ءتۇرلى قالدىقتاردان مەتان گازىن وندىرۋگە بولاتىنىن بۇرىننان ەستيتىنبىز. بىراق ناق وسى بيوگازدى ءوندىرىپ, پايداسىن كورىپ وتىرعانداردى كورمەيسىڭ. جاقىندا اۋدانىمىزعا قاراستى شىلىكتى اۋىلىنىڭ جاڭالىققا جانى قۇمار تۇرعىندارى داۋلەتحان شويتانوۆ پەن قۇتتىباي يبراگيموۆ ەكى جىلداي ەڭبەكتەنىپ, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تەزەگىنەن مەتان گازىن ءوندىرۋدى قولعا الا باستادى. تاريحىندا كوگىلدىر وتىنى جوق شىلىكتىدە قازىر جالعىز ءۇي تاماق-شايىن بيوگازبەن ازىرلەپ وتىر. «جاقسىنى كورمەككە...» دەگەن نيەتپەن وسى اۋىلعا ءبىز دە تابان تىرەدىك. ءبىر قاراعاندا, مەتان گازىن ءوندىرۋ ءاربىر ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس سەكىلدى. اۋىز-مۇرنى مىقتاپ بىتەلگەن كادىمگى ۇلكەن تەمىر ىدىس (تسيستەرنا), ونىڭ جوعارعى جاعىندا ءبولىنىپ شىققان گاز قىسىمىن ولشەيتىن مونومەتر جانە ىدىستىڭ ورتاسىنا قولمەن اينالدىراتىن قالاقشا ورناتىلعان. مەتان گازى ءتۇسسىز جانە ءيىسى جوق بولاتىنىنا وسى ساپارىمىزدا كوزىمىز جەتتى.
ءتۇرلى قالدىقتاردان مەتان گازىن وندىرۋگە بولاتىنىن بۇرىننان ەستيتىنبىز. بىراق ناق وسى بيوگازدى ءوندىرىپ, پايداسىن كورىپ وتىرعانداردى كورمەيسىڭ. جاقىندا اۋدانىمىزعا قاراستى شىلىكتى اۋىلىنىڭ جاڭالىققا جانى قۇمار تۇرعىندارى داۋلەتحان شويتانوۆ پەن قۇتتىباي يبراگيموۆ ەكى جىلداي ەڭبەكتەنىپ, ءتورت ت ۇلىكتىڭ تەزەگىنەن مەتان گازىن ءوندىرۋدى قولعا الا باستادى. تاريحىندا كوگىلدىر وتىنى جوق شىلىكتىدە قازىر جالعىز ءۇي تاماق-شايىن بيوگازبەن ازىرلەپ وتىر. «جاقسىنى كورمەككە...» دەگەن نيەتپەن وسى اۋىلعا ءبىز دە تابان تىرەدىك. ءبىر قاراعاندا, مەتان گازىن ءوندىرۋ ءاربىر ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن ءىس سەكىلدى. اۋىز-مۇرنى مىقتاپ بىتەلگەن كادىمگى ۇلكەن تەمىر ىدىس (تسيستەرنا), ونىڭ جوعارعى جاعىندا ءبولىنىپ شىققان گاز قىسىمىن ولشەيتىن مونومەتر جانە ىدىستىڭ ورتاسىنا قولمەن اينالدىراتىن قالاقشا ورناتىلعان. مەتان گازى ءتۇسسىز جانە ءيىسى جوق بولاتىنىنا وسى ساپارىمىزدا كوزىمىز جەتتى.
باستاپ وسى ءىستى قولعا العان 1980 جىلى تۋعان داۋلەتحان شويتانوۆ اۋىل اكىمدىگىندە باس مامان بولىپ قىزمەت ىستەيدى. ماماندىعى – ينجەنەر-مەتاللۋرگ. كومەكشىسى تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەن, دانەكەرلەۋشى-شەبەر قۇتتىباي يبراگيموۆ قاي تەحنيكانىڭ دا ءتىلىن تابا بىلەتىن ازامات ەكەنى كورىنىپ-اق تۇر. اۋىل تىرلىگىنەن گورى, تەحنيكا جايلى اڭگىمەگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايدى. ەكەۋى «بيوگاز وندىرەمىز», دەپ قۇرىلعىلاردى جيناستىرا باستاعان ساتتە اۋىلداستارى «قيالشىلسىڭدار, بوس اۋرە» دەپ كۇمان كەلتىرىپتى. كەيىننەن ولار بۇلاردىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولادى. شىلىكتى اۋىلىندا قازىرگى تاڭدا 250 ءتۇتىن بار. بارلىعى قىسى-جازى ءتورت ت ۇلىكتىڭ تەزەگىن وتىنعا پايدالانادى. ەندى قيدى وتىنعا ەمەس, گاز وندىرۋگە پايدالانىپ وتىرعان ەكەۋدىڭ ىسمەرلىگىنە اۋىلداستارىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتىپ وتىر.
ەندەشە, بۇل ءىستى قالاي جۇزەگە اسىرعاندىعى تۋرالى كەيىپكەرىمىز داۋلەتحاننىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرەيىك:
– بيوگاز تۋرالى العاش رەت شالقاردا تۇراتىن ناعاشىمنان ەستىدىم. سول ساتتەن باستاپ, ونىڭ جاسالۋ جولدارىن ىزدەي باستادىم. بارلىق مالىمەتتەردى جيناستىرۋىمنىڭ وزىنە ءبىر جىلداي ۋاقىت كەتتى. «ۇزىنقۇلاقتان» وبلىستىڭ بادامشا اۋىلىندا بۇرىن ءبىر تۇرعىننىڭ بيوگاز وندىرگەنىن ەستىپ, وتكەن جىلى جازدا سول ەلدى مەكەنگە ارنايى ىزدەپ باردىم. ىزدەگەن ادامىم تەز تابىلدى, يۋري گاپونوۆ ەسىمدى وزگە ۇلتتىڭ ازاماتى ەكەن. ودان قالاي بيوگاز وندىرگەندىگى جايلى كەڭەس الىپ, قوندىرعىلارىن مۇقيات قاراپ, اۋىلعا ورالعان سوڭ قولعا الا باستادىم.
