قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان -2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىن وركەندەتۋ. وسى جونىندەگى جولداۋدا رەسپۋبليكامىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى جولى رەتىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.
ەگىن شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, ءوندىرىستىڭ وزىق تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, جەردى حيميالاندىرۋ, ياعني تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ, ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ «قازاقستان -2050» ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سالاسىن وركەندەتۋ. وسى جونىندەگى جولداۋدا رەسپۋبليكامىزدىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى جولى رەتىندە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى ايرىقشا اتاپ وتىلگەن.
ەگىن شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا توپىراق قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, ءوندىرىستىڭ وزىق تەحنولوگياسىن ەنگىزۋ, جەردى حيميالاندىرۋ, ياعني تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋ, ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى.
اگروەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى ءبازيسى – توپىراق جانە ەكپە داقىلدار بولىپ سانالادى. ويتكەنى, ولاردا كۇن ساۋلەسى ەنەرگياسى ترانسفورماتسيالانادى. وسىمدىكتەر فوتوسينتەز ارقىلى كۇن ساۋلەسى ەنەرگياسىن پايدالانىپ, سينتەزدەلگەن ورگانيكالىق زاتتاردان توپىراق كوپ مولشەردە ەنەرگيا الىپ, جيناقتايدى. ءسويتىپ, بيولوگيالىق اينالىم ۇدەرىسى ءتىرى ورگانيزمدەرگە قاجەتتى كومىرتەگى, سۋتەگى, وتتەگى, ازوت, فوسفور, كالي, كالتسي, ت.ب. ءبيوفيلدى ەلەمەنتتەردى شوعىرلاندىرادى.
سوندىقتان توپىراقتى ۇنەمى كۇتىپ-باپتاپ, ونىڭ قۇنارلىلىعىن جىلدان-جىلعا ارتتىرۋ قاجەت. بۇل كەلەشەك ۇرپاقتار ءۇشىن دە ماڭىزدى. توپىراقتىڭ ەكولوگيالىق قاسيەتتەرى: قورەكتىك زاتتاردى جيناۋ قابىلەتى, ياعني قۇنارلىلىعى, سۋ سىيىمدىلىعى, كەۋەكتىلىگى, ىلعال وتكىزگىشتىگى, اۋا جانە جىلۋ رەجىمدەرى ونىڭ مەحانيكالىق قۇرامىمەن, فيزيكالىق-حيميالىق قاسيەتتەرىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ كەلەدى. توپىراق قۇنارلىعىن ارتتىرۋدا ورگانيكالىق تىڭايتقىشتاردىڭ ءرولى وتە زور.
ەگىنشىلىكتە زاتتار اينالىمىنا ەڭ كۇشتى اسەر ەتەتىن شارا – ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەنگىزۋ. تىڭايتقىشتار توپىراق قۇرامىنا كەشەندى اسەر ەتەدى, وسىمدىكتەردى قاجەتتى قورەكتىك ەلەمەنتتەرمەن تولىقتىرادى, توپىراقتىڭ حيميالىق, اگروحيميالىق جانە فيزيكالىق قاسيەتتەرىن جاقسارتادى, بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى, توپىراقتىڭ قۇرامىنداعى قورەكتىك زاتتاردىڭ جىلجىمالى, ءسىڭىمدى تۇرىنە اينالىپ, موبيليزاتسيالانۋىن تۋىنداتادى.
توپىراق قۇرامىندا بولاتىن ءتۇرلى مينەرالدى قوسىندىلار مەن كۇردەلى ورگانيكالىق زاتتار وسىمدىكپەن ءسىڭىرىلىپ, كەيىن جانۋارلارعا وتەدى. وسىمدىك پەن جانۋارلاردىڭ كۇردەلى ورگانيكالىق زاتتارى كەيىن ىدىراپ, ورگانيكالىق ەمەس زاتتارعا اينالادى جانە بۇل ءۇردىس توپىراقتا وتەدى. جىل سايىن ەگىستىك بويىنداعى 2,5 ملن. توننا قورەكتىك زاتتار ءونىمنىڭ ءوسۋى ءۇشىن شىعىندالادى. ونى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جىل سايىن توپىراققا 1,8 ملن. توننا فوسفورلى, 1,1 ملن. توننا ازوتتى جانە 0,4 ملن. توننا كالي تىڭايتقىشتارىن ەنگىزۋ قاجەت.
