ءىلياس وماروۆ مارقۇم قازاقستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان 1967 جىلى كابينەتىنە تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويعانىن ونى قۇتتىقتاۋعا بارعان ادامدار مەن قابىلداۋىندا بولعانداردىڭ ءبارى دە كورگەن, ريزا بولىسقان. ىلەكەڭدى اعا تۇتىپ, كوپ جىلدار ارالاسىپ جۇرگەن مەن ونى قۇتتىقتاۋعا اۋىلدا بولماي قالىپ, كەشىگىڭكىرەپ باردىم.
– كورىنبەيسىڭ عوي! – دەدى ول.
ءىلياس وماروۆ مارقۇم قازاقستاننىڭ مادەنيەت ءمينيسترى بولىپ تاعايىندالعان 1967 جىلى كابينەتىنە تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ پورترەتىن ءىلىپ قويعانىن ونى قۇتتىقتاۋعا بارعان ادامدار مەن قابىلداۋىندا بولعانداردىڭ ءبارى دە كورگەن, ريزا بولىسقان. ىلەكەڭدى اعا تۇتىپ, كوپ جىلدار ارالاسىپ جۇرگەن مەن ونى قۇتتىقتاۋعا اۋىلدا بولماي قالىپ, كەشىگىڭكىرەپ باردىم.
– كورىنبەيسىڭ عوي! – دەدى ول.
– اۋىلدا بولماي قالىپ, – دەپ باستاپ, جاڭا قىزمەتىنە قۇتتى بولسىن ايتتىم. – بۇدان دا ۇلكەن قىزمەت اتقارعان ادامسىز عوي. ادامدى قىزمەت كوركەيتپەيدى, قىزمەتتى ادام كوركەيتەدى. ءسىز قايدا بارساڭىز دا, سول جەردى وي-پىكىردىڭ, ءىستىڭ ورتالىعى عىپ جۇرگەن ادامسىز. قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى ءدال ءوز ماعىناسىن الا الماي جۇرگەن زاماندا, بۇل كەلىسىڭىز دە ورىندى كورىنەدى ماعان. ەڭبەگىڭىز جەمىستى بولسىن! – دەدىم.
وسىلاي ءسوزىمدى اياقتاي بەرگەندە, باسىمدى كوتەرىپ, ىلەكەڭنىڭ بەتىنە قاراپ ەم, كوزىم ونىڭ باسىنان اسا, ارقا تۇسىندا ءىلۋلى تۇرعان بەيتانىس ادامنىڭ پورترەتىنە ءتۇستى. ۇلكەن كابينەتتەردە پارتيا كوسەمدەرى مەن ەل باسشىلارىنىڭ پورترەتى ىلىنەتىن داۋىردە, سولاردىڭ ورنىندا تۇرعان مىنا ادامعا تاڭىرقاي قارادىم. مۇنى ىلەكەڭ دە اڭعارىپ قالدى.
– سەن بۇل كىسىنى تانيسىڭ با؟ – دەدى ول موينىن ارتىنا قاراي بۇرا.
– جوق.
وسىدان كەيىن ىلەكەڭ اڭگىمەنى ءوزى جالعاستىرىپ اكەتىپ, بۇل كىسىنىڭ – تەمىربەك جۇرگەنوۆ ەكەنىن, ونىڭ كىم بولعانىن بايانداي جونەلدى. مەن دە بۇل ەسىمنەن حابارسىز ەمەس ەدىم. 30-جىلداردىڭ ادەبيەتى تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەندە, ادەبيەتپەن تىكەلەي بايلانىستا داميتىن مادەنيەت ماسەلەلەرىنە نازار اۋدارعام. جۇرگەنوۆ ەسىمىمەن دە تالاي كەزدەسكەم. قازاقستانداعى وقۋ جۇيەسى مەن مادەنيەت سالاسىنا ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن, ءداستۇر مەن مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق سيپاتىن جارقىراتا كورسەتۋگە ۇمتىلعان ۇلكەن قايراتكەر ەكەنىن ۇققام. بىراق سۋرەتىنە كوز توقتاتا قويماعان بولۋىم كەرەك. مەنىڭ بىلگەندەرىمدى تولىقتىرىپ, ىلەكەڭ ول كىسى جونىندە ءبىراز اڭگىمە ايتتى. مەن ولاردان ىلەكەڭنىڭ تەمىربەككە دەگەن قۇرمەتىن, ونىڭ جولىن جالعاستىرۋشى بولۋعا ۇمتىلىسىن بايقادىم. كەيىن قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىن, ءوسىپ-وركەندەۋ جولىن ءسوز ەتكەندە, الدىڭعى كەزەكتە ت.جۇرگەنوۆتىڭ, سونسوڭ ءى.وماروۆتىڭ اتتارى اتالاتىنىن كورىپ تە ءجۇرمىز. سوندا الگى ءسات, ەكەۋمىزدىڭ اڭگىمەمىز ەسكە تۇسەدى. قازىر وسى قاتاردى وزبەكالى جانىبەكوۆ اتى تولىقتىردى. ولاردىڭ اراسىندا رۋحاني جالعاستىق بولعانى تالاس تا تۋدىرمايدى. بۇل ازاماتتار ءوز قىزمەتتەرىندە ۇلت تاعدىرىن باستى مۇرات ەتىپ ۇستاعان, زامان ىرقىنا قاراي, ءوز مۇمكىندىكتەرى شەڭبەرىندە ۇلتتىق مەملەكەت مۇددەسى ءۇشىن دەپ ەڭبەك ەتكەن, ءسويتىپ, قازاق جۇرەگىنە جول تاپقان قايراتكەرلەر ەكەنى اركىمگە-اق ايان. ولار شىعارماشىلىق جۇمىسقا ۇلتتىق سيپات دارىتا ءبىلدى. بەرگى زاماننىڭ وسى ءبىر ۇلى تۇلعالارىنىڭ وزىندە الدىندا وتكەن اعالارىنىڭ مۇرات-مۇددەسى جاتقانىن تۇسىنۋگە ابدەن بولادى. مۇنىڭ شىندىعىن بۇگىن ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى تالابىمىزعا الاش مۇراسىن پايدالانىپ جاتقاندا عانا تۇسىنگەن سياقتىمىز.
تەمىربەكتىڭ قازاق مادەنيەتى مەكەمەسىنىڭ باسىنا كەلۋ كەزەڭى – قازاق مەملەكەتتىگى تاريحىنىڭ ەڭ ءبىر كۇردەلى ءداۋىرى ەدى. رەۆوليۋتسيالىق الاساپىران مەن 20-جىلدارداعى تاپ اراسىنىڭ زوبالاڭدارى, اشتىق پەن ادام قۇقىنا جاسالعان زورلىق قازاقستاندا قالاي وتكەنى ەلدىڭ بارىنە ايان. گولوششەكين قازاق دەگەن حالىقتى دا, ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دا, ەل مادەنيەتىن دە تۇرالاتىپ كەتىپ ەدى. 1933 جىلدان جاڭا كەلگەن باسشى ل.ي.ميرزويان وسى زوبالاڭدى باسىنان وتكەرگەن حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيىن كوتەرۋگە تىرىستى. شارۋاشىلىقتى جوندەۋگە, حالىقتى اشتىقتان قۇتقارۋعا جاڭا باستامالار جاسادى. ول مادەنيەت ماسەلەسىنە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. مادەنيەت پەن وقۋ جۇيەسىن كوتەرە الاتىن ادام ىزدەدى. سول كەزدە وزبەكستاندا وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى بولىپ ىستەپ جۇرگەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ ەسىمىن اتاعان عابيت مۇسىرەپوۆ سياقتى جۇرگەنوۆپەن سويلەسۋگە تاشكەنتكە عابيتتىڭ ارنايى بارۋى وسىنى اڭعارتادى. عابيت ول كەزدە قازاقستان كوم پارتياسى ولكەلىك كوميتەتىندە مادەنيەت ءبولىمىن باسقاراتىن.