نەگىزىنەن بيوگاز وندىرەتىن قۇرىلعىعا كەم دەگەندە قالىڭدىعى 4 ميلليمەترلىك تەمىر ىدىستار قاجەت. ىدىستىڭ سىيىمدىلىعى اركىمنىڭ ءوز قالاۋى بويىنشا. نەعۇرلىم ىدىس ۇلكەن بولعان سايىن بولىنەتىن گاز دا مولايادى. تەمىر ىدىس بولماعان جاعدايدا جەرگە قۇدىق قازىپ تاس بەتوندارعا دا گازدى جيناۋعا بولادى. قالاي بولعاندا دا, گاز ازىرلەنەتىن ىدىس ءبۇتىن, اۋا شىقپايتىن بولۋى باستى شارت. ءبىز 10 توننالىق تسيستەرنانىڭ بەل ورتاسىنا دەيىن 4 ت ۇلىكتىڭ قيىن سالدىق. نەگىزىنەن تۇيەنىڭ, جىلقىنىڭ تەزەكتەرىنەن گاز تەز بولىنەدى. سوسىن تەزەك باتىپ تۇراتىنداي ەتىپ سۋ قۇياسىز. بۇدان سوڭ بارلىق تەسىكتەردى مۇقيات بەكىتەسىز. تسيستەرنانىڭ تومەنگى جاعىنان قولمەن بۇرالاتىن قالاقشا ورناتىپ الۋ قاجەت. قالاقشانىڭ اتقاراتىن قىزمەتى – ەگەر دە گاز قىسىمى ازايسا ونى قولمەن ءسال قوزعاۋ ارقىلى اشىپ تۇرعان تەزەكتى اۋدارىستىرىپ, گازدىڭ قىسىمىن كوبەيتە الاسىز. ىدىستىڭ جوعارعى جاعى بوس بولۋى كەرەك. بولىنگەن گاز سول جەردە جينالادى. جوعارعى جاعىنان قۇبىر جالعانىپ, گاز قىسىمىن ولشەيتىن مونومەتر ورناتىلىپ, ودان ءارى جالعانعان قۇبىر ارقىلى گازدى پايدالانۋعا بولادى. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, ىدىسقا مال قيى مەن سۋدى قۇيعاننان كەيىن بىردەن گاز پايدا بولمايد ى. جاناتىن گاز ءبولىنۋ ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر اي ۋاقىت كەرەك. وسى ارالىقتا كۇندە بۇراندانى اشىپ بوس اۋانى شىعاراسىز. قۇرىلعىنى جاساۋ قىمباتقا تۇسپەيدى. ەڭ باستىسى, ىستەيمىن دەگەن نيەتىڭىز بەن تەمىر ىدىسىڭىز بولسا بولعانى, – دەيدى داۋلەتحان امانگەلدى ۇلى.
ەكى شەبەر كەلەشەكتە بۇل ىستەرىن ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىر. دەمەۋشىلەر تابىلىپ جاتسا, ءبىر اۋىلدى قىسى-جازى گازبەن قامتاماسىز ەتۋگە بولادى. ولار وندىرگەن بيوگازعا كورشى قىزىلوردا وبلىسىنان قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلار كوبەيىپتى. بۇگىندە قۇرىلعىنى كورىپ, جاسالۋ جولدارىن ۇيرەنىپ جاتقاندار دا بار. داۋلەتحان بيوگازبەن تاسىمال گازداردىڭ ىدىستارىن تولتىرۋعا, گازبەن تۇتاناتىن اۆتوكولىكتەردى قامتاماسىز ەتۋگە بولاتىنىن جانە تەمىر ىدىستاعى قي قالدىعى باۋ-باقشا ەگەتىندەرگە تاپتىرماس تىڭايتقىش ەكەنىن ايتادى. شىلىكتىدەن شىققان يننوۆاتسياعا جانى قۇمار ەكى ازاماتتىڭ كەلەشەكتە ەلىمىزدە وسىنداي بيوگاز شىعاراتىن ۇلكەن زاۋىتتار اشىلسا دەگەن تىلەگى بار. «اتا-بابامىز ىقىلىم زاماننان مالدى كاسىپ ەتكەن, قازىردە دە ول كاسىپ جاندانىپ, جالعاسىن تابۋدا. الەمنىڭ كەيبىر ەلدەرىندە مالدىڭ قيىنىڭ ءوزى وتە تاپشى. ەندەشە, بىزگە بيوگاز وندىرۋگە مۇمكىندىك مول», دەيدى ولار.
ىدىستاعى گاز جىلدىڭ ءتورت مەزگىلىندە جاقسى شىعۋ ءۇشىن 30 گرادۋس جىلى تەمپەراتۋرا قاجەت. ەندى داۋلەتحان مەن قۇتتىباي اۋلادا تۇرعان تسيستەرناعا قىس مەزگىلىندە ازىرشە ەلەكتر قۋاتى ارقىلى ءبىر قالىپتى جىلى تەمپەراتۋرا بەرىپ تۇراتىن قوندىرعى ورناتۋدى ويلاستىرۋدا. جانە مەتان گازى ارقىلى قىستا ءۇيدى جىلىتۋدى جوسپارلاپ وتىر.
مۇحتار مىرزالين.
اقتوبە وبلىسى,
شالقار اۋدانى.