كەيىنگى كەزدە قازاقستان ەگىنشىلىگىندەگى كۇردەلى ەكولوگيالىق جاعدايلاردى ەسكەرمەۋ سالدارىنان سۋارىلاتىن اۋىسپالى ەگىستەردەگى توپىراق قۇنارلىلىعى, ونىڭ ىشىندە قاراشىرىندى 25-35 پايىزعا كەمىگەندىگى بەلگىلى. سەبەبى, توپىراقتىڭ اگروحيميالىق جانە اگروفيزيكالىق جاعدايى ناشارلاپ, توپىراق نىعىزدالىپ, ەروزياعا ۇشىراپ, ەلىمىزدىڭ كوپشىلىك ايماقتارىنىڭ توپىراق ەكولوگياسى بۇزىلعان. قۇنارلىلىعى تومەندەگەن, لاستانعان جەرلەر كولەمى رەسپۋبليكامىزدا 85-90 ملن. گەكتارعا جەتىپ وتىر. ولاردىڭ قۇنارلىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءارتۇرلى قۇنارلاندىرۋ شارالارىن قولدانۋ قاجەت.
سوڭعى 10-15 جىل ىشىندە ينجەنەرلىك سۋارۋ جۇيەلەرىن پايدالانۋ بارىسىندا توپىراقتىڭ فيزيكا-حيميالىق قاسيەتتەرى ناشارلاۋدا, تۇزدانۋ, سورتاڭدانۋ ۇدەرىسى كۇشەيە تۇسۋدە. ال بۇل ءوز كەزەگىندە قاراشىرىندى جانە قورەكتىك زاتتاردىڭ مولشەرىن ازايتىپ, توپىراق قۇنارلىلىعىن تومەندەتۋگە اكەلىپ سوعۋدا.
سونىمەن قاتار, سوڭعى جىلدارى سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى مەن ولاردا ەگىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان الىناتىن ءونىم كۇرت تومەندەپ كەتتى. سۋارمالى جەرلەردەن تۇسەتىن تابىس مولشەرى ازايىپ, شارۋالار كەي جىلدارى شىعارعان شىعىندارىن وتەي الماي قالۋدا. سول سەبەپتى, قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى قازاقستاننىڭ سۋارمالى جەرلەرىندە ورىن العان ج اعدايلاردى زەرتتەپ, ونىمدىلىكتىڭ تومەندەپ كەتۋ سەبەپتەرىن انىقتاپ, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن قازاقستاننىڭ قارا, كۇلگىن قوڭىر, سۇر توپىراقتى ايماقتارىندا جۇرگىزۋدە. زەرتتەۋ بارىسىندا سۋارمالى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى سۋارۋ كەزەڭىندەگى سۋ تاپشىلىعى ەكەندىگى انىقتالدى. مىسالى, سۋارمالى جەرلەردىڭ 90 پايىزى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ورنالاسقان. وسىنداعى ەگىلگەن ەگىننىڭ ونىمدىلىگى 1,5-2 ەسەگە دەيىن تومەندەپ, سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋدانى 1 ملن. گەكتارعا كەمىپ كەتكەن. سوعان سايكەس سۋارمالى جەرلەردە سۋ تاپشىلىعىنىڭ سەبەپتەرى انىقتالىپ, ولاردى جويۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلدى.
سۋارمالى جەرلەردە ورىن العان جوعارىداعى كەلتىرىلگەن كەرى اسەرلەردى جويۋ ادىستەرىنىڭ ءبىرى – فوسفوگيپستى سورتاڭ توپىراقتارعا مەليورانت رەتىندە ەنگىزۋ. فوسفوگيپستى سۋارمالى جەرلەردە حيميالىق مەليورانت رەتىندە پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگى, ونىڭ حيميالىق قۇرامىنا تىكەلەي بايلانىستى. سەبەبى, ونىڭ قۇرامىندا كالتسيدىڭ مولشەرى 25,67-27,53 پايىز ارالىعىندا وزگەرەدى. سونىمەن قاتار, فوسفوگيپستىڭ قۇرامىندا فوسفور, كالتسي, وسىمدىككە قاجەتتى ميكروەلەمەنتتەر بار جانە ونىڭ ورتاسى قىشقىلدى ورتا بولىپ سانالادى. سوندىقتان, فوسفوگيپستىڭ قۇرامىنداعى فوسفور توپىراققا جىلدام اۋىسىپ, ونىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرادى. ءوزىنىڭ تيىمدىلىگى جاعىنان فوسفوگيپس گيپستەن اسىپ تۇسەدى. سەبەبى, گيپستى ءسىلتىلى توپىراقتارعا پايدالانعاندا كالتسيتتى قابىقشا پايدا بولىپ, ونىڭ ەرىگىشتىگى تومەندەيدى.
قازاقستاننىڭ سۋارمالى جەرلەرىندە سوڭعى 15-20 جىل ارالىعىندا قۇرامىندا كالتسي كاتيونى بار مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى جەتكىلىكسىز مولشەردە پايدالانعاندىقتان توپىراق قۇرامىنداعى كالتسيدىڭ مولشەرى سۋمەن شايىلۋمەن قاتار, وسىمدىكتەرمەن شىعىندالۋ ناتيجەسىندە ازايىپ كەتتى. سوندىقتان, كوپتەگەن سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىندە توپىراقتىڭ سورتاڭدانۋى مەن سىلتىلەنۋى كەڭ كولەمدە ورىن الۋدا. توپىراق قۇرامىنداعى كالتسي مولشەرىنىڭ ازايۋىنان, ونىڭ قۇرىلىمى ناشارلاپ, توپىراققا سۋ تيگەن كەزدە اقپا باتپاققا, ال كەپكەن كەزدە ءتىلىم-ءتىلىم بولىپ جارىلاتىن قاتتى كەسەككە اينالادى.
قازاقستان جاعدايىندا توپىراقتىڭ سورتاڭدانۋىنىڭ ەكى ءتۇرى ورىن الادى. قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىندا سۋارمالى توپىراقتىڭ سىڭىرىمدىلىك كەشەنىندە ماگني كاتيونىنىڭ شەكتەن تىس (30 پايىزعا) ارتۋى ورىن الىپ, ماگنيلى سورتاڭدانۋ ۇدەرىسى جەدەلدەۋدە. قازاقستاننىڭ قالعان ايماعىندا توپىراقتىڭ سىڭىرىمدىلىك كەشەنىندە نەگىزىنەن ناتري كاتيونى شەكتەن تىس كوپ جينالىپ, ءناتريلى سورتاڭدانۋ ورىن الۋدا.
سورتاڭدانعان جانە ءسىلتىلى توپىراقتىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتىپ, قۇنارلىعىن ارتتىرۋ, حيميالىق مەليوراتسيالاۋدى قاجەت ەتەدى. حيميالىق مەليوراتسيالاۋ بارىسىندا مەليورانت رەتىندە قۇرامىندا كالتسي كاتيونى بار زاتتار قولدانىلادى. مىسالى, ونداي مەليورانتتارعا گيپس, كالتسيلى حلور, دەفەكات (قانت ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارى), فوسفوگيپس (فوسفور ءوندىرىسىنىڭ قالدىقتارى), كۇكىرت قىشقىلى جانە ت.ب. زاتتار جاتادى.
جالپى, قازاقستان بويىنشا ەڭ ءتيىمدى جانە ارزان حيميالىق مەليورانت فوسفوگيپس بولىپ سانالادى. سوندىقتان, ءبىز ءوزىمىزدىڭ سىرداريا مەن اسا-تالاس وزەندەرىنىڭ الابىندا ورنالاسقان وندىرىستىك-تاجىريبە ۋچاسكەلەرىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەرگە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىمىزدە فوسفوگيپستى قولداندىق. ونى قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى جاساعان تەحنولوگيا بويىنشا توپىراققا ەنگىزدىك.
بۇل تەحنولوگيا نەگىزىنەن, كۇزدە ەگىندى جيناپ بولعان سوڭ, توپىراقتىڭ سورتاڭدىعى مەن سىلتىلىگىن انىقتاۋ ماقساتىندا توپىراق ۇلگىلەرىن حيميالىق ساراپتاماعا الۋدى جانە جەردى 25-30 سانتيمەتر تەرەڭدىككە جىرتۋدى قاراستىرادى. جىرتىپ بولعان سوڭ, جاپپاي جاۋىن-شاشىن الدىندا, ەسەپتەلگەن مولشەر بويىنشا فوسفوگيپس ەنگىزىلەدى. فوسفوگيپستى توپىراق بەتىنە بىركەلكى ەنگىزۋ ءۇشىن رۋم-5 نەمەسە 1 – رمگ – 4 قولدانىلادى.
زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ساراپتاۋ بارىسىندا, سورتاڭدانعان توپىراقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن فوسفوگيپستى پايدالانۋ – اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋمەن قاتار, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سۋارمالى جەرلەردەن تاباتىن تازا پايداسىن دا كوبەيتەتىندىگى انىقتالدى.
ەرمەكۇل جاپارقۇلوۆا,
قازاق سۋ شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ
ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى.
