وتكەن عاسىردا ارتىنا ۇلاعاتتى ۇرپاق, ونەگەلى ءىس قالدىرعان جىلىوي ءوڭىرىنىڭ ماقتانىشى, اۋىلشارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ مايتالمان ۇيىمداستىرۋشىسى, ىسكەر باسشى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءسالي شاكىروۆا 1919 جىلى جىلىوي اۋدانى, ەمبى اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى.
وتكەن عاسىردا ارتىنا ۇلاعاتتى ۇرپاق, ونەگەلى ءىس قالدىرعان جىلىوي ءوڭىرىنىڭ ماقتانىشى, اۋىلشارۋاشىلىق قىزمەتىنىڭ مايتالمان ۇيىمداستىرۋشىسى, ىسكەر باسشى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءسالي شاكىروۆا 1919 جىلى جىلىوي اۋدانى, ەمبى اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى.
تۋعان اۋىلىندا ەڭبەك جولىن 15 جاسىندا قاتارداعى جۇمىسشىدان باستايدى. 1938 جىلى 19 جاسىندا ۇجىمشاردا قوي فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى. تەكتىلىگىنە ساي اپايدىڭ مىنەز-قۇلقى ەرەكشە ساليقالى, سابىرلى, ادەپتى, ۇلكەنمەن دە, كىشىمەن دە ءتىل تابىسا الادى. ءسويتىپ, ۇجىمشاردا قوي فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولا ءجۇرىپ كوپتەگەن قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەل ورتاسىنان تابىلدى. سۇيگەن جارى ءۇرىم دە وقىعان بىلىكتى جىگىت. ۇجىمشاردا ەسەپشى بولادى. ءسالي امانگەلدى اتىنداعى ۇجىمشاردىڭ ىرىلەندىرىلگەن قوي مەن جىلقى فەرماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ جوعارىلاتىلسا, ءۇرىم اۋىلدىق كەڭەستىڭ حاتشىسى بولىپ سايلاندى.
ۇلكەندەردىڭ ۇلگىسىن, ساڭلاقتاردىڭ ساباعىن العان ءسالي كەيىنگى ءوسۋ جولدارىندا, بيىكتەۋ باسپالداقتارىندا ادام باعاسىن, ءومىر ءمانىن, زامان زاڭىن سارالايتىن, ەل ءۇمىتىن اقتايتىن, جاقسىلىق پەن جاڭالىقتى جاقتايتىن, جۇرت ماقتايتىن تۋرا, تۇرلاۋلى, كوپشىل, قامقور باسشى بولدى.
1942 جىل. قاڭتار ايى, قاقاعان قىس. ۇلى وتان سوعىسى كەزى. شاكىر اقساقالدىڭ قوس ۇلىنا – ءۇرىم مەن تۇرىكپەنبايعا دا شاقىرۋ قاعازى كەلدى. انا اڭىراپ, باۋىرلار بەبەۋلەدى, سۇيگەن جار ءسالي زار جىلادى... «جىلاما, اناشىم. ءالى-اق امان-ەسەن كەلەرمىز. ءبىر-بىرىڭە ەس بولعايسىڭدار. كەلىنىڭ ءسالي ساعان امانات, اناشىم», دەدى ءۇرىم. ءدال وسى ساتتە ءساليدىڭ بويىن تولعاق قىسا باستادى. ەنەسى مياش كەلىنىنىڭ بەلىن ۇستاۋى مۇڭ ەكەن, ءسابي شىر ەتىپ تۇسە قالدى. «ۋا, ءسۇيىنشى! ءۇرىم, ۇلدى بولدىق, اتىن ءوزىڭ قويىپ كەت», دەپ شۋلاستى جەڭگەلەرى. « ۇلىمنىڭ اتى – يگرايم بولسىن», دەدى ءۇرىم.
ەلدەگى ەر ازاماتتار, قولىنا مىلتىق الىپ, قان مايدانعا اتتانىپ كەتكەندە اۋىلدا قالعان قىز- كەلىنشەكتەردىڭ ەڭسەسى تۇسپەي, مىلتىقسىز ەڭبەك مايدانىنىڭ سان سالاسىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, قان مايداندا سوعىسىپ جاتقان جاۋىنگەرگە اتقارعان جۇمىسىمەن, ەڭبەگىمەن قولداۋ كورسەتىپ, جەڭىس كۇنىن جاقىنداتقاندارى اقيقات شىندىق.
سول ايەلدەردىڭ مىلتىقسىز ەڭبەك مايدانى جاۋىنگەرلەرىنىڭ جىلىويداعى ۇيىمداستىرۋشىسى ءسالي شاكىروۆا بولا ءبىلدى. ءسالي اپا باسقارعان فەرماداعى ايەلدەرگە كوبىرەك جۇمىس جاساۋعا تۋرا كەلگەن. شىنىندا, كۇندىزگى قوعامدىق جۇمىسقا قوسا اسكەردەگى, ياعني مايدانداعى جاۋىنگەرلەرگە ارناپ ازىق-ت ۇلىك, جىلى كيىم-كەشەك دايىنداۋمەن شۇعىلداندى.
ارىق قازامىز, ءشوپ شابامىز, قىرمان باسامىز, ەگىن سالامىز, دەيدى ءسالي اپاي. سوندا ءسالي اپايدىڭ قاراۋىنداعى ايەلدەر تاۋلىگىنە 24 ساعات جۇمىس جاسايتىنداي بولىپ كورىندى ماعان. تالاپشىل, قامقورشى جەتەكشى ءسالي اپايدىڭ ەرەن ەڭبەگىن قاراۋىنداعى ايەلدەر جەتە ءتۇسىنىپ, ورىندى باعالاپ, ىنتىماقتى, تاتۋ-ءتاتتى, «تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى» دەپ ەڭبەك ەتكەندەرى سۇيسىنەرلىك. «ەڭبەك دەگەن بايلىق بار, ەرىنبەگەن جەتەتىن, جوقشىلىق دەگەن كەسىردى, جەرمەن جەكسەن ەتەتىن», دەپ حالقىمىز قالاي تاۋىپ ايتقان دەسەڭشى. قاسيەتتى كەڭ جىلىويدىڭ اسىل قىزى, شىپ-شىپ تامعان ماڭداي تەرىن توگە ءجۇرىپ, ەر-ازاماتتارمەن يىق تىرەستىرىپ, ونداعان مەدالدارمەن, وداقتىق, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالسا, ءار جىلداردا اۋىلدىق, اۋداندىق, وبلىستىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى, پارتيا كونفەرەنتسيالارى مەن سەزدەرىنىڭ دەلەگاتى, اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى.
سوناۋ 1938 جىلدان باستاپ, سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا ءوزى تۋعان قاسيەتتى كەڭ جىلىويدا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ, باسشىلىق جاساپ, ەڭبەك ەرىنىڭ التىن جۇلدىزىن وڭىرىنە قادادى. ەڭبەك پەن باقىت ءبىر-بىرىمەن قاتارلاس جۇرەتىنىنە, ونىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن تۇسىنگەننىڭ مارتەبەسى وسەتىنىنە وسى ءبىر قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ ءومىرى ارقىلى انىق كوز جەتكىزەمىز. قۇداي بەرگەن جالعىز ۇلى يگرايمدى اكەسىز باقتى, ءوسىردى, وقىتتى, ازامات قىلىپ جەتكىزدى. ءسالي اپاي يگرايمنەن جەتى نەمەرە سۇيگەن باقىتتى اجە اتاندى.
ءتۇيىنىن ايتار بولساق, ءسالي اپايدىڭ ەسىمى ەسكەرۋسىز قالماسا ەكەن. بۇل ءسالي اپاي ءۇشىن ەمەس, ونىڭ ارتىندا قالعان ەلى ءۇشىن, كەڭ جىلىوي حالقى ءۇشىن, بولاشاق ۇرپاقتارى ءۇشىن كەرەك.
نۇرمۇحاممەد
