اباي قازاقتىڭ تەك جامان مىنەزىن عانا تەرىپ ايتىپ كەتكەن ەكەن عوي» دەگەن جاڭساق پىكىرلەردىڭ قىلاڭ بەرىپ قالعانى دا جوق ەمەس بولدى.

بۇل ەڭبەگىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ ابايدى ءبىزدىڭ عاسىرىمىزدىڭ، ياعني، «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» رەتىندە پاراساتتى دا پايىمدى ءوز ويى­مەن انىق تا ايقىن ءبىلدىرىپ وتىر. راسىندا، اباي بىزگە بۇرىنعىدان دا ەندى جاقىنداي ءتۇستى، ەندى ۇعىنىق­تى بولا باستادى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ ابايدىڭ ويلارىن بۇگىنگى زاماننىڭ اعىمىمەن جانە بۇگىنگى كۇننىڭ، جالپى بارشا ادامزات بالاسىن تولعاندىرىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەرىمەن بايلانىستىرا تالداۋى ەندىگىلەردىڭ اباي حاكىمنىڭ ەڭبەكتەرىن ءوز ەرىكتەرىمەن قولعا الىپ، وقۋلارىنا سەبەپكەر بولارى دا انىق.

اباي راسىندا دا ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى! مۇنى قاسىم-جومارت كەمەل­ ۇلى وتە پايىمدى زەردەلەپ بەردى. «ابايدىڭ شىعارمالارىنا زەر سالساق، ونىڭ ۇنەمى ەلدىڭ العا جىلجۋىنا، ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋ­لەس بولعانىن، وسى يدەيانى بارىن­شا دارىپتەگەنىن بايقايمىز. ال ىلگەرى­لەۋ­دىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكە­نىن انىق بىلەمىز. اباي قازاقتىڭ دامى­لسىز وقىپ-ۇيرەنگەنىن بار جان-تان­ى­مەن قالادى. «عىلىم تاپپاي ماق­تانبا» دەپ، ءبىلىمدى يگەرمەيىنشە، بيىك­تەردىڭ باعىنا قويمايتىنىن ايت­ت­ى. ول ء«بىز عىلىمدى ساتىپ مال ىزدە­مەك ەمەسپىز»، – دەپ تۇجىرىمداپ، كەرىسىنشە، ەل داۋلەتتى بولۋى ءۇشىن عىلىمدى يگەرۋ كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ۇلى ابايدىڭ «پايدا ويلاما، ار ويلا، تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەگەن ونەگەلى وسيەتىن دە وسى تۇرعى­دان ۇعىنۋىمىز قاجەت» – دەپ پرەزي­دەنتىمىز دانىشپاننىڭ وسى تۇجى­رىم­دارىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا دا جانە قاشان بولسىن وزەكتى بولىپ قالا بەرە­تىندىگىن العا تارتتى.

قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا ءوزىمىزدى ۇلت ەسەبىندە قالاي ساقتاپ قالا الامىز دەگەن وي ارقايسىمىزدى مازالاپ جۇرگەنى دە انىق. وسى وي ۇشىنا ىلىگەر جاۋاپتىڭ دا ابايدا بارلىعىن قاسىم-جومارت توقاەۆ ءدوپ باسىپ تانىتىپ وتىر. «ابايدى تانۋ – ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى تانۋى جانە ۇنەمى دامىپ وتى­رۋى، عىلىمعا، بىلىمگە باسىمدىق بەرۋى – كەمەلدىكتىڭ كورىنىسى. ينتەل­لەك­تۋال­دى ۇلت دەگەنىمىز دە – وسى. وسىعان وراي، اباي ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت»، دەگەن توقاەۆ تۇجىرىمىن بۇگىنگى جانە كەلەر ۇرپاقتىڭ ساناسىنا بەرىك ورنىعۋعا ءتيىستى اتالى ءسوز دەپ بىلەمىن.