بۇل جونىندەگى مالىمەتتەر تەمىربەكتىڭ جارى دامەش ەرمەكوۆا – جۇرگەنوۆانىڭ ەستەلىكتەرىندە كەلتىرىلەدى. «تاشكەنتكە عابيت مۇسىرەپوۆ كەلە قالدى. تەمىربەك ەكەۋى جۇمىسقا بارىپ تا, ۇيگە كەلىپ تە سويلەسەدى. وزدەرىنشە ءبىر سىردى مەنەن جاسىراتىن سياقتى. وزدەرى ايتسىن دەپ سۇرامادىم. «دامەتاي, – دەدى تەمىربەك, – مىنا عابيتتىڭ نەگە كەلگەنىن بىلەسىڭ بە؟ ۇلكەن قۋانىشتى حابار الىپ كەلدى». «قانداي حابار؟», – دەيمىن. «قازاقستانعا باراتىن بولدىق, دامەتاي», – دەدى. «ءوز رەسپۋبليكامىزدىڭ مادەنيەتىنە دە تامشىداي بولسا دا ۇلەس قوسقانىمىز دۇرىس شىعار» – دەيدى. «راس پا؟» – دەيمىن. كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتكەنىن بىلمەي قالىپپىن. «نەگە جىلايسىڭ؟ دامەتاي! نەمەنە وسى جەرگە باۋىر باسىپ قالدىڭ با؟» – دەيدى. «جوق, نەگە؟» – دەپپىن. «وزبەكستان بىزگە ءبىلىم بەردى. ەكەۋمىزگە دە. ونى ۇمىتا الامىز با؟ ۇمىتپايمىز. بىراق تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىشتان بولار كوڭىلىمنىڭ بوساپ كەتكەنى, دەپ جاتىرمىن».
ل.ي.ميرزوياننىڭ قابىلداۋىندا بولعان تەمىربەك جۇرگەنوۆ قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋگە كەلىسە وتىرىپ, ءۇش ءتۇرلى شارت قويىپتى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – اكەمنىڭ مالى تاركىلەۋگە ۇشىراعانىن بەتىمە باسىپ, بايدىڭ بالاسى دەپ ەشكىم قۋدالامايتىن بولسىن. ەكىنشىسى – مەنىڭ ۇسىنىسىممەن جەرگىلىكتى ۇيىمدار ساناسۋى ءۇشىن ولكەلىك كوميتەتتىڭ قۇرامىنا قوسۋ, مۇمكىن بولسا بيۋروعا سايلاۋ, ءۇشىنشىسى – وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنا بولىنگەن بيۋدجەتتىك قارجىعا ەشكىم قول سۇقپاسىن, مەن ونى ەركىن جۇمىس ىستەۋگە پايدالانامىن, – دەپتى. ميرزويان بۇل ۇسىنىستارعا كەلىسىپتى. جانە تەمىربەك جۇرگەنوۆتى وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى ەتۋمەن بىرگە مادەنيەت, كوركەم ونەر ىستەرى جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعاسى قىزمەتىن قوسا تاپسىرىپتى. ءسويتىپ, تەمىربەك جۇرگەنوۆ قازاقستانداعى وقۋ-اعارتۋ سالاسىمەن قاتار, بۇكىل مادەنيەت, كوركەم ونەر ۇيىمدارىمەن جۇمىس ىستەۋ مىندەتىن موينىنا الادى. جانە ءوزى جۇمىس ىستەگەن ءتورت جىلدىڭ ىشىندە ايرىقشا جىگەرمەن تابىستى قىزمەت اتقارادى. ءوزى باسقارعان سالالاردا ىرگەلى تابىستارعا قول جەتكىزەدى.
ەل ارالاپ وقۋ ورىندارىنىڭ جاعدايىن ءوز كوزىمەن كورگەن ت.جۇرگەنوۆ مەكتەپ جۇيەسىن كەڭەيتۋ, وقۋعا قاجەت قۇرالداردى شىعارىپ پايدالانۋ, مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ, ونى دايىنداۋ ءماسەلەلەرىن شۇعىل جاقسارتۋعا كىرىسكەن. از جىلدىڭ ىشىندە بۇل باستاما ناتيجەسىن بەرە باستادى. ۇلت تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر كوپتەپ اشىلدى. شىن مانىندە, ۇلتتىق ورتا مەكتەپ جۇيەسى قازاقستاندا وسى تۇستا قالىپتاستى. ۇلت ءتىلى, ادەبيەتى, تاريحى سول كەزدەن باستاپ مەكتەپتە وقىلاتىن پاندەر قاتارىنا كىردى.
قازاقستان جوعارعى مەكتەبى تۋىپ قالىپتاستى. 1928 جىلى اشىلعان قازاق ۋنيۆەرسيتەتى (كەيىن قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى) قاتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينالىق, تاۋ-كەن ينستيتۋتتارى قوسىلدى. 1934 جىلى قازاق ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. 1937 جىلعى مالىمەت بويىنشا, رەسپۋبليكادا 22 جوعارى وقۋ ورنى, 85 تەحنيكۋم جۇمىس ىستەدى. ولاردا 7369 ستۋدەنت, 23517 تەحنيكۋم وقۋشىلارى ءبىلىم الدى. ولاردىڭ 3971 جانە 11355-ءى قازاقتار بولدى. مەكتەپتە 1,5 ملن. بالا وقىدى.
عىلىم جولىنا ۇمتىلعان جاستاردى قولداۋ ءىسى دە جۇزەگە استى. 1933 جىلى ت.جۇرگەنوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن م.قاراتاەۆ, ب.شالاباەۆ, ت.جاروكوۆ, ح.ەسەنجانوۆ, ءا.بەكتۇروۆ سياقتى سول جىلى ينستيتۋت بىتىرگەن ءبىر توپ جاس لەنينگرادقا اسپيرانتۋراعا اتتاندى. ولارعا كومەك رەتىندە ناركومنىڭ ءوزى قوسىمشا ستيپەنديا تولەگەن.
30-جىلدار – قازاق مادەنيەتىنىڭ جاڭا ساپاعا كوتەرىلىپ وركەندەگەن مەزگىلىنە اينالدى. 1933 جىلى ت.جۇرگەنوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ولكەلىك كوميتەت «ۇلتتىق ونەردى دامىتۋ تۋرالى» قاۋلى قابىلدادى. كوركەم ونەردىڭ جاڭا وشاقتارى اشىلدى. رەسپۋبليكالىق دراما تەاترىنان قازاق مۋزىكالى تەاترى ءبولىنىپ شىقتى. فيلارمونيا, ۇلت اسپاپتار وركەسترى, حورەوگرافيالىق ۋچيليششە, ۇيعىر تەاترى ۇيىمداستى. 1934 جىلى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءبىرىنشى سەزى, حالىق ونەرپازدارىنىڭ سلەتى ءوتتى. وندا تالانتى تانىلىپ, مويىندالعان اقىندار مەن ونەرپازدار استانا ونەر مەكەمەلەرىندە قىزمەتكە قالدىرىلدى. عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ مۋزىكالىق تەاتردا, دينا نۇرپەيىسوۆا, قالي جانتىلەۋوۆ, ناۋشا بوكەيحانوۆ, لۇقپان مۇحيتوۆ فيلارمونيا مەن ۇلت اسپاپتار وركەسترىندە جۇمىس ىستەي باستادى. جامبىلدىڭ تالانتى دا وسى سلەتتە ايرىقشا كوزگە ءتۇستى. وعان قوسا نۇرپەيىس بايعانين, كەنەن ازىرباەۆ, شاشۋباي قوشقارباەۆ, دوسكەي الىمباەۆ, نارتاي بەكەجانوۆ سياقتى حالىق اقىندارى قاتارعا كىردى. سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ سالعان سۋرەتتەر سلەتتە زور باعالانىپ, ول ن.حلۋدوۆ شەبەرحاناسىندا ونەرىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. كەيىن ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرىلدى. دومبىرا جاساۋشى شەبەر قامار قاسىموۆ ءۇشىن ارنايى شەبەرحانا اشىلدى.
1935 جىلى قازاقستان مادەنيەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ تۇڭعىش سەزى ءوتتى. وندا جاساعان ت.جۇرگەنوۆتىڭ «قازاقستانداعى مادەنيەت رەۆوليۋتسياسى» اتتى بايانداماسى سول كەزدەگى قازاق مادەنيەتىنىڭ پر وبلەمالارىن كەڭ كولەمدە كوتەرىپ, ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگى جاعدايىن, بولاشاعىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق باعىتتا تۇيىندەگەن قۇجات بولعان ەدى. ناركوم «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدىڭ كەڭ ماعىناسىنا توقتالا كەلىپ, قازاقستانداعى وقۋ-اعارتۋ ىسىنە, مەكتەپتەر مەن ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارىنىڭ, جوعارى مەكتەپتىڭ جاعدايىنا قازاق مادەنيەتى دامۋىنىڭ قايشىلىقتى جولىنا, كوپشىلىك اراسىنداعى ساياسي-اعارتۋشىلىق جۇمىستارعا, ونەردىڭ دامۋ باعىتىنا شولۋ جاسادى, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىنە توقتالدى. انا ءتىلى مەن ۇلتتىق ادەبيەتتى, تاريح ءپانىن وقىتۋدىڭ ماڭىزىن جانە ونى جەتىلدىرۋ شارالارىن اتاپ ايتتى.
بۇل بايانداما (تەك بۇل ەمەس, جالپى, ت.جۇرگەنوۆتىڭ سويلەگەن ءسوزى مەن جازعان ماقالالارىنا ءتان سيپات) سوزدەن گورى ىسكە ەرەكشە ءمان بەرۋىمەن ەرەكشەلەندى. ت.جۇرگەنوۆتىڭ ءسوزىنىڭ ارتىندا سونى ناقتىلاعان تياناقتى ءىسى جاتاتىنىن زامانداستارى جاقسى ءبىلدى. «ءسوز تىرەگى – ءىس. بىزگە ءىس كەرەك. بۇل ۇلگىنى بىزگە قازاقستاننىڭ جاڭا باسشىلىعى كورسەتىپ وتىر. جاتپاي-تۇرماي, ءىس ىستەۋىمىز كەرەك. قۇر ءىس ەمەس, قالىڭ بۇقارانىڭ قامىن ويلاپ, ءوسۋ, وركەندەۋ جولىنا, قازاقتىڭ ۇلت مادەنيەتىن سوتسياليزم زامانىنىڭ دەڭگەيىنە كوتەرۋ جولىنا كىرپىش بولا بىلەتىن ءىس كەرەك», – دەدى ول باياندامانىڭ قورىتىندىسىندا.
جاڭا ۇيىمدار, مەكەمەلەر, اسىرەسە ونەر وشاقتارىن اشۋ, ونى ۇيىمداستىرۋ, ۇجىم قالىپتاستىرۋ, سوعان ەڭبەك ەتەتىن تالانتتاردى تاڭداپ الىپ, ونەر بيىگىنە باعىتتاۋ – قيىننىڭ قيىنى. ت.جۇرگەنوۆ ءومىرىن وسىنداي ورتادا وتكىزگەن ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشى بولعانى ونىڭ زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىندە دە, سول كەزدەگى ءباسپاسوز حابارلارىندا دا, تاريحي قۇجاتتاردا دا كوپ ساقتالعان. مۋزىكالىق تەاتردىڭ جۇرگەنوۆسىز قاز تۇرىپ كەتۋى تىم قيىن بولعان بولار ەدى.
ت.جۇرگەنوۆ جاڭا اشىلاتىن تەاتردىڭ رەپەرتۋارى جايىن الدىن-الا ويلاستىردى. مۇحتاردى «ايمان-شولپان», عابيتتى «قىز جىبەك», بەيىمبەتتى «شۇعا» اتتى مۋزىكالىق پەسالار جازۋعا كوندىردى. بەيىمبەتكە «جالبىر», ساعىر كامالوۆقا «ەر تارعىن» اتتى بولاشاق وپەرالاردىڭ ليبەروتتاسىن جازۋدى تاپسىردى. «ايمان-شولپانمەن» مۋزىكالىق تەاتردىڭ ساحناسىن اشتى. «قىز جىبەك» دايىن بولعان كەزدە, ونىڭ مۋزىكالىق دراما ەمەس, وپەراعا جاقىن جانردا ورىندالعانىن كورىپ, وعان مۋزىكا جازاتىن كومپوزيتور ىزدەدى. ەسىنە كەشە عانا ءوزى لەنينگرادتان الدىرعان جاس كومپوزيتور ەۆگەني گريگورەۆيچ برۋسيلوۆسكي ءتۇستى. ونى ءبىر جاعىنان مۋزىكا ۋچيليششەسىندە ساباق بەرۋگە جىبەرىپ, ەكىنشى جاعىنان كوركەم ونەر كوميتەتىنىڭ مۋزىكا كابينەتىن باسقارۋعا قالدىرعان بولاتىن.
– سەن وپەراعا مۋزىكا جازاسىڭ با؟ ماتەريالى قازاق ومىرىنەن. قازاق ەپوسىنىڭ سيۋجەتىنە قۇرىلعان. ونىڭ مۋزىكاسى دا قازاق اندەرىنىڭ نەگىزىندە جازىلۋى كەرەك, – دەدى ول برۋسيلوۆسكيگە.
ول اۋەلدە «جازام» دەپ قالدى دا ارتىنشا كىبىرتىكتەپ, – مەن قازاق مۋزىكاسىن جەتىك ءبىلمەيمىن عوي. تەك قازىر زاتاەۆيچتىڭ كىتابىن الىپ, زەرتتەپ جاتىرمىن, – دەدى.
– وندا سول كىتاپپەن تانىسا بەر. وپەرا تازا قازاق مۋزىكاسىنان قۇرىلۋى كەرەك. اريالارىنا قانداي ءان قولايلى ەكەنىن بىرگە شەشۋگە, تاڭداۋعا قاسىڭا قۇرمانبەك جانداربەكوۆ پەن قانابەك بايسەيىتوۆتى قوسام. ولار سول اندەردى ورىنداپ بەرىپ وتىرادى. سەن تىڭداپ, نوتاعا تۇسىرەسىڭ, ارياعا اينالدىراسىڭ. كومەككە قوسىمشا كۇلاش بايسەيىتوۆانى, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتى, ماناربەك ەرجانوۆتى, يسا بايزاقوۆتى پايدالانۋعا بولادى. كەرەك كەزىندە ولاردى قۇرمانبەك شاقىرىپ بەرىپ وتىرادى. ال, وندا كىرىس, ىسىڭە تابىس تىلەيمىن!
ول برۋسيلوۆسكيدىڭ قولىنا عابيت جازعان «قىز جىبەكتىڭ» ليبرەتتوسىن ۇسىندى.
«جۇرگەنوۆ حالىق ءانىنىڭ شەڭبەرىنەن مۇلدە اۋىتقىپ كەتۋگە تىيىم سالدى, – دەيدى ءوز ەستەلىگىندە ە.گ.برۋسيلوۆسكي. – ونىڭ ءوزى قازاقتىڭ حالىق اندەرىن جاقسى بىلەتىن. جانە ءبىز ىرىكتەپ العان اندەردى قاتاڭ تۇردە تەكسەرىپ وتىردى. قاجەت بولعان جاعدايدا قايدان الىنعانىن, كىم ورىنداپ بەرگەنىن, نوتاعا كىم تۇسىرگەنىن ايتىپ ەسەپ بەرىپ تۇراتىنمىن. ول كۇنى-ءتۇنى ءبىزدىڭ قاسىمىزدا بولىپ, تەاترداعى رەپەتيتسيانى قارادى. كوستيۋم, دەكوراتسيا ەكسيزدەرىن كوردى. قازاق ءبيى جونىندە بالەتمەيستەر الەكساندروۆپەن سويلەسىپ, بيلەردى تاڭداۋعا قاتىستى».
«قىز جىبەك» وسىلاي تۋدى. ول جانە «شۇعا» ساحناعا شىقتى. ونىڭ ارتىنان وسى جولمەن برۋسيلوۆسكي «جالبىر» اتتى وپەرا جازدى.
رەپەرتۋار ماسەلەسىنە قوسا سول تۇستا تەمىربەك ارتيستەر قۇرامىن ىرىكتەۋگە, تولىقتىرۋعا ايرىقشا كوڭىل بولگەن ەدى. ول مۋزىكالىق تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ەتىپ جۇمات ءشانيندى الدىردى. قازاق تەاترىنىڭ نەگىزىن سالعان وسى ۇزدىك تالانت كەشەگى ءبىر الاساپىران تۇستا قازاقستاننان پانا تابا الماي, قىرعىزستان اسىپ كەتكەن ەدى. ول دا ريزالىقپەن ەلگە ورالىپ, جۇمىسقا كىرىستى. تەاتر ديرەكتورى قىزمەتىن قانابەككە تاپسىردى. ەندى ول تەاتردىڭ باعىت-باعدارىن ايقىندايتىن, باستى رولدەردى وينايتىن ادامداردى ىرىكتەدى. الدىمەن قانابەك پەن قۇرمانبەكتى جاڭا تەاترعا اۋىستىردى. ولار با ستى قاھارمان جىگىتتەر ءرولىن وينايتىن بولدى. كۇلاش پەن شارا سونىڭ الدىندا عانا دراما تەاترىنا قىزمەتكە الىنىپ, نەگىزگى قىزدار رولدەرىندە كورىنە باستاعان. ولاردى دا جاڭا تەاترعا جىبەرۋ ماسەلەسى شەشىلدى. الماتىنىڭ كوركەمونەر ۇيىرمەلەرى ساحناسىندا جاڭا كورىنە باستاعان ەكى قىزدى جولىقتىرىپ, ولارعا قامقور بولعان قانابەك پەن قۇرمانبەك ەكەۋىن تەاترعا ورنالاستىرىپ, وسۋىنە باعىت سىلتەپ قانا قويماي, وتباسىنا سەرىك ەتىپ الۋدى شەشىپ قويعان-دى.
ءبىر كۇنى ت.جۇرگەنوۆ تورتەۋىن شاقىرىپ وتىرىپ, ولارمەن تەاتردىڭ جانە جەكە ارتيستەردىڭ كەلەشەگى تۋرالى اڭگىمە قوزعادى.
– ادامدا, اسىرەسە, ءبىر ۇجىمدا ىستەپ, ءبىر ءرولدى كەزەكتەسىپ ويناعان ارتيستەردە باقتالاستىق دەگەن بولادى. ول مىنەز ءبىرازدان كەيىن قىزعانشاقتىققا, ارازدىققا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. بىزدە ولەڭ ايتۋشىلار بار دا, بيشىلەر جەتىسپەيدى. ولەڭ ايتۋدى كۇلاشقا بەرىپ, شارا, سەنىڭ ەبىڭ بار, بيشىلىككە اۋىسۋىڭدى قالار ەدىم. سوندا جارىسپاي, باسەكەلەسپەي, ەكەۋىڭ ەكى سالادا جەتەكشى قىزمەت اتقارار ەدىڭدەر. قالاي قارايسىڭدار وسىعان؟
اقكوڭىل, قالتقىسى جوق قۇرمانبەك بىردەن قولدادى. قالعاندارى ۇندەي الماي, اڭىرىپ قالدى. كۇلاش پەن قانابەك شارانىڭ كوڭىلىنە قارادى ما, بىردەن شەشىلە قويمادى. اۋەلدە ويلانىپ قالعان شارا قۇرمانبەكتىڭ سوزىنەن كەيىن ەسىن جيىپ, كەلىسەتىنىن ءبىلدىردى. تومسىرايىپ قالعاندار بىردەن كۇلكىگە اۋىسىپ, ءماز-مەيرام بوپ تارادى.
جۇرگەنوۆ ەندىگى جەردە شارانى ءبىر ايعا وزبەكستانداعى تامارا حانۋمنىڭ قاراماعىنا جىبەرىپ الۋدى شەشتى. ودان كەلگەننەن كەيىن ماسكەۋگە, ۇلكەن تەاتردىڭ اتاقتى ءبيشىسى گالينا ۋلانوۆانىڭ مەكتەبىنەن وتكىزىپ الدى. ءسويتىپ, «قىز جىبەك» قويىلعاندا كۇلاش جىبەك رولىندە, شارا باس ءبيشى بولىپ شىعىپ ەدى. قازاق وپەرالارىندا قازاق ءبيى سودان بەرى كورنەكتى ورىنعا يە بولىپ كەلە جاتىر. شارا كوپ بيشىلەردىڭ ىشىندە ەمەس, بي ساحناسىندا بولەكشە كيىنىپ, جەتەكشى ءبيشى بوپ شىقتى. بي ۇلتتىق سپەكتاكلدەردىڭ كوركىنە اينالدى. ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزدە جەتەكشى بيشىلىك ءبىر ەركەك, ءبىر ايەلدىڭ ۇلەسىنە ءتيىپ, ەكەۋى جارىسا بيلەيتىن ەدى. كەيىن ەكەۋى توپقا قوسىلاتىن. الماس بەكبوسىنوۆ پەن نۇرسۇلۋ تاپالوۆانىڭ ءبيى ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا. وكىنىشكە قاراي, وسى ءداستۇر ۇمىتىلىپ بارا جاتقانعا ۇقسايدى.
وسى تورتەۋى قويىلعان سپەكتاكلدەردىڭ كوركى بولىپ, تەمىربەكتىڭ كوڭىلىن جايلاندىردى. بىراق ول ەش ۋاقىتتا جايلانىپ, تىنىشتىقپەن وتىرا المايتىن ادام ەدى. سپەكتاكلدىڭ الماتىدا قويىلۋى ءوز الدىنا, ونى ماسكەۋگە ونكۇندىككە اپارۋ ساپارىنىڭ قيىندىقتارى ونىڭ جانىنا تىنىشتىق بەرگەن جوق. الماتىدا دا, ماسكەۋدە ونكۇندىك كۇندەرىندە دە وسى تورتەۋى عانا ەمەس, بۇكىل ونكۇندىككە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى ونىڭ تىكەلەي باقىلاۋىندا بولدى.
1936 جىلى ماسكەۋدە وتكەن قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنىڭ ونكۇندىگى 17 مامىر كۇنى «قىز جىبەك» وپەراسىمەن اشىلدى. وعان وداقتىق مەملەكەت باسشىلارى قاتىسىپ, قازاق ونەرىن تاماشالاپ قول سوقتى. قىز جىبەك رولىندەگى كۇلاش بايسەيىتوۆانىڭ عاجايىپ داۋىسى تىڭداۋشىلاردى تاڭعالدىردى. سول كۇننەن باستاپ ءانشى «قازاقتىڭ بۇلب ۇلى» اتاندى. «قىز جىبەك» 19 مامىردا قايتا قويىلدى. 18-22 مامىر كۇندەرى ماسكەۋلىكتەر «جالبىر» وپەراسىن تىڭدادى. 23 مامىردا ەكى بولىمنەن تۇراتىن كونتسەرتتىك باعدارلاما كورسەتىلدى. ءبىرىنشى بولىمدە ۇلت اسپاپتارى وركەسترىنىڭ كونتسەرتى (جەتەكشىسى ا.جۇبانوۆ) كورسەتىلدى. وركەسترگە قوسىلىپ كۇلاش, جامال وماروۆا, شارا, حورەوگرافيالىق ۋچيليششەنىڭ بالالارى ونەر كورسەتتى. كونتسەرتتىڭ ەكىنشى بولىمىندە ساحناعا ۇلتتىق ويىندار مەن جامبىل باستاعان حالىق اقىندارى شىعىپ, قازاقتىڭ سۋىرىپ سالىپ ايتۋ ونەرىن جۇرت نازارىنا ۇسىندى.
ونكۇندىكتىڭ تابىستارى قازاق ارتيستەرىن دە, جۇرگەنوۆتى دە جاڭا جۇمىستارعا جىگەرلەندىردى. ەندىگى كەزەكتە ولار مۋزىكا تەاترىن وپەرا جانە بالەت تەاترىنا اينالدىرۋدىڭ قامىنا كىرىستى. 1937 جىلى وپەرا جانە بالەت تەاترى اشىلىپ, ونىڭ ساحناسىنا «ەر تارعىن» وپەراسى شىقتى. تاعى دا قازاقتىڭ حالىق مۋزىكاسىنا نەگىزدەلگەن وپەرانى ە.گ.برۋسيلوۆسكي جازىپ شىقتى. اقجۇنىستى كۇلاش, تارعىن ءرولىن قۇرمانبەك ورىندادى. جۇرگەنوۆ تاعى دا ءوز بيىگىنەن كورىندى. ءسويتىپ, كەلەسى جىلى جاڭا تەاتر ۇجىمىن «قىز جىبەك», «جالبىر», «ەر تارعىن» وپەرالارىمەن لەنينگرادقا اتتاندىرۋدىڭ جوسپارىن جاسادى.
سول جىلى وپەرا تەاترىنا جاڭا ءۇي سالۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, ميرزوياننىڭ كەلىسىمىن الدى. تەاتر ءۇيىن سالۋعا لايىق جەر ىزدەپ, وسى كۇنگى اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترى تۇرعان جەردى تاڭداعان دا ءوزى ەدى. تەاتر ءۇيىنىڭ جوباسىن جاساۋعا تاپسىرما بەردى.
1935 جىلى «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە (1 ءساۋىر) ت.جۇرگەنوۆتىڭ «شاحنامە» دەگەن ماقالاسى باسىلدى. ول سول كەزدە جاڭادان تابىلعان پارسى اقىنى ءفيردوۋسيدىڭ اتاقتى شىعارماسىنىڭ اۋدارىلعان قولجازباسىنا ارنالىپ جازىلعان-دى. ماقالا اۆتورى قولجازبانىڭ ءۇش نۇسقاسىن تۇپنۇسقامەن سالىستىرا وتىرىپ تالدايدى. ونىڭ اۋدارىلۋىنىڭ ماڭىزىن, مولدا ورازدىڭ كوپ ەڭبەكتەنىپ شىعارعانىن اتاپ