پرەزيدەنتتىڭ «دۇنيە جۇزىندە عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ءتۇرلى سالا­لارىن دامىتۋعا زور ۇلەس قوسىپ، بۇكىل ادامزاتقا ورتاق ويشىل رەتىندە تانىلعان تۇلعالار بارشىلىق»، دەي كەلىپ، ەندىگى ارادا «شەتەلدىكتەردىڭ ءبارى بىردەي قازاقستان دەگەندە بىردەن ابايدىڭ ەسىمىن اتايتىنداي دارەجەگە جەتۋىمىز كەرەك. وزگە جۇرت «قازاق حالقى – ابايدىڭ حالقى» دەپ بىزگە ءىلتيپات ءبىلدىرىپ وتىرسا، زور مارتەبە بولارى انىق»، دەگەنى بارشامىزدى تەرەڭ ويعا جەتەلەيدى. ازىرگە «قازاقستان» دەگەنىمىزدە تەك «بايقوڭىردى» عانا اتايتىن سول شەتەلدىكتەر ەندىگى ارادا «مەن قازاق­پىن» دەگەندە ابايدى بىردەن اۋىزعا الاتىن دارەجەگە جەتسەك، بۇل ۇلت مەرە­يى بولار ەدى! ول ءۇشىن اۋەلى اباي­دى بارشا قازاق ءبىز­دىڭ ءوزىمىز تانۋ­عا ءتيىستىمىز! الدا وسىعان جەتۋ ءۇشىن بىرلەسىپ اتقاراتىن قىرۋار ءىس كۇتىپ تۇر. ءبىز ەگەمەن ەل رەتىندە ءوسىپ-وركەندەۋىمىز ءۇشىن مەملە­كەتتىلى­گىمىزدى نىعايتۋىمىز كەرەك.

پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل ەڭبەگىنىڭ تاعى ءبىر قۇندى­لىعى اباي ويلارىن «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى» رەتىندە قاراس­تىرۋى دەۋگە بولادى. راسىندا ءبىز ءوز مەملەكەتىمىزدى ءالى دە قۇرىپ، سونىمەن بىرگە سول مەملەكەتتىگىمىزدى ءالى دە نىعايتۋعا ءتيىستى ەلمىز. ويتكەنى ءار زاماننىڭ ءوز تالابى بار. كوز شىرىمىن الىپ، ءبىر قالعۋدى بىلمەي، ءوز تىرشىلىگى مەن ءوز مەمەلەكەتىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جانتالاسىپ جاتقان قازىرگى الەم قازاق ەلىنىڭ الدىنا دا ءسات سايىن جاڭا جانە قاتاڭ تالاپتار قويىپ وتىرعانى دا انىق.

« ۇلى اقىن ءوزىنىڭ شىعارما­لارىندا ەلدىك مۇراتتى اسقاقتاتىپ، ۇلت بىرلىگىن بيىكتەتتى. ول ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەيا­سىن كوتەرگەن. دەمەك، اباي­دىڭ كوز­قاراستارى ءححى عاسىر­داعى قازاقستان قوعامى جانە ونىڭ بەرەكە-بىرلىگى ءۇشىن اسا قۇندى»، دەگەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ويى حاكىم ابايدىڭ ۇستانىمدارىنىڭ وركەنيەتتى مەملەكەت قاعيدالارىمەن ۇندەسەتىندىگىن يلاندىرا ايتادى.

قازىرگى جاعدايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك ىسىندە اباي دانالىعىن باسشىلىققا الىپ وتىرعانىن اڭعارامىز. اسىرەسە توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى 12 ماۋسىمدا پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسەردە ء«بىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مىندەت – زاڭعا ساي ادال قىزمەت ەتۋ» دەگەنى جانە دە بىلتىرعى 2 قىركۇيەكتەگى «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا «ازاماتتاردىڭ بارلىق سىندارلى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن جەدەل ءارى ءتيىمدى قاراس­تىراتىن «حالىق ۇنىنە قۇلاق اسا­تىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ – بارىمىزگە ورتاق مىندەت»، دەپ اتاپ كورسەتكەن قاعيدالارى ۇلى اباي­دىڭ سول ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسىمەن وزەكتەسىپ جاتقاندىعى دەپ ايتار ەدىم. وسى وي تاعى ءبىر ويعا جەتەلەيدى. جالپى، ءبىز ەندىگى ارادا مەملەكەتتىك ىستەگى ءوز قىزمەتىمىزدى دە جەكە باسىمىزدى دا ابايعا قاراپ تۇزەۋگە ءتيىستىمىز. سانالى دا ساپالى ۇرپاق تاربيەلەۋ ءىسىنىڭ دە باستى نىسانى اباي بولۋى كەرەك!

تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – زاڭ ۇستەم­دىگىن قامتاماسىز ەتۋ پرەزي­دەنت ماقالاسىندا ابدەن ورىن­دى ايتىلدى دەۋگە بولادى. ءبىز ەندىگى ارادا ءوز اتا زاڭىمىزعا ساي قۇقىق­تىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتى تولىق ورنىقتىرامىز دەسەك، قازاقتىڭ اعايىن­­شىلىعىنان بۇرىن زاڭ قاعي­دا­لارى باسىم تۇرۋعا ءتيىستى. جاسى­راتىنى جوق، قازىرگى جاستار ادالدىق پەن ادىلدىككە، سونىڭ ىشىندە زاڭنىڭ ۇستەم­دىك قۇرۋىن قالايدى. وسى ۇشەۋى، ادالدىق، ادىلدىك، زاڭ ۇستەمدىگى بو­لما­عاننان كەيىن جاستارىمىزدىڭ جىگەرى قۇم بولىپ، ءتۇڭىلىپ كەتەدى، شەت ەل اسىپ جاتادى. كەيبىرەۋلەرى كۇن كورىستەرى ءۇشىن ازعىندىق جولعا دا تۇسەدى. «جامانشىلىققا ءبىر ەلىگىپ كەتكەن سوڭ، بويىن جيىپ الىپ كەتەرلىك قايرات قازاقتا كەم بولادى»، دەگەن ابايدىڭ ون ءتورتىنشى قارا سوزىندە ايتىلعان وسى ءبىر عاقليانىڭ دا ماڭىزدىلىعىن ەسكەرگەنىمىز ابزال.

«بىزگە، اباي ايتقانداي، ارتىق ماقتانعا سالىنۋ، وزگەنى قور، ءوزىمىزدى زور ساناۋ، داۋ قۋ استە جاراسپايدى. ءار قادامىمىزدى انىق باسىپ، الەمدە جانە ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى بايىپپەن ساراپتاي ءبىلۋىمىز قاجەت»، دەگەن پرەزيدەنت تۇجىرىمى سول اباي ايتقان «وسەك، وتىرىك، ماقتانشاق، ەرىنشەك، بەكەر مال شاشپاق...» سياقتى بەس دۇشپاننىڭ قازاق قوعامىنا ءالى دە قاۋىپتى ەكەندىگىن اڭداتادى. جاسىراتىنى جوق، ءالى دە بولسا قازاق قوعامى سول اباي ايتقان بەس دۇشپاننىڭ ارباۋىنان تولىق ارىلا دا قويعان جوق.

«ادام ءومىرى تۇتاسىمەن ءتۇرلى قارىم-قاتىناستان قۇرالادى. ونسىز ادام قوعامنان ءبولىنىپ قالماق. ال قارىم-قاتىناس مىندەتتى تۇردە ءوزارا جاۋاپكەرشىلىكتى تۋعىزادى. بۇل جاۋاپكەرشىلىك قارا باسىنىڭ قامىن بيىك قوياتىن وزىمشىلدىك ارالاسقان كەزدە بۇزىلادى. سوندىقتان اباي: «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستا، سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك»، دەپ ادامعا نۇرلى اقىل مەن ىستىق قايراتتان بولەك، جىلى جۇرەك كەرەك ەكەنىن ايتادى. وسى ءۇش ۇعىمدى ول ۇنەمى بىرلىكتە قاراستىرادى، بىراق الدىڭعى ەكەۋى جۇرەككە باعىنۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى»، دەگەن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ وسى ءبىر پا­يىمدى ءسوزىن جالپى ادامزات بالاسىنىڭ ادامي قۇندىلىقتارىنىڭ تاربيەسىنە قاراي ويىسارى انىق. ءبىز ەندىگى ارادا ابايدى «ادامزاتتىڭ ابايى» دەپ اۋەلى ءوزىمىز تانىپ بارىپ، وزگە الەمگە تانىتۋعا مىندەتتىمىز!

ويتكەنى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ەڭ الدىمەن ابايدى ۇلتىمىزدىڭ مادەني كاپيتالى رەتىندە ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك»، دەيدى. جانە دە «وركەنيەتتى ەلدەر قازاقتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن، مادەنيەتى مەن ادەبيەتىن، رۋحاني ورەسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ءبىرتۋار پەرزەنتتەرىنىڭ دارەجەسىمەن، تانىمالدىعىمەن باعالايتىنىن ۇمىت­پايىق. سوندىقتان ابايدى جاڭا قازاق­ستاننىڭ برەندى رەتىندە الەم جۇرتشىلىعىنا كەڭىنەن تانىستىرۋ قاجەت. بۇل – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ قاستەرلى بورىشى»، دەپ ايتقانى دا ماڭگىلىك ەل بولامىن دەگەن ەل ۇرپاقتارىنىڭ ماڭگىلىك مۇراتى بولسا كەرەك.

 

جابال ەرعاليەۆ،

 جازۋشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، سەناتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى

 

كوكشەتاۋ

 

سوڭعى جاڭالىقتار

باسىلىم باسشىلارى - ەركىن قىدىر (1962)

باسىلىم باسشىلارى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار